Кіріспе

1977 жылдан 1981 жылға дейін АҚШ вице-президенті болған Уолтер Фредерик "Фриц" Мондейл (5 қаңтар 1928 жыл - 19 сәуір 2021 жыл) – американдық заңгер және саясаткер, 1977 жылдан 1981 жылға дейін президент Джимми Картердің басшылығымен АҚШ-тың 42-ші вице-президенті қызметін атқарды. 1964 жылдан 1976 жылға дейін Миннесота штатынан АҚШ сенаторы болған ол 1984 жылғы президенттік сайлауда Демократиялық партияның үміткері болды, бірақ сайлаушылар алқасында және жалпы дауыс беруде Рональд Рейганға есе жіберді. Мондейл Миннесота штатының Сейлон қаласында дүниеге келді және 1951 жылы Миннесота университетін бітірді, ал бұрын Макалестер колледжінде оқыған. Одан кейін ол 1956 жылы заңгерлік диплом алғанға дейін Корей соғысы кезінде АҚШ армиясында қызмет етті. 1955 жылы Джоан Адамсқа үйленді. Миннеаполисте заңгер болып жұмыс істеген Мондейл 1960 жылы губернатор Орвилл Фрименнің тағайынымен Миннесотаның бас прокуроры болып тағайындалды және 1962 жылы 60 пайыз дауыспен бас прокурор ретінде толық мерзімге сайланды. 1964 жылы вице-президент болып сайланған сенатор Хьюберт Хамфри отставкаға кеткеннен кейін губернатор Карл Рольваг оны АҚШ Сенатына тағайындады. Мондейл 1966 жылы Сенатқа толық мерзімге сайланды және 1972 жылы қайта сайланды, 1976 жылы 1977 жылы вице-президенттікке дайындалып жатқандықтан отставкаға кетті. Сенатта тұтынушылардың құқықтарын қорғау, әділ тұрғын үйді қамтамасыз ету, салық реформасы және мектептердегі теңсіздікті жоюды қолдады; ол шіркеу комиссиясының мүшесі болды. 1976 жылы Демократиялық партияның президенттікке үміткері Джимми Картер Мондейлді вице-президенттікке өтініш беруші ретінде таңдады. Картер-Мондейл тікелей президент Джеральд Форд пен оның серігі Боб Доулды жеңді. Картер мен Мондейл билікте болған кезде экономика нашарлады және олар 1980 жылғы сайлауда республикашыл Рональд Рейган мен Джордж Бушқа есе жіберді. 1984 жылы Мондейл Демократиялық партияның президенттікке үміткерлігін жеңіп алды және ядролық қаруды тоқтату, тең құқықтарды қамтамасыз ету, салықтарды арттыру және АҚШ-тың мемлекеттік қарызын азайту үшін үгіт жүргізді. Оның вице-президенттікке үміткері, АҚШ өкілі Джеральдин Ферраро (Нью-Йорк штатынан) – АҚШ тарихындағы ірі партиялардың бірінен вице-президенттікке түскен алғашқы әйел болды. Мондейл мен Ферраро сайлауда Рейган мен Бушқа есе жіберді, Рейган 49 штатты жеңіп алды, ал Мондейл тек өз туған штаты Миннесота мен Колумбия округінде жеңіске жетті. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Мондейл Миннесота штатындағы Dorsey & Whitney заң фирмасына және Халықаралық істер жөніндегі Ұлттық демократиялық институтына (1986–1993) қосылды. Президент Билл Клинтон 1993 жылы Мондейлді Жапониядағы АҚШ елшісі етіп тағайындады; ол 1996 жылы осы лауазымнан зейнеткерлікке шықты. 2002 жылы демократ сенатор Пол Уэллстон сайлауға екі апта қалғанда ұшақ апатында қаза тапқаннан кейін Мондейл Миннесота Демократиялық фермерлік-еңбек партиясының соңғы минуттағы таңдауы болды. Мондейл бұл жарыста Сент-Пол қаласының мэрі Норм Коулменнен шамалы есе жіберді. Содан кейін ол Dorsey & Whitney-ге қайта оралып, Демократиялық партияда белсенді болып қала берді. Кейін Мондейл Миннесота университетінің Хьюберт Х. Хамфри қоғамдық істер мектебінде жартылай штаттан тыс оқытушы болып жұмыс істеді.

