20 ғасырдың ағылшын әдебиетін зерттеушісі Ф. Р. Ливис

Кіріспе

Фрэнк Реймонд "Ф. Р." Ливис (14 шілде 1895 – 14 сәуір 1978) – ХХ ғасырдың басы мен ортасындағы ағылшын әдеби сыншысы. Ол өмірінің көп бөлігін Кембридж университетінің Даунинг колледжінде, кейін Йорк университетінде оқытты. Ливис 1950-1960 жылдары ағылшын тіліндегі ең белгілі сыншылардың біріне жатты. Дж. Б. Бамбороу 1963 жылы оның туралы: «Соңғы отыз және одан да көп жылдар бойы ағылшын әдебиетін зерттеумен шұғылданатын адамдардың барлығы дерлік оның ықпалында болды деуге болады» деп жазды. Клайв Джеймстің айтуынша, «Сіз оны Тринити көшесімен сергіп жүргенде көруге үйрендіңіз, оның киімі желдің күшінен көлденең созылып тұратын. Ол жел тоннелінде жаттыққандай, жылдам жүруді үйренген сияқты көрінеді».

Ерте өмір және білім

Ливис 1895 жылы Кембридж қаласында Гарри Ливис (1862-1921) және Кейт Сара Мурдың (1874-1929) отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Кембриджде фортепиано мен басқа да музыкалық аспаптар сататын дүкенді басқаратын мәдениетті адам болған, ал оның ұлы оған өмір бойы құрметпен қарады. Ливис Кембридждегі Перс мектебінде (ағылшын тілінде мемлекеттік мектеп) оқыды, оның директоры доктор В. Х. Д. Руз болды. Руз классицист болған және өзінің "тікелей әдісімен" танымал болған, мұғалімдер сыныптағы оқушылармен латын және классикалық грек тілдерінде сөйлесуді талап ететін. Шетел тілдерін біраз білгенімен, Ливис өз ана тілінде ғана сенімді сөйлей алады деп ойлады. Сондықтан оның классикалық тілдерді кеңінен оқығаны оның шығармаларында айқын көрінбейді. Ливис Перс мектебінен Кембридждегі Эммануэль колледжіне тарихты зерттеу үшін стипендия алды. Ол 19 жасында мектепті бітірген соң, Ұлыбритания Германияға соғыс жариялады. Ливис Кембриджді бірінші курстан кейін қалдырып, 1915 жылы Йорктегі Достардың жедел жәрдем бөлімшесіне (FAU) қосылды. 1916 жылы әскери міндеттілік енгізілгеннен кейін, оның ағасы Ральф та FAU-ға қосылғаннан кейін, ол Достардың жедел жәрдем бөлімшесінің мүшелеріне ар-ожданға қарсылық білдірушілер ретінде жалпы мойындалуынан пайдаланды. Ливис: "Бірақ қанды Сомма шайқасынан кейін, қазіргі заманғы соғыстың не екенін білетін кез келген адам үшін әскерге қосылу туралы сұрақ туындамауы керек еді", - деді. Ол Францияда Батыс майданында жұмыс істеді, өзімен бірге Милтонның өлеңдерінің көшірмесін алып жүрді. Соғыстағы тәжірибесі оған қатты әсер етіп, ұйқысыздыққа ұшыратты. Ол газбен уланған жауынгерлердің киімдерінде қалған улы газдың әсерінен денсаулығына зиян келтіргенін, бірақ оның ас қорыту қабілеті нашарлағаны "Ипрдегі газға емес, мен айтпаған нәрселерге" байланысты екенін айтты. Ливис соғыстан тез қалпына келмеді, кейін оны "үлкен үзіліс" деп атады. Ол: "Соғыс, менмендікпен айтқанда, біз үшін жамандық әкелді", - деді. 1919 жылы соғыстан оралғаннан кейін Ливис Кембриджде оқуын жалғастырды және тарих трипосының І бөлігінде төменгі екінші сыныпты алды. Содан кейін ол ағылшын тіліне ауысты және жаңадан құрылған ағылшын мектебінің оқушысы болды. Ақырғы емтиханда бірінші сыныптық марапатталғанға қарамастан, Ливис ғылыми-зерттеу стипендиясына үміткер ретінде қарастырылмады және PhD бастады, содан кейін болашақ ғалым үшін бұл ерекше мансаптық қадам болды. 1924 жылы Ливис "Англиядағы баспасөздің пайда болуы мен ерте дамуын зерттеген" "Журналистиканың әдебиетке қатынасы" тақырыбында диссертация ұсынды. Бұл еңбек оның өмір бойына мерзімді журналдың этикасы кең аудиторияның мәдени ұмтылыстарын қалай бейнелейтінін және қалыптастыра алатындығына қатысты.

