Кіріспе

1907 жылы Корольдік теңіз күштерінің Invincible класындағы ұрыс крейсері HMS Indomitable Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Корольдік теңіз күштері үшін салынған үш кемеден бірі болды және соғыс кезінде белсенді қызмет атқарды. Соғыс басталғанда ол Жерорта теңізінде неміс кемелерін іздеуге тырысты және Ұлыбритания Түркияға соғыс жариялағанға дейін Дарданеллді қорғайтын түрік бекіністерін бомбалады. 1915 жылы Доггер Банк шайқасында неміс бронелігін батыруға көмектесті және шайқастан кейін зақымдалған британдық ұрыс крейсерін қауіпті жерге буксирледі. 1916 жылдың ортасында Ютландия шайқасында неміс ұрыс крейсерлеріне зақым келтірді және өзінің бауырласының жарылып кеткенін көрді. Соғыстан кейін ол ескірген деп танылды және 1921 жылы металл тескісіне сатылды.

Жалпы сипаттамалары

Invincible класының кемелері 1911 жылға дейін бронекруизерлер ретінде танымал болды, содан кейін Адмиралтействоның 1911 жылғы 24 қарашадағы бұйрығымен ұрыс кемелері ретінде қайта жіктеліп, жаңа статус алды. Бұрын ресми емес түрде оларды "крейсер-линкор", "дредноут крейсері" және "ұрыс крейсері" деп атаған. "Indomitable" кемесінің жалпы ұзындығы 567 фут (173 м), ені 78 фут (24 м), ал толық жүкпен суға батып тұру тереңдігі 30 фут (9 м) болды. Ол қалыпты жүкпен және толық жүкпен бұрынғы кемелерге қарағанда шамамен көбірек су ығыстырды.

Қозғалтқыш

"Indomitable" екі жұп Парсонс тікелей жететін турбиналарымен жабдықталған. Турбиналар жалпы қуаты 190 а.к. (немесе 190 ж.к.) құрастыруға арналған, бірақ 1908 жылғы сынақтар кезінде шамамен осы көрсеткіштерге жетті. "Indomitable" жобасы бойынша жылдамдығы 20.5 теңіз шақырымы (38 км/сағ) болуы тиіс, бірақ сынақтар кезінде одан да жоғары жылдамдыққа жетті. 1908 жылғы тамызда Солтүстік Атлантика мұхитынан өтетін кезінде ол үш күн бойы орташа жылдамдығын 18 теңіз шақырымы (33.3 км/сағ) сақтады. Бу машиналары 31 Babcock & Wilcox су түтік қазандығынан тұрады, олар төрт қазандық бөлімшеге орналастырылған. Көмірдің максималды сыйымдылығы 850 тоннаны құрады, сонымен қатар көмірдің жану жылдамдығын арттыру үшін оған 150 тонна мазут шашыратылатын болды. Толық отынмен ол 12 теңіз шақырымы (22.2 км/сағ) жылдамдықпен жүзуге қабілетті.

Қару-жарақ

"Белбеу" сегіз БЛ Mk X зеңбірегін төрт гидравликалық екілік мұнараға орнатты. Оның қосалқы қарулануы он алты QF Mk III зеңбірегінен тұрды. 1915 жылы мұнара төбесіндегі зеңбіректер суперструктураға көшірілді, ал зеңбіректердің жалпы саны он екіге дейін азайтылды. Қалған барлық зеңбіректер казематтарға орналастырылып, сол кезде зеңбірек экипаждарын ауа райынан және жаудың шабуылынан жақсы қорғау үшін жарылыс қалқандарымен жабдықталды. 1917 жылы QF Mk III зеңбіректерi 4 дюймдік BL MK VII зеңбіректерiмен алмастырылды. Оның қанатқа қарсы қарулануы 1915 жылдың шілдесінен бастап суперструктураның артқы бөлігінде орналасқан жоғары бұрышты MKII орнатудағы бір QF 3 дюймдік 20 кВт АА зеңбірегінен тұрды. 1914 жылдың қарашасында 60° максималды көтерілу бұрышы бар жоғары бұрышты MkIc орнатудағы 3 фунттық Hotchkiss зеңбірегі орнатылды және 1917 жылдың тамызына дейін қолданылды. 1917 жылдың сәуір айында 4 дюймдік BL MK VII жоғары бұрышты орнату қосылды. "Invincibles" кемесіне бес 18 дюймдік (450 мм) су астындағы торпеда түтігі орнатылды, екісі әр жақта және біреуі кормада. Ютландия шайқасы оның тік түсетін снарядтарға осалдығын көрсеткеннен кейін, жарыс орындары мен мұнара төбелеріне қосымша броня қосылды. Дәл қалыңдығы белгісіз, бірақ жалпы көлемі аз болғандықтан, қалыңдығы үлкен болмауы мүмкін.

