Кіріспе

Сикх Халистан қозғалысының қайраткері (1947–1984)

Джарнаил Сингх Бхиндранвалэ (; туған аты Джарнаил Сингх Брар; Ол жеке өзі бөлек сикх мемлекетін жақтамаса да, Халистан қозғалысының жетекші тұлғасы болды. Анандпур Сахиб шешімінің жақтаушысы, ол 1978 жылғы сикхтердің Ниранкари қақтығысына қатысқаннан кейін көп назар аударды. 1982 жылдың жазында Бхиндранвалэ мен Акали Дал «Дхарам Юдх Морча» («әділетті күрес науқаны») атты науқанды бастады, оның мақсаты Анандпур Сахиб шешіміне негізделген талаптар тізімін орындау және Үндістан ішінде кең автономияға ие штат құру болатын. Мыңдаған адам суармалы жерлерге көбірек қол жеткізу және Чандигархты Пәнджабқа қайтару үмітімен осы қозғалысқа қосылды. Сикх қауымының бір бөлігі экономикалық, әлеуметтік және саяси жағдайларға наразылық білдірді. Уақыт өте келе Бхиндранвалэ сикх радикализмінің жетекшісіне айналды. 1982 жылы Бхиндранвалэ және оның жақтастары Алтын ғибадатхана кешеніне көшіп, оны өздерінің штаб-пәтері етіп белгіледі. Бхиндранвалэ Пәнджабта «параллель үкімет» құрды. 1984 жылдың маусым айында Үндістан армиясы «Көк Жұлдыз» операциясын жүргізіп, Алтын ғибадатхана кешеніндегі Хармандир Сахиб ғимараттарынан Джарнаил Сингх Бхиндранвалэні және оның қарулы жақтастарын шығарып тастады. Әртүрлі хабарламаларға сәйкес, осы оқиғада жүздеген, тіпті мыңдаған адам қаза тапты, соның ішінде Бхиндранвалэнің өзі де. Бхиндранвалэ Үндістан тарихында даулы тұлға болып қала береді. Сикхтердің ең жоғары рухани билігі Акал Тахт оны «шейіт» деп сипаттайды және сикх халқының ауылдық аймақтарында оған зор құрмет көрсетіледі. Алайда, көптеген үндістер оны «жаңғырушы, экстремистік және террористік қозғалыстың» бастаушысы деп санайды. Оның бөлек сикх мемлекетін құру жөніндегі ұстанымы әлі де пікір тудыруда. Ол Мога ауданындағы (бұрынғы Фаридкот ауданының бір бөлігі) Роде ауылындағы Джат сикх отбасында Джарнаил Сингх Брар ретінде дүниеге келді. Оның әкесі Жогиндер Сингх Брар шаруа және жергілікті сикх көшбасшысы болса, анасы Нихал Каур еді. Ол 1953 жылы 6 жасында мектепке барып, бес жылдан кейін әкесімен бірге шаруа қожалығында жұмыс істеу үшін білімін тоқтатты.

Неке

Ол он тоғыз жасында Биласпурлық Суча Сингхтің қызы Притам Каурға үйленді. Жұбайлар 1971 жылы Ышар Сингх, ал 1975 жылы Индержит Сингх деген екі ұлға ие болды. Бхиндранвал қаза болғаннан кейін Притам Каур ұлдарымен Моға ауданындағы Биласпур ауылына көшіп, ағасымен бірге тұрды.

Алғашқы жылдар

1965 жылы әкесі оны Пәнжаб штатының Мога қаласының жанындағы Дамдами Таксал діни мектебіне, сонымен қатар Бхиндран Таксалы деп те аталатын, басшысы Гурбачан Сингх Бхиндранвал өмір сүрген Бхиндран Калан ауылының атымен аталған мектепке берді. Ол "Сант" діни лақабына ие болды.