Leavis was born in Cambridge in 1895 to Harry Leavis (1862–1921) and Kate Sarah Moore (1874–1929). His father was a cultured man who ran a shop in Cambridge that sold pianos and other musical instruments, and his son was to retain a respect for him throughout his life. Leavis was educated at The Perse School in Cambridge (in English terms a Public School), whose headmaster was Dr W. H. D. Rouse. Rouse was a classicist and known for his "direct method", a practice which required teachers to carry on classroom conversations with their pupils in Latin and classical Greek. Though he had some fluency in foreign languages, Leavis felt that his native language was the only one on which he was able to speak with authority. His extensive reading in the classical languages is not therefore strongly evident in his work. Leavis had won a scholarship from the Perse School to Emmanuel College, Cambridge, to study history. Britain declared war on Germany soon after he matriculated, when he was 19. Leavis left Cambridge after his first year as an undergraduate and joined the Friends' Ambulance Unit (FAU) at York in 1915. After the introduction of conscription in 1916, when his brother Ralph also joined the FAU, he benefited from the blanket recognition of the members of the Friends' Ambulance Unit as conscientious objectors. Leavis is quoted as saying: "But after the Bloody Somme there could be no question for anyone who knew what modern war was like of joining the army." He worked in France behind the Western Front, carrying a copy of Milton's poems with him. His wartime experiences had a lasting effect on him, making him prone to insomnia. He maintained that exposure to poison gas retained in the clothes of soldiers who had been gassed damaged his physical health, but that his poor digestion was due to " not gas at Ypres, but the things I didn't say". Leavis was slow to recover from the war, and he was later to refer to it as "the great hiatus". He said: "The war, to put it egotistically, was bad luck for us." On his return from the war in 1919, Leavis resumed his studies at Cambridge and obtained a lower second class in Part I of the history tripos. He then changed his field of study to English and became a pupil in the newly founded English School. Despite graduating with first class honours in his final examinations, Leavis was not seen as a strong candidate for a research fellowship and instead embarked on a PhD, then an unusual career move for an aspiring academic. In 1924, Leavis presented a thesis on The Relationship of Journalism to Literature, which "studied the rise and earlier development of the press in England". This work contributed to his lifelong concern with the way in which the ethos of a periodical can both reflect and mould the cultural aspirations of a wider public.

Мансап

1927 жылы Ливис университеттің тәжірибелік оқытушысы болып тағайындалды, ал бірнеше жылдан кейін оның алғашқы маңызды жариялымдары жарық көргенде, олардың стиліне оқыту үдерісінің талаптары зор ықпал етті. 1929 жылы Ливис өзінің студенттерінің бірі, Квини Ротқа үйленді. Ливис 1959 жылғы лекциясы мен К.П. Сноудың «Екі мәдениет» кітабынан (қ. «Екі мәдениет») айтылған пікірге қарсы күшті шабуыл жасады: ғылыми және гуманитарлық саланың мамандары бір-бірін жақсы түсінуі керек, ал 20 ғасыр физикасы туралы білімнің болмауы Шекспирді білмеумен теңестіріледі. Ливистің Сноудың интеллектына және қабілеттеріне жасаған жеке шабуылдары британ баспасөзінде Лорд Бутби және Лайонель Триллинг сияқты қоғамдық тұлғалар тарапынан кеңінен айыпталды. Ливис әдебиеттің болу әдісін атау үшін «үшінші кеңістік» деген ұғымды енгізді; бұл жеке арман сияқты емес, сонымен қатар, денеге кедерес келтіретіндей қоғамдық емес, бірақ адам санасындағы бірлескен қайта құру жұмысы ретінде бар. «Үшінші кеңістік» тұжырымына кейін көп көңіл бөлінбеді.