Ерте өмір

Уолтер Фредерик Мондейл 1928 жылғы 5 қаңтарда Миннесота штатының Сейлон қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Теодор Сигваард Мондейл – методист пасторы, ал анасы Кларибел Хоуп (қыз есімі Коуэн) – жартылай уақытты музыка мұғалімі болған. Уолтердің туған ағасы Лестер Мондейл юнитaриан дінінің пасторы болды. Мондейлдің тағы екі ағасы бар: Кларенс, оны Пит деп біреулер білді (1926–2014) және Уильям, оны Морт деп атады. Оның әкесінің ата-бабалары норвегиялық иммигранттар еді, сонымен қатар шалқыған неміс тегі де бар. Мондейлдің әкесінің әкесі Фредерик Мундал 1856 жылы отбасымен Норвегиядан эмиграциялап, 1864 жылы Оңтүстік Миннесотада қоныстанды. Мондейл тегі Норвегияның Фьерланд аймағындағы Мундал деген аңғар мен қаланың атынан шыққан. Мондейлдің бала кезінде оның отбасы «Уолтер» және «Фредерик» есімдері ұл балаға сәл қиындық тудырады деп ойлағандықтан, оны «Фриц» деп атады, бұл Фридрих немесе Фредериктің кең таралған неміс және скандинавиялық кішірек түрі. Ұлы депрессияның салдарынан Мондейл кедейлікте өсті. Оның отбасы 1934 жылы Сейлоннан Херон-Лейкке, ал 1937 жылы Элморға көшті. Мондейлдің жастық шағында оның әкесінің діни сенімдері, соның ішінде азаматтық құқықтар қозғалысын қолдауы, оған үлкен әсер етті. 1948 жылы оның әкесі инсульттан қайтыс болды. Мондейл мемлекеттік мектептерде оқыды, содан кейін екі жыл Макалестер колледжінде білім алды. Кейін Миннесота университетіне ауысып, 1951 жылы саяси ғылымдар бакалавры дәрежесін үздік дипломмен бітірді. Мондейл заң факультетіне оқуға шамасы жетпегендіктен, 1951 жылы бітіргеннен кейін АҚШ армиясына қатарына қосылды. Ол Корея соғысы кезінде Кентукки штатындағы Форт-Ноксте 3-ші бронетанкті дивизияның артиллериясында қызмет етті, бастапқыда бронетехникалық барлау машинасының экипажында, кейін білім беру бағдарламаларының маманы және дивизияның «Tanker's Dust» газетінің редакторының көмекшісі болды. Ол капрал шеніне жетіп, 1953 жылы запасқа шықты.

Саясатта

Мондейл 1940 жылдары ұлттық саясатқа қатысты. 20 жасында ол Миннесота саясатында көзге түсті, 1948 жылы Хьюберт Хамфридің сәтті Сенатқа өткізілген науқанын ұйымдастыруға көмектесті. Хамфридің науқаны Мондейлге бекем республикалық 2-округпен жұмыс істеуді тапсырды. Осы өңірде өскен Мондейл Хамфри үшін ауданда сенімді жеңіс әкелді. Хамфримен жұмыс істегеннен кейін Мондейл Орвилл Фрименнің бірнеше науқанында жұмыс істеді. Мондейл Фрименнің 1952 жылғы губернаторлыққа өткізілген науқанында, сондай-ақ 1954 және 1958 жылғы қайта сайлау науқанында қатысты. 1960 жылы Фримен Майлз Лордтың отставкасынан кейін Мондейлді Миннесотаның бас прокуроры етіп тағайындады. Мондейл тағайындалған кезде 32 жаста болды және төрт жылдан бері заңгерлікпен айналысып келді. 1962 жылы ол өз күшімен осы лауазымға сайланды. Миннесотаның бас прокуроры қызметін атқару кезеңінде, АҚШ Жоғарғы Сотында «Гидеон против Уэйнрайт» ісі қаралды (бұл іс нәтижесінде штаттық соттарда айыпталушылардың адвокатқа ие болу құқығы бекітілді). Адвокаттық көмекке қарсы шыққан тарап бірнеше штаттың бас прокурорларын қолдаған сотқа үндеу жасағанда, Мондейл көптеген штаттың бас прокурорларынан қарсы сотқа үндеу жасады, бұл айыпталушыларға адвокат алуға рұқсат беру қажет екенін дәлелдеді. Ол сондай-ақ Миннеаполистің бұрынғы мэрі Марвин Л. Клайн және «Кени әпкелер» қорының басқарудағы кемшіліктерін тергеуді жалғастырды. 1964 жылғы Демократиялық ұлттық конвенцияда Мондейл ұлттық Демократиялық партияның Миссисипидің Азаттық Демократиялық партиясына екі орын ұсынған, бірақ ақыры сәтсіз аяқталған келісімге маңызды үлес қосты. Мондейл 1960 жылдан 1964 жылға дейін Президенттің тұтынушылар жөніндегі кеңесінің мүшесі болды. 1972 жылы Демократиялық партияның президенттікке үміткері Джордж Макговерн Мондейлге вице-президенттікке кандидат болу мүмкіндігін ұсынды, бірақ ол бас тартты. Сол жылы Мондейл 57%-дан астам дауыспен Сенатқа қайта сайланды, тіпті республикалық президент Ричард Никсон Миннесота штатында жеңіске жетті. Ол 88-ші, 89-шы, 90-шы, 91-ші, 92-ші, 93-ші және 94-ші конгрестерде қызмет етті.