Саясат

Бхиндранвал саясатқа белсенді қатысты. Индира Гандидің Конгресс партиясы Бхиндранвалені қолдауға тырысып, сикх дауысын бөліп, Пәнджабтағы басты қарсыласы – Акали Далдың ықпалын әлсіретуге ұмтылды деген мәлімдеме бар. 1978 жылғы SGPC сайлауында Конгресс Бхиндранвал қолдаған үміткерлерді қолдады. Конгресс қатысы туралы теорияға қарсылық көрсетілді, себебі Гандидің 1980 жылы президенттік үкімді енгізуі Пәнджабтың барлық саяси күштерін таратып жіберді, бақылауға алу үшін қосымша көмек қажет болмады, сондай-ақ зерттеулер де оны жоққа шығарды. New York Times газетінің мәліметінше, 1977 жылғы Үндістанның жалпы сайлауында Индира Ганди жеңілгеннен кейін Санжай Ганди Дамдами Таксалының жаңа тағайындалған басшысы Бхиндранвалға жүгінген, бірақ 1980 жылы Конгресс қайтадан билікке келгеннен кейін оны бақылауға немесе бағыттау мүмкін емес екенін түсінді. Бхиндранвал Пәнджабта сикх дінінің жаңаруына байланысты сепаратистік ұйым – Дал Халсаның алғашқы кездесулерін қаржыландырды деген де ақпарат бар. Бір жылдан кейін Бхиндранвал Зайл Сингхтің қолдауымен үш сайлау округінде үміткерлерді тіркеді, Гурдаспур, Амрицар және Ферозпур аудандарында маңызды орындар жеңіп алды. Бұл, 1978 жылғы сикх-Ниранкари қақтығысында олардың Сикхтерді қолдамауына себеп болды, себебі коалициялық серіктестерінің қысымына ұшырады. "Қатты ынтасы мен берік нанымы" бар Бхиндранвал "Акали партиясының ықпалды тұлғаларының қысымына мойын бермеді, сондай-ақ билік оны өз мақсаттарына пайдалануға тырыспады". Гурдаршан Сингхтің айтуынша, "Оны түзетуге немесе өздерінің жоспарларына бейімдетуге тырысқандар оның зор ерік-жігерін бағаламады және соңында өздерінің позицияларын жоғалтты. Ол ешқашан олардың құралы болған жоқ. Оның ісіне қолдау көрсеткендер немесе оның беделін арттыруға көмектескендер, оның екінші рөлде ойнаудан бас тартқанына және олар белгілеген жолмен жүруден бас тартқанына көңілі қалды. Қайшылықты болғанымен, олар оның еріксіз құралдарына айналды. Мыңдаған адамдар Манджи Сахиб жиынында оны қызығушылықпен тыңдады. Ол халықты жұмылдыруға зор күшке ие болды. Оның харизматикасы мен сөз өнері басқа көшбасшыларды басып өтті". Акали Далдың үстемдігін жою үшін Бхиндранвал Конгрессті, содан кейін Акали Далдың өзін пайдаланды. Акали Дал 1972 жылы сайлауда жеңіліске ұшыраған Сикхтердің қажеттіліктерін екінші орынға қойып, билікте қалу үшін саяси одақтарды сақтауға көңіл бөлді, нәтижесінде Анандпур Сахиб резолюциясы Сикхтердің қолдауын қайтаруға бағытталған, бірақ партия төтенше жағдай кезінде саяси биліктің орталықтандырылуын кері қайтаруға баса назар аударды, сондықтан ол назардан тыс қалды. "Өз мақсаттары бар рационалды тұлға" ретінде сипатталған оның басты міндеті – Сикхтер қауымының көшбасшысы ретінде Сикх дінін жаңғырту болды. Бұдан бұрын Дамдами Таксал Конгресс үкіметінің саясатына ашық қарсылық білдіріп, сынаған, себебі институттың бұрынғы басшысы Картар Сингх Халса Бхиндранвал 1975 жылы тіпті Индира Гандидің қатысуымен болған төтенше жағдай режиміне қарсы күрескен. Сондай-ақ, 1973 жылдың 18 қарашасында Картар Сингх Делиде орналасқан Сант Ниранкарилердің Сикхтерге қарсы әрекеттерін айыптаған резолюцияны қабылдады. Картар Сингх Бхиндранвал мен Дамдами Таксалдың екеуі де Сикхтердің діни өмірінде зор құрметке ие болды, сондықтан Акали министрлігі 1977 жылдың 20 тамызында оның қайтысынан кейін мемлекеттік жерлеу рәсімін өткізді. Джарнаил Сингх Бхиндранвалл сондай-ақ, Сикхтердің осы кезеңде үкіметке қарсы күресін, Конгресс кезіндегі төтенше жағдайға қарсы 37 ірі наразылықты тирандыққа қарсы күрес ретінде атап өтті. Төтенше жағдай бастапқыда Гандиге қылмыстық айыптаудан құтылу үшін қолданылды, ол алдағы сайлауда мемлекеттік мүлікті теріс пайдаланғаны үшін айыпталып, оның науқанын жарамсыз деп тануы мүмкін еді, сондай-ақ орталық үкіметке алдын ала тұтқындау және көптеген саяси қарсыластарды тұтқындау сияқты өкілеттіктер берілді. Дамдами Таксалдың басшысы болған Джарнаил Сингх Бхиндранвал туралы таксалдың тағы бір студенті: "Саяси тұрғыдан ештеңе өзгерген жоқ. Бәрі дәл сол күйінде қалды. Үндістан үкіметі Сант Картар Сингхті (Бхиндранвалды) тоқтата алмаса, Сант Джарнаил Сингх әлсіреген шығар деп ойлады. Бірақ бұл олай болған жоқ".