Қасиет-қасиеттері мен беделі

Ливис мансабын жалғастыра келе, ол барған сайын догматикалық, агрессивті және параноикалық болып бара жатты, ал Мартин Сеймур Смит оны (және оның шәкірттерін) «фанатик және ашкөз» деп сипаттады. Ливистің мінез-құлқы Т. С. Элиотпен қарым-қатынастың үзілуіне әкелді, ол «Скрутини» журналының соңғы күндері доктор Ливиспен күрт келіспейтінін, өзі танып, құрметтейтін адамдар туралы оның шабуылдары мен ишараттарына наразы екенін жазды. Оның пікірінше, Ливис көзқарастарында тым ұстамсыздық танытып, өзіне артық құрмет көрсетті, ал журналдың басында оның редакторына зор симпатиямен қараған. Ливис («Саймон Лакероус» деген атпен) және «Скрутини» («Басқыш» деген атпен) Фредерик Крюс өзінің әдеби сын теориясын пародизациялаған «Пух Perplex A Student Casebook» кітабының «Тізімнен өшіруге болатын тағы бір кітап» деген тарауында сатираланды. А. С. Байат (өзінің романы «Иелікте», ол Ливистің шәкірті болған) өзінің кейіпкерлерінің бірі (Блэкэддер) туралы былай деп жазды: «Ливис Блэкэддерге сондай-ақ, жай студенттерге істегенін істеді: ол оған ағылшын әдебиетінің қорқынышты, ұлы маңыздылығын және шұғыл қажеттілігін көрсетті, сонымен бірге оның өзгертуге немесе үлестеуге қабілеттілігіне сенімсіздік сезімін ұқтырды». Том Шарп өзінің «Ұлы ізденіс» романында американдық Киелі кітап белдеуінде Ливистік сынды дін ретінде оқытумен аяқталатын абсурд оқиғалар тізбегін бейнелейді. Клайв Джеймстің «Перегрин Пюк» атты пародиалық-эпостық поэмасында батыр аталған кейіпкер Кембридждегі Даунинг колледжінде F R Looseleaf пророктан әдебиетті оқып үйренеді. Стивен Фрай өзінің «Фрай хроникалары» автобиографиясында Ливисті «тек жергілікті маңызы бар ханзада» деп сипаттап, Ливистің «ашуланып, онымен келіспейтін әркімді қарғауға бейімділігі» бар екенін айтты. Фрай былай деп жазады: Әдеби сыншы Джон Гросс Ливисті «тар көзқарасты, өшпенді, догматикалық», «бұрмалаушылық, жоққа шығару және шамадан тыс айқындылық»пен айыптайды және «оның оқытуының жалпы әсері діни немесе идеологиялық сектаның сипаттамаларын тудыруға бағытталған» деді.

As Leavis continued his career he became increasingly dogmatic, belligerent and paranoid, and Martin Seymour Smith found him (and his disciples) to be "fanatic and rancid in manner". Leavis's conduct led to a breach with T. S. Eliot, who wrote

Quote|I so strongly disagreed with Dr Leavis during the last days of Scrutiny, and objected to his attacks and innuendoes about people I knew and respected. I think it is a pity he became so intemperate in his views and was extravagant in his admirations, as I had, in the earlier stages of the magazine, felt great sympathy for its editor. Leavis (as "Simon Lacerous") and Scrutiny (as "Thumbscrew") were satirized by Frederick Crews in the chapter "Another Book to Cross off your List" of his lampoon of literary criticism theory The Pooh Perplex A Student Casebook. In her novel Possession, A. S. Byatt (who was herself taught by Leavis) wrote of one of her characters (Blackadder) "Leavis did to Blackadder what he did to serious students: he showed him the terrible, the magnificent importance and urgency of English literature and simultaneously deprived him of any confidence in his own capacity to contribute to or change it." Tom Sharpe, in his novel The Great Pursuit, depicts a ludicrous series of events ending in the hero teaching Leavisite criticism as a religion in the American Bible Belt. In the mock epic heroic poem by Clive James, Peregrine Pykke, the eponymous hero studies literature under the prophet F R Looseleaf at Downing College, Cambridge. In his autobiography The Fry Chronicles, Stephen Fry described Leavis as a "sanctimonious prick of only parochial significance" and said that Leavis had an "intense suspicious propensity to explode in wrath and anathematize anyone who dared disagree with him". Fry notes:

The literary critic John Gross accuses Leavis of "narrowness, spitefulness, dogmatism", "distortion, omission and strident overstatement" and says that "the overall effect of his teaching has plainly been calculated to produce many of the characteristics of a religious or ideological sect."