Саясат

Мондейл партияның экономикалық және әлеуметтік мәселелер бойынша орталық құру үшін көп еңбек етті. Әкесінен айырмашылығы, ол ынталы либерал болған жоқ, «Жаңа келісім» үшін күрескен жоқ. Оның орнына, ол Демократиялық партияның негізінің (әсіресе этникалық жұмысшы табының) біртіндеп оңға қарай жылғанын байқады және олардың қолдауын сақтап қалуға тырысты. Мондейл 1974 жылға дейін сыртқы саясатқа көңіл бөлмеді, тек Сенаттан жоғары мақсаттары болған жағдайда, сыртқы саясат бойынша білімнің қажеттілігін түсінді. Ол партияның «жұмбақтар» (Генри М. Джексон сияқты) немесе «бейбітшілдер» (Макговерн сияқты) сияқты екі бағытына да жақын болмай, орталық позицияны қабылдады. Мондейл азаматтық құқықтар жөнінде либералды ұстанымды қолдады, бұл «қара халқы аз» Миннесота штатында қабылданды. Мондейл тұрғын үй саласындағы кемсітушілікке тыйым салатын федералдық әділ тұрғын үй заңының негізгі жақтаушысы болды және АҚШ Тұрғын үй және қала құрылысы департаментінің Әділ тұрғын үй және тең мүмкіндіктер кеңсесін заңды орындау үшін құрды. Линдон Джонсон президенттігі кезінде Мондейл Вьетнам соғысын қолдады. 1969 жылы Никсон президент болғаннан кейін Мондейл соғысқа қарсы шығып, Никсонның оны ұзарту мүмкіндігін шектеуге бағытталған заң қабылдауға қатысты. Мондейл аборт жасау құқығын қолдады.

Комитеттер

Мондейл көптеген комитеттерде жұмыс істеді, оның ішінде Аэронавтика және ғарыш ғылымдары комитеті; Қаржы комитеті; Еңбек және халық әл-ауқаты комитеті; Бюджет комитеті; және Банктік, тұрғын үй және қалалық істер комитеті. Ол сонымен қатар Білім беруде тең мүмкіндіктер жөніндегі арнайы комитеттің төрағасы және Ақпарат комитетінің ішкі жұмыс тобының төрағасы болды. Бұдан өзге, ол Еңбек және халық әл-ауқаты комитетінің Балалар мен жастар жөніндегі кіші комитетінің және Сенаттың әлеуметтік қамсыздандыруды қаржыландыру жөніндегі кіші комитетінің төрағасы қызметін атқарды. 1975 жылы Мондейл Айдахо штатының сенаторы Франк Черч төрағалық еткен, Орталық барлау агенттігі мен Федералдық тергеу бюросының әрекеттерін зерттеген, барлау қызметіне қатысты мәселелерді зерттеу комитетінде жұмыс істеді. 2017 жылы жарияланған құжаттар Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің АҚШ азаматтарының, олардың есімдері сигналдық барлауда пайда болған, оларды бақылау мақсатында Мондейл туралы файл жасағанын көрсетті.

