Еуропаға тән ірі жапырақты липа (Tilia platyphyllos) – Malvaceae тұқымдасының гүлді өсімдігі. Топырағы борлы жерлерде өседі, сипаттамасы мен атаулары туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ағаш түрлері
Species of tree
Tilia platyphyllos, ірі жапырақты липа – Malvaceae (Tiliaceae) тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер түрі. Бұл жапырақты түсетін ағаш, континенттік Еуропаның көп бөлігінде және Ұлыбританияның оңтүстік-батысында, ізбесті топырақтарда өседі. "Ірі жапырақты липа" деген атау ағылшын тілді елдерде, Британ аралдарынан басқа жерлерде кеңінен қолданылады, онда оны "ірі жапырақты лимон" деп атайды. "Лимон" атауы, мүмкін, "линд" сөзінен шыққан "линия" сөзінің бұрмалануы болып табылады және ғасырлар бойы қолданылып келеді, сондай-ақ Тилияның басқа түрлеріне де қатысты. Дегенмен, ол цитрус жемісінің лимон ағашымен тығыз байланысты емес. Platyphyllos (грекше: πλατύφυλλος) сөзі грек тілінде "кең жапырақты" дегенді білдіреді.
Tilia platyphyllos, the large leaved lime or large leaved linden, is a species of flowering plant in the family Malvaceae (Tiliaceae). It is a deciduous tree, native to much of continental Europe as well as southwestern Great Britain, growing on lime rich soils. The common names largeleaf linden and large leaved linden are in standard use throughout the English speaking world except in the British Isles, where it is known as large leaved lime. The name "lime", possibly a corruption of "line" originally from "lind", has been in use for centuries and also attaches to other species of Tilia. It is not, however, closely related to the lime fruit tree, a species of citrus. The specific epithet platyphyllos (greek: πλατύφυλλος) means in greek "with broad leaves".
Сипаттама
Тилия платифилос – тар күмбез пішіндес, орташа жылдамдықпен өсетін ағаш, ең көп болғанда белгілі бір биіктікке жетеді. Қызғылт қоңыр түсті жас сабақтары кейіннен ұсақ жарықтар мен ойыстармен қара сұр қабыққа айналады. Бұтақтары кең бұрышпен жоғары қарай жайылады. Жапырақ сағақтары қызғылт жасыл, сәл түкті. Жапырақтары қарапайым, кезектесіп орналасқан. Атауынан көрініп тұрғанындай, бұл ағаштың жапырақтары туыс Тилия кордатадан (ұсақ жапырақты липа) ірі, 6-9 см (көбінесе 15 см-ге дейін) болады. Жапырақтары жұмыртқа тәрізді немесе жүрек пішіндес, екі жағы да орташа немесе қою жасыл, ал төменгі жағында, әсіресе тамырлары бойында ақ түкті, ұшы сүйірленген. Шеті тік тісті, түбі жүрекшелі, тамыр жүйесі орталық тамыр бойында жемісті. Түкті жапырақ сағақтары әдетте 3-4 см ұзындықты, бірақ 1,5-5 см аралығында болуы мүмкін. Күзгі жапырақтары сары-жасылдан сарыға дейін өзгереді. Кішкентай, хош иісті, сары-ақ гүлдері 3-4 гүлденген топтамаларға жиналған. Гүлдердің ақшыл-жасыл, жапырақ тәрізді гүл жапырақтары сопақша-кері сопақша пішіндес. Гүл сағақтары иілген, 1,5-3 см ұзындықты. Екі жынысты гүлдерде 5 тостаған жапырақ және 5 тісше жапырақ, көптеген аталық мүшелер, бірақ аналық мүшелер жоқ. Жоғарғы жұмыртқалық 2-10 ұялы, бір тегіс мойыншасы бар. Гүлдерді аралар және кейбір көбелектер, әсіресе ақ жазулы көбелектер тозаңдандырады. Жемісі – майлы, дөңгелек, түкті, диаметрі 1 см-ден кем, қаймақ түсті жаңғақ. Оның 3-5 қабырғалы ағаш қабығы бар.