Құрылыс және қызмет тарихы

Ол Гован қаласындағы Фэрфилд кеме құрылысы және инженерлік компаниясымен салынды. 1906 жылдың 1 наурызында шағылысы жасалып, 1907 жылдың 16 наурызында суға түсірілді. Уэльс принцін Канадаға жеткізу үшін толықтай аяқталмаған күйінде 1908 жылдың 25 маусымында қолданысқа берілді. 10 тамызда қайтып келген соң бірден құрылысшыларына соңғы жұмыстар үшін қайтарылды. 28 қазанда Үй флотының Нор дивизиясына, ал 1909 жылдың наурыз айында 1-ші крейсерлік эскадрильяға (CS) бекітілді. 26 шілдеде 1-ші CS-ге қолбасшылық ететін контр-адмирал С. Колвиллдің флагманы болды. 1910-1913 жылдар аралығында бірнеше рет жөндеуден өтіп, 1913 жылдың 27 тамызында Жерорта теңізіне ауыстырылды, онда оның әпкесі "Инвинсибл" кемесімен бірге 2-ші броненосстық крейсер эскадрильясын (BCS) құрады. 1913 жылдың 17 наурызында Стокс шығанағында C4 мина тасымалдаушы кемесімен соқтығысып, сәл зақымданды. 1914 жылдың шілдесінде Мальтада жөндеуден өтіп жатқанда, күрделі жағдай флотты жөндеу жұмыстарын үзуге мәжбүр етті.