Аполлон-1 апаты (1967)

1967 жылы Мондейл Аэронавтика және ғарыш ғылымдары комитетіне мүше болды, оның төрағасы Клинтон П. Андерсон болды. 27 қаңтарда ғарышкерлер Гас Гриссом, Эд Уайт және Роджер Чаффи Аполлон 204 (кейін Аполлон 1) ғарыш кемесін сынау кезінде өрттен қаза тапты. НАСА әкімшісі Джеймс Э. Уэбб президент Линдон Джонсонның келісімін алып, НАСА-ның Конгресс бақылауымен, белгіленген тәртібі бойынша апаттың себебін ішкі тергеуге рұқсат берді. НАСА процедурасы тергеу комиссиясын тағайындау және бақылау үшін әкімші орынбасары (де-факто бас менеджер) Роберт С. Семансты шақырды. Ақпан айында журналист Мондейлге Аполлон бағдарламасының директоры Сэмюэл К. Филлипс 1965 жылы дайындаған НАСА-ның ішкі есебінің бар екенін жеткізді, онда Аполлонның бас мердігері North American Aviation компаниясының басқару, шығындар, жеткізу және сапа мәселелері егжей-тегжейлі сипатталған. 27 ақпандағы тыңдауда Мондейл Уэббтен осындай есепті біліп-білмейтінін сұрады. Уэбб 1965 жылғы желтоқсандағы жазбаша есепті әлі көрмегендіктен, жоқ деп жауап берді. Семанс Уэббке Филлипс пен оның басшысы, адаммен ұшу басқарушысы Джордж Мюллер 1966 жылғы қаңтарда ұсынған жазбаша есеп пен брифингті өткізбеді. Семанс пен Мюллер де осы тыңдауда куә ретінде шақырылды. Мюллер есептің бар екенін жоққа шығарды, бірақ ол оны білген болуы керек, өйткені ол North American Aviation президенті Ли Атвудқа жіберілген көшірмеге өзінің қатаң хатын қоса берген. Семанс Мондейлде көшірме болуы мүмкін деп қорқып (онда емес), НАСА мердігерлерінің жұмысын оң және теріс нәтижелермен жиі қарастыратынын мойындады, бірақ бұл ерекше жағдай емес деп мәлімдеді. Мондейлдің қайта-қайта сұрақтарына жауап ретінде Уэбб "Филлипс есебінің" бар-жоғын және егер болса, Конгресске бақылаумен ұсыну мүмкіндігін тексеруге уәде берді. Тыңдаудан кейін Уэбб алғаш рет Филлипс есебімен танысты. Мондейл 2001 жылғы сұхбаттағы әрекеттерін былай түсіндірді: "Менің ойымша, осы уақытқа дейін құпия сақталған және бағдарламаның қауіпсіздігі мен басқаруы туралы терең алаңдаушылықтарды жария ету арқылы НАСА бағдарламаны әлдеқайда қауіпсіз болу үшін қайта құруға және ұйымдастыруға мәжбүр болды". 1976 жылғы 2 қарашадағы сайлауда Мондейл шамалы дауыспен жеңіске жетіп, 1977 жылғы 20 қаңтарда АҚШ вице-президенті болып сайланды. Ол сонымен қатар No1 обсерваторияда тұратын алғашқы вице-президент атанды. Картер басшылығымен Мондейл ел және әлем бойынша саяхаттап, әкімшіліктің сыртқы саясатын қолдады. Оның сапарларына Ирандағы кешірілген дипломаттар дағдарысы кезінде Үнді мұхитында орналасқан Мидуэй кемесіне жасаған сапар да кірді. Мондейл Ақ үйдің ішінде кеңсесі бар алғашқы вице-президент болды және "белсенді вице-президент" тұжырымын қалыптастырды. Ол президентпен апталық түскі ас өткізу дәстүрін бастады, ол бүгінге дейін жалғасуда. Одан да маңыздысы, ол вице-президенттің рөлін кеңейтіп, президенттің кеңесшісі, толық уақытты қатысушысы және әкімшіліктің қиын мәселелерін шешушісіне айналдырды. Келесі вице-президенттер де осы үлгіні қабылдады. 1979 жылы Twin Cities Public Television телеканалы оның Норвегияға жасаған сапары туралы деректі фильм түсірді, оның атауы – "Уолтер Мондейл: Сіздің өткеніңізде фьорд бар", бұл "Сіздің болашағыңызда Форд бар" деген танымал жарнамалық слоганымен ойнаған. Мондейл 1977 жылғы 4 қарашада АҚШ Сенатында бір дауыспен шешім қабылдап, әлеуметтік қамсыздандыруды қаржыландыру туралы заң жобасын қабылдауға мүмкіндік берді.