Шолу

Ливистің жақтастары оның ағылшын тілінің зерттеуіне "нақтылық" енгізгенін айтты, ал кейбір ағылшын және американдық университеттер оның үлгісімен және идеяларымен қалыптасты. Ол әдеби сын туралы айқын түсінікке ие болғандай көрінді және ол шешуші, көбінесе қоздыратын және ерекше пікірлерімен танымал болды. Ол сынның басты мәселесі – бағалау екенін, ағылшын әдебиеті қоғамдағы рухани күш ретінде тірі шындық болуы керек екенін және сын қазіргі заманғы сезімталдықты қалыптастыруға бағытталғанын талап етті. Ливистің сындық еңбектерін төрт хронологиялық кезеңге бөлуге болады. Біріншісі – оның алғашқы жариялымдары мен эсселері, соның ішінде «Ағылшын поэзиясындағы жаңа бағыттар» (1932) және «Қайта бағалау» (1936). Бұл жерде ол негізінен 17-20 ғасырлардағы поэзияны қайта қарастырумен айналысты, бұл Т.С. Элиоттың күшті ықпалымен жүзеге асты. Сондай-ақ осы ерте кезеңде Ливис университет білімі туралы өз көзқарасын ұсынды. Содан кейін ол көркем әдебиетке және романға көшті, «Ұлы дәстүр» (1948) және «Д.Х. Лоуренс, романист» (1955) еңбектерін жариялады. Осы кезеңнен кейін Ливис әдеби, білім беру және әлеуметтік мәселелерді одан әрі күрделендіре түсті. Оның шығармашылығының ядросы әдебиет болып қала бергенімен, оның түсіндіру перспективасы айқын кеңейді, бұл «Менің қылышым да болмайды» (1972) еңбегінде жақсы көрінді. Оның соңғы екі жарияламы соңғы жылдардағы сындық сезімдерін бейнеледі: «Тірі принцип: «Ағылшын тілі» – ойлау пәні ретінде» (1975) және «Ойлау, сөздер және шығармашылық: Лоуренстегі өнер мен ой» (1976). Бұл кейінгі еңбектер кейде «философия» деп аталғанымен, мұндай сипаттаманы растайтын абстрактілі немесе теориялық контекст жоқ деп саналады. Тілдің мәні мен құндылығын талқылауда Ливис философиялық ой-толғаныстың бастапқы күмәндік сұрақтарын әдеби сыншының көзқарасынан маңызсыз деп қарастырады – бұл позиция Рене Велекпен болған ерте пікір алмасуында жазылған (The Common Pursuit).

Leavis's proponents said that he introduced a "seriousness" into English studies, and some English and American university departments were shaped by his example and ideas. He appeared to possess a clear idea of literary criticism, and he was well known for his decisive and often provocative, and idiosyncratic, judgements. He insisted that valuation was the principal concern of criticism, that it must ensure that English literature should be a living reality operating as an informing spirit in society, and that criticism should involve the shaping of contemporary sensibility. Leavis's criticism can be grouped into four chronological stages. The first is that of his early publications and essays, including New Bearings in English Poetry (1932) and Revaluation (1936). Here he was concerned primarily with re examining poetry from the 17th to 20th centuries, and this was accomplished under the strong influence of T. S. Eliot. Also during this early period Leavis sketched out his views about university education. He then turned his attention to fiction and the novel, producing The Great Tradition (1948) and D. H. Lawrence, Novelist (1955). Following this period Leavis pursued an increasingly complex treatment of literary, educational and social issues. Though the hub of his work remained literature, his perspective for commentary was noticeably broadening, and this was most visible in Nor Shall my Sword (1972). Two of his last publications embodied the critical sentiments of his final years; The Living Principle: 'English' as a Discipline of Thought (1975), and Thought, Words and Creativity: Art and Thought in Lawrence (1976). Although these later works have been sometimes called "philosophy", it has been argued that there is no abstract or theoretical context to justify such a description. In discussing the nature of language and value, Leavis implicitly treats the sceptical questioning that philosophical reflection starts from as an irrelevance from his standpoint as a literary critic – a position set out in his early exchange with René Wellek (reprinted in The Common Pursuit).

Өлең туралы

Ливис көбінесе романға қарағанда поэзияны жақсы сыншы ретінде танылады. "Ағылшын поэзиясындағы жаңа бағыттар" еңбегінде Ливис викториялық поэзиялық идеалды сынап, 19 ғасыр поэзиясының саналы түрде "поэтикалықты" іздегенін, ой мен сезімнің бөлінісін және нақты әлемнен алшақтауын көрсетті. Оның викториялық поэзияға сындық көзқарасында Т.С. Элиоттың ықпалы анық байқалады, және Ливис мұны мойындап, "Бізді сол дәстүрдің кемшіліктеріне толыққанды сезіндірген – мырза Элиот болды" деді. Кейінірек жарық көрген "Қайта бағалау" еңбегінде де Элиотқа тәуелділік сақталды, бірақ Ливис жеке сыншылық қабілетін танытып, оны көрнекті заманауи сыншылардың қатарына қойды. Ливистің Т.С. Элиотты қабылдауы мен Хопкинсті оқуға ынталандыруы олардың мәртебесін едәуір арттырды. Алайда, оның Мильтонды сынауы халық арасында оның беделіне елеулі әсер етпеді. Оның өлеңдерді талдаудың ең жақсы үлгілері "Тіршілік қағидасы" атты соңғы еңбегінде қайта басылды.