Гобен мен Бреслауды қуып шығу

Индомитабл, адмирал сэр Арчибальд Беркли Милннің қолбасшылығымен, 1914 жылғы 4 тамыздың таңында француз Алжирінің Филиппвиль портын шағын бомбалаудан кейін шығысқа бет алған неміс шайқас крейсері мен жеңіл крейсерін кездестірді, бірақ Ұлыбритания мен Германия әлі соғыс жарияламағандықтан, Милн немістер Мессинаға қайтып келе жатқанда оларды күтіп қалды. Үш шайқас крейсерінің де қазандықтарында мәселелер болды, бірақ «Гобен» мен «Бреслау» байланысты үзіп, 5 тамыздың таңында Мессинаға жетті. Осы кезде соғыс жарияланды, бірақ Адмиралтействоның итальяндық бейтараптықты сақтау және итальян жағалауынан 10 шақырым (10 км) шегінен тыс қалу туралы бұйрығы Мессина бұғазына кіруге мүмкіндік бермеді, онда олар портты тікелей бақылай алатын. Сондықтан Милн «Inflexible» және «Indefatigable» кемелерін Мессина бұғазының солтүстік жағына орналастырды, немістердің батысқа шабуылдауы мүмкін екенін күтіп. Ол француз әскерлерін тасымалдауға арналған жеңіл крейсерді оңтүстік жағына жіберді. 6 тамызда немістер Мессинадан шығып, Глостердің артынан шығысқа, Константинопольге қарай бет алды. Милн, контр-адмирал Вильгельм Сухонның батысқа бұрылуын күтіп, 8 тамыздың түн ортасынан кейін Мальтада шайқас крейсерлерін ұстады, содан кейін ол сегіз сағат бұрын байқалған Матапан мүйісіне қарай бағыт алды. 12:30-да ол Адмиралтействодан Ұлыбританияның Австриямен соғыста екенін мәлімдеген қате сигнал алды – соғыс 12 тамызға дейін жарияланбады және бұйрық төрт сағаттан кейін қайтарылып алынды, бірақ Милн өзінің тұрақты бұйрықтарын орындады. 9 тамызда Милнге «7 тамызда Матапан мүйісінен өтіп, солтүстік-шығысқа қарай бағыт алған «Гобенді» қуу» туралы нақты бұйрық берілді. Милн Сухонның Дарданеллге қарай бара жатқанына сенбеді, сондықтан ол Эгей теңізінен шығуды күзетуге шешім қабылдады, бірақ «Гобеннің» шығуға ниеттенбейтінін білмеді. «Indomitable» кемесі Жерорта теңізінде қалып, Дарданеллді блокадалады, ал «Inflexible» кемесі 18 тамызда үйге қайтуға бұйырылды. 1914 жылғы 3 қарашада Черчилль Түркия мен Ресей арасындағы жаулық басталғаннан кейін Дарданеллге алғашқы британдық шабуыл жасауға бұйрық берді. Шабуылды «Indomitable» және «Indefatigable», сондай-ақ француздық «Suffren» және «Vérité» пре-дредноут линкорлары жүргізді. Шабуылдың мақсаты бекіністерді сынап, түрік жауабын бағалау болды. Нәтижелер алдамшы түрде сенімді болды. Жиырма минуттық бомбалау кезінде бір снаряд Галлиполи түбегіндегі Седд-эль-Бахр бекінісінің дәнді қоймасына тиіп, 10 зеңбірексіз қалдырып (бірақ жоймады) және 86 түрік сарбазын өлтірді. Ең маңызды салдары түркілердің назарын қорғанысын нығайтуға аударды және олар кен орнын кеңейтуге кірісті. Бұл шабуыл Ұлыбританияның Осман империясына қарсы ресми түрде соғыс жариялауынан бұрын болды, ол 5 желтоқсанда ғана орын алды.

Доггер жағалауы шайқасы

1915 жылғы 23 қаңтарда адмирал Франц фон Хиппердің басқаруындағы неміс шайқас крейсерлерінің күші Доггер жағалауын неміс әрекеттері туралы мәлімет жинау үшін ағылшын балық аулау кемелерінен немесе кішкентай қайықтардан тазалау үшін теңізге шықты. Бірақ британдықтар олардың шифрланған хабарламаларын оқып, адмирал Биттидің басқаруындағы үлкен британдық шайқас крейсерлері күшімен оларды тоқтатуға келді, оның құрамында «Индемитабель» де болды. 24-і күні сағат 07:20-де британдық жеңіл крейсер неміс жеңіл крейсерін байқағанда байланыс басталды. 07:35-те немістер Биттидің күшін байқады, Хиппер оңтүстікке бұрылуға бұйрық берді, өйткені солтүстік-батыста көрген кемелер британдық линкорлар болса, мұның жеткілікті болады деп сенді, ал егер олар британдық шайқас крейсерлері болса, ол жылдамдықтың ең жоғары шегіне дейін арттыра алады. Битти өз шайқас крейсерлеріне немістер қашып кетпес бұрын оларды қуып жете алу үшін бар күштерін жұмсауға бұйрық берді. «Индемитабель» жылдамдықтың жоғары көрсеткіштеріне қол жеткізіп, Битти оның жетістігін 08:55-те «Жарайсың, Индемитабель» деген сигналмен құттықтады. Осы жетістігіне қарамастан, «Индемитабель» Биттидің кемелерінің арасында ең баяу болды және жаңа, жылдам шайқас крейсерлерінен біртіндеп қалып қойды. 10:48-ге қарай «Блюхер» барлық басқа шайқас крейсерлерінің отынан ауыр зақымдар алды, оның жылдамдығы төмендеді, рульдік механизм істен шықты; Битти «Индемитабельге» оған шабуыл жасауға бұйрық берді. Бірақ Биттидің штаб-лейтенантының сигнал берудегі қателігі және Биттидің флагмандық кемесінің ауыр зақымдануы, радио байланысын тоқтатып, дымқұрттарды жасыруға жеткілікті түтін шығарды, сондықтан Битти өз кемелерімен байланыс орната алмады. Осыған байланысты қалған шайқас крейсерлері Хиппердің бас корпусынан бұрылып, «Блюхерге» шабуыл жасады. «Индемитабель» «Блюхерге» 134 оқ атты, содан кейін ол 12:07-де аударылып, батып кетті. 1915 жылғы ақпанда ол 3-ші шайқас крейсерлері эскадрильясына (BCS) қосылды, бірақ сол кезде электр өртінен кейін жөндеу жұмыстары жүргізіліп жатқан еді.