1980 жылғы сайлау

Картер мен Мондейл 1980 жылы Демократиялық ұлттық конвенцияда қайта ұсынылды, бірақ Рональд Рейган мен Джордж Буштан республикалық тікелей сайлауда айқын жеңіліске ұшырады. Сол жылы Мондейл Нью-Йорк штатының Лейк-Плэсид қаласында XIII қысқы Олимпиада ойындарын ашты. Картер мен Мондейл Америка тарихындағы президенттік қызметтен кейін ең ұзақ өмір сүрген президенттік команда болды. 2006 жылдың 23 мамырында олар 9254 күн (25 жыл, 4 ай және 3 күн) кеңседен тыс болды, бұл президент Джон Адамс пен вице-президент Томас Джефферсонның бұрынғы көрсеткен рекордын асып түсті, олар екеуі де 1826 жылдың 4 шілдесінде қайтыс болды. 2012 жылдың 8 қыркүйегінде Картер Герберт Гуверді кеңседен ең ұзақ зейнеткерлікке кеткен президент ретінде басып өтті. 2014 жылдың 23 сәуірінде Мондейл Ричард Никсонды кеңседен ең ұзақ зейнеткерлікке кеткен вице-президент ретінде 12 146 күн (33 жыл, 3 ай және 3 күн) көрсетті. Өлген кезде Мондейл ең үлкен АҚШ вице-президенті, ал Картер ең үлкен АҚШ президенті болды (және солай болып қалуда).

1984 жылғы президенттік науқан

1980 жылғы сайлауда жеңілгеннен кейін Мондейл қысқа мерзімге Чикагодағы ірі заң фирмасы «Уинстон мен Строун» компаниясында заңгерлік тәжірибесімен айналысты, бірақ ол көп ұзамай саясатқа оралуды жоспарлады. Мондейл 1984 жылғы сайлауға дейін Демократиялық партияның президенттік праймеризінде Демократиялық партияның президенттік кандидаттығына түсті және жақын арада жетекші күшке айналды. Оның қарсыластары дін қызметкері Джесси Джексон және Колорадо штатының сенаторы Гэри Харт болды. Харт наурыз айында Нью-Гэмпшир штатындағы сайлауда жеңіске жетті, бірақ Мондейлдің партия жетекшілерінің көп бөлігі оны қолдады. Мондейл «Wendy’s» компаниясының «Where’s the beef?» слоганын қолданып, Харттың саясатын тереңдігі жоқ деп сипаттады, бұл үлкен әсер етті. Джексон, алғашқы афроамерикалық президенттік кандидат ретінде танылды, бірақ Мондейл көпшілік делегаттардың қолдауымен номинацияны жеңіп алды. Демократиялық ұлттық конвенцияда Мондейл өзінің вице-президенттікке Нью-Йорк штатынан АҚШ өкілі Джеральдин Феррароны таңдады, осылайша оны ірі партияның осы лауазымға ұсынған алғашқы әйел етті. Кейін көмекшілер Мондейлдің вице-президенттікке үміткерімен тарихи таңдау жасауға бекінгенін айтты, сонымен қатар финалистер ретінде Сан-Франциско қаласының мэрі Дианна Файнштейн (әйел және еврей); Лос-Анджелес қаласының мэрі Том Брэдли, афроамерикалық; және Сан-Антонио қаласының мэрі Генри Циснерос, мексикалық америкалықтарды қарастырған. Басқалары сенатор Ллойд Бентсенді артық көреді, өйткені ол оңтүстік штаттарына немесе тіпті кандидаттық бәсекелесі Гэри Хартқа көбірек ұнайтын еді. Ферраро католик болғандықтан, кейбір католик шіркеу басшылары оның абортты жақтағаны үшін сынады. Оның күйеуінің салық декларациясын жариялау және Палатадағы өзінің этикалық тәртібі туралы ұстанымын өзгерту туралы көптеген пікірталас туды. Ферраро науқанның көп бөлігінде қорғаныс күйінде болды, бұл оның ірі ұлттық билеттегі алғашқы әйел ретіндегі жетістігін жоққа шығарды. Ол сондай-ақ американдық саясатта осы деңгейге жеткен алғашқы итальяндық-американдық болды. Демократиялық конвенцияда қабылдау сөзін сөйлегенде Мондейл: «Менің бірінші мерзімімнің соңына дейін Рейганның бюджет тапшылығын үштен екіге дейін азайтамын. Шындықты айтайық. Бұл міндетті түрде істелуі керек. Мырза Рейган салықты көтереді, мен де көтеремін. Ол сізге айтпайды. Мен енді айттым» деді. Бұл Мондейлдің сайлаушылармен ашық болуын көрсету үшін жасалған болса да, көптеген сайлаушылар үшін жағымсыз болған отандық бағдарламаларға жұмсалатын салықты көтеру туралы үгіт ретінде қабылданып, жағымсыз әсер етті. Мондейл либералды науқан жүргізді, ядролық қаруды тоқтатуды және Тең құқықтарды түзетуді (ERA) қолдады. Ол Рейганның экономикалық саясатына қарсы болды және федералды бюджет тапшылығын азайтуды қолдады. Алайда, биліктегі адам танымал болды және Мондейлдің науқаны тиімсіз деп есептелді. Мондейлдің орта таптың есебінен кедейлерді қолдайтыны да айтылды. Бірінші теледебатта ол күтпеген жерден жақсы өнер көрсетті, бұл көптеген адамдарды Рейганның жасына және президенттіктің қиын сынақтарына төзу қабілетіне күмән келтірді (Рейган президенттік қызметке кіріскенде 73 жаста болды, ал Мондейл 56 жаста). 1984 жылдың 21 қазанында өткен келесі дебатта Рейган бұл мәселені бұрып, «Мен бұл науқанда жасқа қатысты мәселелерді көтермеймін. Мен қарсыласымның жастығы мен тәжірибесіздігін саяси мақсаттар үшін пайдаланбаймын» деді. Мондейл 37 577 352 дауыс жинап, ауыр жеңіліске ұшырады (халықтың дауысының 40,6 пайызы), тек Колумбия округі мен өзінің туған штаты Миннесотада жеңіске жетті (тіпті онда да оның жеңісі 3800 дауыстан аспады), Рейганға қарағанда 13 сайлаушы дауысына 525 сайлаушы дауысы бөлді. Бұл Демократиялық партияның тарихындағы сайлаушылар алқасындағы ең нашар жеңіліс болды және 1936 жылы Альф Лэндонның Франклин Д. Рузвельтке жеңілгенінен бері кез келген ірі партияның кандидаттарының ең нашар жеңілісі болды.