Сант Ниранкариспен кездесті

1978 жылғы 13 сәуірде Халсаның құрылған күніне орай, Акали штатының үкіметінің рұқсатымен Амритсарда Сант Ниранкари конвенциясы ұйымдастырылды. Бхиндранвалдің уағыздаған дәстүрлі сикх дінінің көзқарасы бойынша, "Сант Ниранкари" сектасының іс-әрекеттері дінге қарсы саналды, бірақ сикхтер мен Сант Ниранкарилер арасындағы қақтығыс Бхиндранвалдан бұрын басталған еді; 1973 жылы Алтын ғибадатхананың бас діни қызметкерлері Сант Ниранкарилерді сикхтердің жауы деп жариялаған, ал Дамдами Таксал 1960 жылдардан бері оларға қарсы болған, секта басшысы өзін гуру деп жариялап, Гуру Гобинд Сингхті еске түсіретін "баджа вала" деп атаған, және олардың сикх дінінің негіздерін шайқауына байланысты Бхиндранвал осы конвенцияның өткізілуіне жол бермейтінін мәлімдеп, құйрық тілді сөз сөйледі. Талли мен Джейкобтың сөзінше, Бхиндранвал: "Біз сонда шабуыл жасап, оларды қияметке жібереміз!" деді. Сөзден кейін Бхиндранвал мен Аханд Киртани Джатаның басшысы Фаужа Сингх бастаған шамамен екі жүз сикх Алтын ғибадатханадан шығып, конвенцияны тоқтату ниетімен Ниранкари конвенциясына бет алды. Сикхтердің наразылығына Ниранкари басшысының қарулы күзетшілері оқ атты, нәтижесінде екі топ арасында қарулы қақтығыс болды. Фаужа Сингх Ниранкари басшысы Гурбачан Сингхті қылышымен өлтіруге тырысқан, бірақ Гурбачанның күзетшісі оққа ұшты. Бұл оқиға Бхиндранвалды медиа назарына түсірді және оны саяси аренаға әкелді. Пәнджабтағы Акали үкіметі 62 Ниранкариге қарсы қылмыстық іс қозғады. Тергеу барысында Гурбачан Сингх сияқты бірнеше адам сикхтерге шабуылды жоспарлаған деген қорытындыға келді. Гурбачан Сингх Делиде тұтқындалғанға дейін барлық айыпталушылар қамауға алынды, бірақ ол Премьер-министр Морарджи Десаимен жеке кездесуден кейін ғана тұтқындалды. Сант Ниранкарилер төтенше жағдайды қолдады және көптеген Конгресс саясаткерлерімен және бюрократтарымен тығыз байланыс орнатып, Делидегі саяси айналымдарда бекем орнықты, сонымен қатар сол кезеңде Акалилер мен Даммади Таксалдың қарсылығын тудырды. Іс көршілес Харьяна штатында қарастырылды, ал барлық айыпталушылар 1980 жылғы 4 қаңтарда, Лок Сабха сайлауларына екі күн қалғанда, өзін-өзі қорғауға сүйеніп ақталды. Ниранкарилердің ісі Пәнджабтағы хинди тіліндегі БАҚ және Конгресс тарапынан кең қолдау тапты, ол орталық билікке оралғаннан кейін Пәнджабтағы Акали үкіметін де таратып, жаңа сайлаулар өткізіп, Конгресс үкіметін орнатты. Баббар Халса белсенділері Алтын ғибадатханада тұрып, дәстүрлі сикх сенімдеріне қарсы әрекеттер жасаған адамдарға "жаза беру" амалдарын орындағаннан кейін сонда паналады. 1980 жылғы 24 сәуірде Ниранкари басшысы Гурбачан өлтірілді. Бірінші хабарламада Гурбачанды өлтіруге қатысқан 20 адамның аты-жөні көрсетілді, оның ішінде Джарнайл Сингх Бхиндранвалдың бірнеше жақын достары да болды, ол да кісі өлтіруге қатысқандықпен айыпталды. Бхиндранвал Ниранкари Гурбачан Сингхтің қанына қаншалықты қатысы бар екенін анықтау үшін Алтын ғибадатханаға тығылды. Үндістанның ішкі істер министрі Зайл Сингх парламентке Бхиндранвалдың бұл кісі өлтіруге қатысы жоқ екенін мәлімдегенге дейін Бхиндранвал жасырын өмір сүрді. Содан кейін Бхиндранвал Ниранкари басшысын өлтірген адамды Акал Тахттың бас діни қызметкері құрметтеуге лайық деп мәлімдеді және егер олар оған келсе, ол оларды алтынмен өлшеп беретінін айтты. Кейіннен Аханд Киртани Джатаның мүшесі Ранджит Сингх үш жылдан кейін өзіне қол салып, өлтіруді мойындады және Делидегі Тихар түрмесінде 13 жылға сотталды.