Ютландия шайқасы

1916 жылдың мамыр айының соңында 3-ші БКС уақытша Ұлы флотқа оқ-дәрімен жаттығу үшін тағайындалды. 30 мамырда бүкіл Ұлы флот, адмирал Биттидің ұрыс крейсерлерімен бірге, неміс ашық теңіз флотының шығуына дайындалу үшін теңізге шығуға бұйрық берілді. Биттиге қолдау көрсету үшін адмирал Худ өзінің үш крейсерін Ұлы флоттың алдына алып барды. Сағат 14:30 шамасында "Invincible" британдық жеңіл крейсерден радиохабарлама арқылы екі жау крейсерін көргенін хабарлады. Бұл хабарламаны солтүстікке қарай бет алған жеті жау кемесінің бар екендігі туралы хабарлар күшейтті. Худ мұны Скагеррак арқылы қашуға жасалған әрекет деп түсіндірді және 15:11-ге дейін жылдамдықты арттыруға бұйрық берді, содан кейін қашып бара жатқан кемелерді кесіп тастау үшін шығыс-оңтүстік-шығысқа бағытталды. 20 минуттан кейін "Invincible" Биттиден бес жау крейсерін көргенін, ал кейіннен оңтүстік-шығыс бағытында жаумен шайқасқа түскенін хабарлайтын жаңа хабарлама алды. 16:06-да Худ толық жылдамдықпен оңтүстік-оңтүстік-шығысқа бағыт алып, Биттиге қарай бет бұрды. 16:56-да британдық кемелер көрінбей жатып, Худ Биттидің бағытын, орнын және жылдамдығын сұрады, бірақ жауап алмады. Худ 17:40-қа дейін курсын жалғастырды, ол кезде оның жеңіл крейсері басқа атыс жарқырауын тексеру үшін жіберілген бағытта атыс байқалды. "Chester" Хиппердің 2-ші скаутингтік тобының төрт жеңіл крейсеріне тап болды және Худ тергеуге бұрылмас бұрын қатты зақымдалды, содан кейін неміс крейсерлерін "Chester"ден аластатты. 17:53-те "Invincible" атыс ашты, ал қалған екі "Invincible" екі минуттан кейін соңынан ерді. Неміс кемелері 18:00-де торпедаларды тиімсіз атып, тұманнан баспана іздеуге тырысып, оңтүстікке бұрылды. Олар бұрылыс жасағанда, "Invincible" "Wiesbaden" кемесінің машина бөліміне соқтығып, оның қозғалтқыштарын тоқтатты, ал "Inflexible" бір рет соқты. 2-ші скаутингтік топты жеңіл крейсер және 2-ші және 9-шы флотилиялар мен 12-ші жартылай флотилияның 31 эсминеці сүйемелдеді, олар 3-ші БКС-ке бірінен соң бірі шабуыл жасады. Оларды Худтың қалған жеңіл крейсері және оның эскортындағы бес эсминец қуып жіберді. Шатасқан шайқаста немістер 12 торпеданы ғана ұшырып, ату арқылы бір эсминецті мүгедек қалдырды. Биттидің кемелеріне жақындау үшін батысқа бұрылған "Invincible" кемелері қарсы келе жатқан торпедаларға қабырғасымен қарады, бірақ "Invincible" солтүстікке бұрылды, ал "Inflexible" және "Indomitable" торпедаларға ең тар профильді көрсету үшін оңтүстікке бұрылды. Барлық торпедалар өткізіліп жіберілді, бірақ біреуі жарылмай "Inflexible" астынан өтті. "Invincible" солтүстікке бұрылғанда, рульі тұйықталып, мәселені шешу үшін тоқтауға мәжбүр болды, бірақ бұл тез арада жасалды және эскадрилья батысқа қайта құрылды. 