Жеке азамат және елші

Мондейл 1987 жылы Миннеаполистегі Dorsey & Whitney фирмасында жеке құқық практикасына қайта оралды. 1986 жылдан 1993 жылға дейін ол Халықаралық істер жөніндегі Ұлттық демократиялық институтының төрағасы болды. Билл Клинтон президенттігі кезінде ол 1993-1996 жылдары Жапониядағы АҚШ елшісі қызметін атқарды, сайлау қаржысын реформалауды зерттеу үшін екі партиялық топты басқарды және 1998 жылы Клинтонның Индонезиядағы арнайы өкілі болды. Жапониядағы елші болып тағайындалғанға дейін Мондейл Миннесота университетінің Хьюберт Х. Хамфри қоғамдық істер институтында заң және қоғамдық істер саласындағы ерекше ғылыми қызметкер болды. 1990 жылы ол Хамфри институтында Мондейл саясаты форумын құрды. Форум жыл сайынғы конференцияларда отандық және халықаралық мәселелерді талқылау үшін жетекші ғалымдар мен саясаткерлерді біріктірді. Мондейл 2002 жылдың 4 қыркүйегінде АҚШ Сенатында сөйлеген сөзінде өзінің қызметі туралы лекция оқыды, онда Картер әкімшілігі кезінде вице-президенттің кеңсесінің өзгеруі, Сенаттың пікірталас аяқтау ережесі және Сенаттың болашағы туралы ойларын жеткізді. Бұл лекция 1998 жылдан 2002 жылға дейін жалғасқан Сенаттың "Көшбасшылар лекциялық сериясының" бір бөлігі болды.