Роман туралы

Ағылшын романының сыншысы ретінде Ливистің басты қағидасы – ұлы романдардың авторлары өмірге терең моральдық қызығушылық танытады және осы моральдық қызығушылық олардың көркем шығармаларының формасын анықтайды. Осы "дәстүрге" кіретін авторлардың бәрі де өмірдің моральдық қиындықтарына қатысты ыждахатты және жауапкершілікпен қарады, оларға Джейн Остин, Джордж Элиот, Генри Джеймс, Джозеф Конрад және Д.Х. Лоуренс жатты, ал Томас Харди мен Чарльз Диккенс осы тізімнен тыс қалды. "Ұлы дәстүр" атты еңбегінде Ливис форма/композиция мен моральдық қызығушылық/өнер және өмір арасындағы дұрыс байланыс туралы өз түсінігін баяндауға тырысты. Кейіннен Ливис пен оның әйелі К.Д. Ливис "Диккенс романы" (1970) атты зерттемесінде Диккенс туралы ойларын қайта қарастырды. Ол сондай-ақ Натаниел Хоторн, Герман Мелвилл және Марк Твен сияқты американдық жазушылардың моральдық тереңдігін жоғары бағалады.

Би-Би-Си хабарлауынша

Ливис Би-Би-Си-дің алғашқы қарсыластарының бірі болды. Ол корпорацияның ағылшын әдебиетіне қатысты хабарларын бейтараптықтан айырылғандықтан және британдық қоғамның әдеби талғамын нашарлатумен айыптады. 1931 жылы Ливис Харольд Николсон ұсынған Би-Би-Си-дің кітаптарды талқылау сериясына қарсы шығып, Николсонның бағдарламаларында Ливис жақсы әдеби сын үшін қажет деп санайтын "ақыл-ойының сезімталдығы" жетіспейді деп мәлімдеді. Өмірі бойы Ливис Би-Би-Си-дің мақсаттары мен іс-әрекеттеріне үнемі қарсы тұрды, тіпті бірде өзінің "Би-Би-Си-ге қарсы кешеніне" әзілмен сіңіп кеткенін айтты. Ливис 1978 жылы 82 жасында қайтыс болды. Оның әйелі, Квинни Д. Ливис, 1981 жылы қайтыс болды. Ол 1991 жылы Би-Би-Си телеарнасының "Соңғы романтиктер" фильмінде Иан Холм ойнаған басты рөлде бейнеленеді. Бұл оқиға оның ұстазы, сэр Артур Куиллер Коуч және студенттермен қарым-қатынасына баса назар аударады.

Пайдаланылған әдебиеттер

Дэй, Гари. Ливис: Мәдениет және әдеби сын, Палгрейв Макмиллан (1996)

Хоуарт, Т. Е. Б., Кембридж екі соғыс арасында, Коллинз (1978). Мулхерн, Фрэнсис. "Құқықтану сәті", "Жаңа солшыл кітаптар" (1979). Ортолано, Гай. "Ф. Р. Ливис, Ғылым және қазіргі өркениеттің мәңгілік дағдарысы", Ғылым тарихы, 43: 161–85 (2005). Подхорец, Норман. "Ф. Р. Ливис: қайта қарастыру", "Жаңа критерий", 1 том, 1982 жылдың қыркүйегі. Робинсон, Иан. "Англиялық болжамгерлер", The Brynmill Press Ltd (2001). Самсон, Энн. Ф. Р. Ливис (Қазіргі мәдениет теорияшылары), Торонто университеті (1992). Сингх, Г. (1998). "Ф. Р. Ливис жетістіктері", "Қазіргі заман", 40 том, 4 нөмір, 397–405 беттер. Сторер, Ричард. Ф. Р. Ливис, Рутледж (2010). Уолш, Уильям. Ф. Р. Ливис, Чатто және Виндус (1980).