Баспасөзде жалған ақпарат

1984 жылғы ақпанда Үндістан Редакторлар Гильдиясының өкілдері – аға журналистер Б. Г. Вергезе мен К. С. Кулиш, Пәнджабқа сапар шеккеннен кейін, кез келген қылмыстың күрт өсуін сол кездегі заңсыз топтардың кез келген ерекше санаттарына автоматты түрде жатқызу бейілімдерін айыптап, есеп ұсынды. Олар: «Пәнджабта барлық қылмысты сикх экстремистеріне жатқызуға қарсылық білдіріледі. Баспасөз мұндай стереотиптерге сақ болуы керек. Көптеген қылмыстар, қарақшылықтар мен кісі өлтірулер ағымдағы саяси жағдаймен байланысты емес» деп жазды. Ақпараттың өзіне үкімет тарапынан елеулі араласулар жасалды. Синтия Кеппли Махмудтың сөзіне қарағанда, «Бұл оқиғаның бұрмаланған нұсқасы БАҚ-қа таратылып, Үндістанның баспасөз бостандығының жоғары деңгейіне сай келмейді. Ақал Такхтадағы проституция мен есірткі туралы хабарлар бір аптада алдыңғы беттерде, келесі аптада артқы беттерде жарияланды. Бхиндранвалдің өзін-өзі өлтіргені туралы хабарламадан кейін, оның денесі бастан-аяқ оқтан тесілген деп сипатталды. Үндістанды сикхтерге сенімсіздікпен қарауға көндіру үшін үрей таратудың толыққанды жүйесі жұмыс істеді. Көбінесе, бұл мақсатына жетті», – деп атап өтті ол, сондай-ақ «Баспасөз бостандығына жасалған келісімдер әлемнің түкпір-түкпіріндегі адам құқығы қорғаушылары тарапынан сынға ұшыраған қатаң заңнамамен бірге жүрді» деді. 1982 жылы Бхиндранвалмен бірге саяхаттаған журналистің мәлімдемесіне сәйкес, Орталық барлау департаменті (CID), Бхиндранвалдың әрбір қоғамдық сөйлеуін «құпия сөздер» іздеу үшін жазған, бірақ 1982 жылдың сәуір айына дейін ешқандай құпия сөзді естімеген. Дарбара Сингх Бхиндранвалға қарсы «әрекет етуге» дайын болғанына қарамастан, оны іске асыруға негіз таппады. Индира Ганди «экстремистер» терминін қолдана бастады, бұл термин Пәнджабты үкімет бағынысына қайтаруға бағытталған. Сикхтер полиция және әскери қызметтерінен көптеп босатылды. 1970 жылдардан 1990 жылдарға дейін Үндістан полициясы үкіметтегі сикхтердің жеке басын зерттеп, күдікті қылмыскерлерді қалауынша тұтқындап, азаптап отырды. 1984 жылдың 12 мамырында Лала Джагат Нарайның ұлы және «Хинд Самачар» тобының редакторы Рамеш Чандраны Бхиндранвалдың «жақтастары» өлтірді деп Кулдип Наяр мәлімдеді. Лаланың газеті «сикх мәселелерін баяндағанда өткір тонды болды» және «хиндүшілдікке бейім деп танылды», ал оның «тоны» кейін ғана өзгерді. КПС Гиллдің сөзіне сәйкес, бірнеше сикх көшбасшылары Ақал Такхта кешенінде Бхиндранвалдың болуына қарсылық білдірді. Ақал Такттың 80 жастағы бұрынғы жатедары Гиани Партап Сингх Бхиндранвалды Ақал Такттағы қазіргі заманғы қару-жарақтар арсеналы үшін сынады және Тахли Чоктағы үйінде атып өлтірілді. Сонымен қатар, Гурудвара Тут Сахибтың Грантисі Ниранжан Сингх, Валтоханың Грантисі Джарнайл Сингх және Мажаулидің Грантисі Сурат Сингх та осылай қаза тапты. Баббар Халса Бхиндранвалға және оның Пәнджабтың құқықтары үшін Акалистің наразылық қозғалысына қосылуды таңдаған бастапқы стратегиясына қарсы болды, бірден күресші құралдарды іздеудің орнына. Олар саясат пен мемлекеттік құқықтарға қарағанда сикхтердің діни өмірін насихаттауға көбірек бейім болды және қозғалыстың үстемдігі үшін Бхиндранвалмен күресті. Бәсекелестік 1984 жылдың сәуір және мамыр айларында күшейді, екі топ бір-бірін бірнеше кісі өлтіруге кінәлады. Бхиндранвал кейіннен бұл қозғалыстың жетекшісі ретінде танылды.