2002 жылғы АҚШ Сенатына сайлау және одан кейінгі сайлаулар

2002 жылы Миннесота штатының демократ сенаторы Пол Уэллстон қайта сайлануға түсіп, қарашаның 5-індегі сайлауға 11 күн қалғанда ұшақ апатында қаза тапты. Уэллстонның туыстарының өтінішімен Мондейл Уэллстонның орнын басты. Бұл Сенат тағы Мондейлдің 1977 жылы вице-президент болу үшін отставкаға шыққанға дейін басқарған орын еді. Республикалық партияның үміткері, бұрынғы Сент-Пол қаласының мэрі Норм Коулменмен өткен дебатта Мондейл өзінің тәжірибесін баса көрсетті, ал Коулменді сол кездегі президент Бушпен келісетін оңшыл жақтас деп сипаттады. Мондейл күтпеген жерден сайлауда жеңіліп, Коулмен 1,116,697 (49,53%) дауыс алса, ол 1,067,246 (47,34%) дауысқа ие болды. Жеңілісін мойындағанда Мондейл: «Менің саяси мансабымның соңында Миннесота халқына айтқым келеді, сіздер маған әрқашан жақсы қарым-қатынас жасадыңыз, мені әрқашан тыңдадыңыз», – деді. 2004 жылы Мондейл Конституция жобасының екі партиялық құқық қорғау комитетінің тең төрағасы болды. 2008 жылы ол сенатор Хиллари Клинтонды президенттікке қолдады. 2008 жылдың 3 маусымында, бастапқы сайлаулар аяқталғаннан кейін, Мондейл кеше номинацияны ресми алған сенатор Барак Обаманы қолдады және ол президенттікке жеңіп шықты. 2004 жылғы президенттік сайлаудан және 2006 жылғы аралық сайлаудан кейін Мондейл «Аль Франкен: Құдай сөйледі» деректі фильмінде Аль Франкенмен 2008 жылы Коулменге қарсы Сенатқа түсу мүмкіндігі туралы әңгімелесіп отыр. Фильмде Мондейл Франкенді үміткер болуға ынталандырады, бірақ оған Коулменнің жақтастары мен Республикалық партия оған қарсы пайдаланатын кез келген нәрсені іздейтінін ескертеді. Франкен ақыры 2008 жылғы Сенат сайлауында 312 дауыспен жеңіске жетті, ал Коулмен сайлау нәтижелерін 2009 жылдың 30 маусымына дейін даулады. Мондейл мен сенатор Эми Клобухар Франкеннің 2009 жылдың 7 шілдесінде АҚШ Сенатында ант беру кезінде оның қасында тұрды. Кейін Мондейл сенатор Клобухармен бірге Тина Смит 2018 жылдың 3 қаңтарында ант берген кезде де тұрды. 2019 жылдың ақпан айында ол Клобухарды президенттікке қолдады.

Отбасылық және жеке өмірі

Мондейлдің әйелі, Джоан Мондейл, өнерді ұлттық деңгейде қолдаушы болды және Картер әкімшілігі кезінде Өнер және гуманитарлық ғылымдар жөніндегі федералдық кеңестің құрметті төрағасы қызметін атқарды. 2014 жылдың 3 ақпанында ол Миннеаполистегі хосписте, отбасы мүшелерінің қамқорлығында қайтыс болды. Мондейлдердің үлкен ұлы, Тед – кәсіпкер және Nazca Solutions технологиялық компаниясының бас директоры. Ол сонымен қатар Миннесота штатының бұрынғы сенаторы. 1998 жылы Тед Мондейл Миннесота губернаторының демократтық партиясынан түскен үміткерлігіне таласты, бірақ еңбек ұйымдарынан алшақтаған, орташалық көзқарасты сақтайтын кандидат ретінде өзін көрсетті. Мондейлдердің қызы, Элеонора – тележүргізуші болды. Ол Чикагода радиода ток-шоулар жүргізді және Миннеаполистегі WCCO (AM) радиосында ұзақ жылдар бойы бағдарламалар берді. 2011 жылдың 17 қыркүйегінде ол Минессотадағы үйінде ми қатерінен 51 жасында қайтыс болды. Олардың кіші ұлы, Уильям Холл Мондейл – Миннесота штатының бұрынғы бас прокурорының көмекшісі. Мондейл Миннеаполистегі Корал көліне жақын жерде тұрды. Ол пресвитериан дінін ұстанды. Ол балық аулауды, Шекспирдің туындыларын және тарихи оқиғаларды оқуды, барбекю жасауды, шаңғы тебуді, «Monty Python» комедиялық шоуын тамашалауды және теннис ойнауды ұнататын. Мондейл көптеген наградалармен марапатталды. 1981 жылы ол Оңтүстік Каролина университетінде Omicron Delta Kappa құрметті мүшесі болып қабылданды. Мондейл сондай-ақ Миннесота құқық мектебімен тығыз байланыста болды. 2002 жылы мектеп ғимараты Уолтер Ф. Мондейл атымен аталып, Уолтер Ф. Мондейл залы болып қайта аталды. Мондейл құқық мектебінің жыл сайынғы «Т.О.Р.Т.» («Театрдың шамалы таланттылары») қойылымдарына эпизодтық рөлдерде қатысты және мектептің хоккей командасының лақап атын – «Күрескен Мондейлдер» деп атауға рұқсат берді. Мондейлдің туған Норвегиямен терең байланысы болды. 1964 жылы Сенатқа сайланғанда ол вице-президент Хьюберт Хамфридің орнын басты, ол да норвегиялық америкалық еді. Кейінірек Мондейл Норвегия Нобель институтының ұйымдастыруымен өткізілетін жыл сайынғы Бейбітшілік форумының атқару комитетіне мүше болды. 2007 жылдың 5 желтоқсанында Норвегияның Сыртқы істер министрі Йонас Гахр Стор Мондейлдің Миннесота штатында Норвегия мемлекетін өкілдік ететін Норвегияның құрметті бас консулы болып тағайындалатынын мәлімдеді. 2015 жылы Мондейлге Американдық неврология академиясы ми саулығына назар аударғаны үшін «Неврология саласындағы қоғамдық көшбасшылық» сыйлығы табысталды, өйткені ол әйелі мен қызы ми ауруларынан көз жұмған.