18:21-де Битти де, Ұлы флот та оған жақындағанда, Худ оңтүстікке бұрылып, Биттидің ұрыс крейсерлерін бастап кетті. Хиппердің ұрыс крейсерлері алыста болды және "Invincible" дереу-ақ Хиппердің флагманына атыс ашты, ал "Indomitable" үш рет "Derfflinger" кемесіне, бір рет соқты, ал "Invincible" және "Inflexible" "Von der Tann" кемесіне 10 рет соқты, соның ішінде "Invincible" алдыңғы жағынан су сызығынан төмен екі рет соқты, бұл Хиппердің флагманының апатқа ұшырауына себеп болды. Бірақ 18:30-да "Invincible" кенеттен "Lützow" және "Derfflinger" кемелерінің алдында нақты нысана ретінде пайда болды. Екі неміс кемесінің әрқайсысы "Invincible" кемесіне үш рет атып, 90 секунд ішінде суға батты. Үшінші сальвадан шыққан 305 мм (12 дюйм) снаряд "Invincible" кемесінің ортасындағы "Q" мұнарасының төбесін соқтырды, жарылыс астындағы жарылғыш заттарды жарылды, ал кеме жарылып, екіге бөлінді, 1032 офицер мен сарбаздан тұратын экипаждың 6-сы ғана құтқарылды, соның ішінде контр-адмирал Худ та қаза тапты. "Inflexible" және "Indomitable" шайқастың қалған бөлігінде Биттимен бірге болды. Олар күн батқанда, шамамен 20:19-да Хиппердің крейсерлерін кездестіріп, атыс ашты. "Seydlitz" кемесіне 5 рет соққы тиді, содан кейін неміс крейсерлері контр-адмирал Маувтың пре-дредноут линкерлерінің пайда болуымен құтқарылды және британдықтар жаңа қауіпке қарсы отты ауыстырды. Үш пре-дредноут линкері де қараңғылыққа енгенге дейін соққыға ұшырады.

Кейінгі мансап

Ютландия шайқасында үш шайқас крейсерінің жоғалуы (қалғандары – 1 және 2) күшті екі эскадрильяға қайта ұйымдастыруға әкелді, сонда Inflexible және Indomitable 2-ші БКС-ке кірді. Алайда, Ютландиядан кейін "Жеңілмейтіндер" үшін әдеттегі патрульдеуден басқа маңызды теңіз шайқастары болмады, себебі кайзердің бұйрығы бойынша оның кемелері жеңіске көз жеткізбей теңізге шығуға рұқсат етілмеді. 1916 жылдың тамыз айында кеме қайта жөнделді, оның барысында оқ-дәрі қоймасы мен мұнара төбелеріне қосымша броня жабылды. 1918 жылдың басында Indomitable кемесіне ортаңғы мұнараларының үстіне екі ұшу пандусы орнатылды. Соғыстың аяқталуымен көптеген ескі кемелер, соның ішінде қалған екі Invincible кемесі де қызметтен шығарылды. Екеуі де 1919 жылы резервтік флотқа жіберілді, 1920 жылдың наурыз айында қызметтен босатылды және 1921 жылдың 1 желтоқсанында металл тескілеуге сатылды.