Өлім

1984 жылдың маусым айында келіссөздер аяқталғаннан кейін Үндістанның премьер-министрі Индира Ганди 1984 жылдың 1-нен 8 маусымға дейін Үндістан армиясының "Көк жұлдыз" операциясын жүргізуге бұйрық берді. Операцияның мақсаты – Пенджаб штатының Амритсар қаласындағы Хармандир Сахиб кешенінің ғимараттарынан Бхиндранвал мен оның қарулы содырларын шығару болды. Бхиндранвал операция кезінде қаза тапты. Әскер офицерлері мен сарбаздары Бхиндранвалдың ізбасарларының көрсеткен батылдығы мен адалдығына тоқталды. Операцияны басқарған генерал-лейтенант Кулдип Сингх Брардың сөзіне қарағанда, Бхиндранвалдың денесін полиция, барлау қызметі және армияның ұстауындағы содырлар анықтады.

Мұра

Синтия Кеппли Махмуд «Fighting for Faith and Nation: Dialogues With Sikh Militants» атты еңбегінде Бхиндранвалдің ағылшын тілін ешқашан үйренбегенін, бірақ панджаби тілін жақсы меңгергенін жазды. Ол теледидар, радио және баспасөз сұхбаттарында өте шебер болды. Кеппли одан әрі, «оны жеке танитындардың барлығы оның жалпы сүйкімділігі мен оңай мінезі, сондай-ақ сикх дініне деген адалдығы туралы бір ауыздан айтады» деді. Автор сондай-ақ, «Сикх жауынгерлік қозғалысын іске қосуға басты жауапкер болып табылатын ол, жауынгерлер тарапынан құрметке ие, ал жаулары тарапынан жамандалады. Екі түрлі дерек көзінен алынған мәліметтер екі мүлдем басқа адамды сипаттайтын сияқты» деп жазды. Журналист Хушвант Сингх Бхиндранвалға қарсы болғанымен, ол бұл сикх уағыздаушысының белсендіге айналғаннан кейін жоғары және төменгі касталар арасында ешқандай айырма жасамайтынын мойындады. Ол порнографиялық фильмдерге үйренген, мас немесе есірткіге тәуелді болған мыңдаған сикх ерлерін отбасыларына қайтарды. 2003 жылы Широмани Гурдвара Прабандхак Комитетінің ұйымдастыруымен Ақал Тахт Амритсарда өткен шарада, SGPC президенті профессор Кирпал Сингх Бадунгар мен Сингх Сахиб Гиани Жогиндр Сингх Ведантидің басшылығымен, Ақал Тахттың бұрынғы жатедары Бхиндранвалені «шаһид» деп ресми түрде жариялады және оның ұлы Ишар Сингхке құрмет киімін табыс етті. Харбанс Сингхтің «Сикхизм энциклопедиясы» Бхиндранвалені «қазіргі заманғы сикхизмнің керемет тұлғасы» деп сипаттайды.

Танымал мәдениетте

2016 жылы шыққан "Дхарам Юдх Морча" фильмі Сант Джарнайл Сингх Бхиндранвалға арналған, көбінесе панджаби тілін сақтау және Анандпур Сахиб резолюциясы үшін сикхтердің күресін көрсетеді. Фильм дауды болдырмау үшін тыйым салынғанымен, оны онлайн платформаларда табуға болады.