Өлім

Мондейл 2021 жылдың 19 сәуірінде 93 жасында Миннеаполистегі үйінде ұйқыда табиғи себептерден қайтыс болды. Өлер алдындағы күні ол Джимми Картермен, Билл Клинтонмен, Джо Байденмен, Камала Харриспен және Миннесота губернаторы Тим Уолцпен бірнеше телефон арқылы сөйлескен. Мондейл өзінің қызметкерлеріне соңғы хабарламасын жіберді, себебі ол және оның отбасы "оның өлімі жақын" деген қорытындыға келді. Қайтыс болған кезде Мондейл АҚШ-тың ең қарт бұрынғы вице-президенті еді. Картер мәлімдеме жасап: "Бүгін мен жақын досым Уолтер Мондейлдің қазасын қайғымен еске аламын, мен оны еліміз тарихындағы ең үздік вице-президент деп санаймын. Розалинмен бірге барлық американдықтарға оның көрнекті өмірі үшін алғыс айтамыз және оның отбасына шын көңілімізбен көңіл айтамыз" деді. Картер Мондейлді соңғы рет 2019 жылдың маусым айында Картер орталығында кездескен. Президент Байден Мондейлге құрмет көрсетіп, оны "жақын дос және ұстаз" деп атады, ол "вице-президенттікті толыққанды серіктестік ретінде қалыптастырды және менің қызметіме үлгі болды". 2021 жылдың 20 сәуірінде Байден Мондейлдің құрметіне барлық мемлекеттік ғимараттардағы, кеңселердегі және қоғамдық жерлердегі туларды сол сейсенбі кешкі дейін жартылай төмен түсіруге бұйрық берді. COVID-19 пандемиясының салдарынан Мондейлге арналған жобалау рәсімдері кейінге қалдырылды. Алғашқыда 2021 жылдың қыркүйегінде екі қоғамдық шара жоспарланған еді, біреуі оның туған штаты Миннесотада, екіншісі Вашингтон қаласында; алайда екеуі де кейінге шегерілді. Кейіннен 2022 жылдың 1 мамырында Миннесота университетінің Миннеаполис кампусындағы Нортроп аудиториясында естелік шара өтті. Шараға отбасы мүшелері, достары, мемлекеттік және ұлттық лидерлер, соның ішінде президент Джо Байден қатысты.

Жазбалар

Миннесота тарихи қоғамындағы "Вальтер Ф. Мондейл парақшаларында" зерттеу мақсатында цифрлық контент қолжетімді. Оған сөздердің файлдары, қолмен жазылған жазбалар, меморандумдар, түсіндірмелермен жабдықталған брифингтер, кестелер, хат алмасулар және визуальды материалдар кіреді. Жиынға сенаторлық, вице-президенттік, елшілік, саяси құжаттар мен сайлау науқанының материалдары, сондай-ақ Мондейлдің 60 жылдық мансабының көптеген жақтарын, оның ішінде барлық мемлекеттік лауазымдары, науқандары және Демократиялық партиясымен айналысқан басқа да ресми емес қызметтері туралы жеке құжаттар кіреді. Миннесота университетінің құқық кітапханасының Уолтер Ф. Мондейл веб-сайты Мондейлдің сенаторлық мансабына арналған. Мондейлдің жұмысы Конгресс жазбасында тіркелген Сенат отырысындағы таңдалған мәжілістер мен пікірталастардың толық мәтіні арқылы құжатталған.