Tilia platyphyllos is a narrowly domed tree with a moderate growth rate, and can eventually attain a height of The reddish brown young stems later develop dark grey bark with fine fissures and furrows. The branches spread upwards at wide angles. The twigs are reddish green and slightly pubescent. The foliage consists of simple, alternately arranged leaves. As indicated by its common name, this tree has larger leaves than the related Tilia cordata (small leaved lime), 6 to 9 cm (exceptionally 15 cm). They are ovate to cordate, mid to dark green above and below, with white downy hair on the underside, particularly along the veins, tapering into a mucronate tip. The margin is sharply serrate, and the base cordate; the venation is pinnate along a midrib. The pubescent petiole is usually 3–4 cm long, but can vary between 1.5–5 cm. The autumn foliage is yellow green to yellow. The small, fragrant, yellowish white flowers are arranged in drooping, cymose clusters in groups of 3 to 4. Their whitish green, leaf like bracts have an oblong obovate shape. The geniculate peduncles are between 1.5–3 cm long. The hermaphroditic flowers have 5 sepals and 5 tepals, numerous stamens, but no staminodes. The superior ovary is 2–10 locular with one smooth style. The flowers are pollinated by bees and some butterflies, notably the White letter Hairstreak. The fruit is a fat, round, tomentose, cream colored nutlet with a diameter of 1 cm or less. It has a woody shell with 3–5 ridges.
Өсіру
Тилия платифилос парктері мен қала көшелерінде әсемдік ағашы ретінде қоңыржай аймақтарда кеңінен егіледі. Сан алуан сорттары бар, оның ішінде 'Aurea' (алтын жапырақты), 'Fastigiata', 'Laciniata' (жапырақтары жыртылғандай), 'Örebro' (бағана тәрізді), 'Princes Street' (тар тәжді), 'Rubra' (қызыл бұтақты), 'Tortuosa' (қиылысқан бұтақты) және 'Tiltstone Filigree' (жоғары көтерілген бұтақты). 'Rubra' сорты Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық еңбек сіңіргені үшін марапатталды.
Tilia platyphyllos is widely planted throughout the temperate world as an ornamental tree in parks and city streets. Numerous cultivars are available, including 'Aurea', (golden leafed), 'Fastigiata', 'Laciniata' (seemingly torn leaves), 'Örebro' (columnar), 'Princes Street' (narrow crown), 'Rubra' (red twigged), 'Tortuosa' (twisted branches), and 'Tiltstone Filigree' (upswept branches). The cultivar 'Rubra' has gained the Royal Horticultural Society's Award of Garden Merit.
Гибридтер
Тилия платифилос Тилия кордатамен оңай будандасады, ал будандасу нәтижесінде кең тараған еуропалық ақшаңқарап (T. × europaea, син. T. × vulgaris) пайда болады.
Tilia platyphyllos readily hybridizes with Tilia cordata, the hybrid being the common lime T. × europaea (syn. T. × vulgaris).
Қалдық деректері
Түркиядағы Қызылжамам ауданының ерте плиоцендік жастағы қазба флорасынан Тилия платифиллосының қазбалары сипатталған.
Fossils of Tilia platyphyllos have been described from the fossil flora of Kızılcahamam district in Turkey, which is of early Pliocene age.
Қолдану
Тилия ағашын ою-қырқу үшін пайдаланады, ал ағаштың дерлік барлық бөліктерін жем, арқан немесе отын ретінде қолдануға болады. Басты және бал, бұрын тарихи түрде Тилияның негізгі өнімдері болғандықтан, түрдің таралуына және орта ғасырлардағы әдеттегі агроорман шаруашылығы ағашы ретіндегі мәртебесіне ықпал еткен болуы мүмкін. Тилия түрлері ашық кеңістікте, қалалық аймақтарда және демалыс орман шаруашылығында әсемдік үшін, қоршау белдеулер құру және жануарларды көбейтуге арналған егістер үшін де маңызды.
Tilia wood is used for carving, and almost all parts of the tree can be used for fodder, ropes or firewood. Bast and honey, which were historically the main products of Tilia, may have been an important factor in the spread of the species and its status as a typical agroforestry tree in the Middle Ages. Tilia spp. are also important for amenity use, shelterbelts and game plantings in the open landscape, in urban areas and recreational forestry.
Дәстүрлі медицина
Сондай-ақ, бұл өсімдікте қысымды күшті қызмет атқаратын таниндер бар. Ағашы көмірге дейін күйдіріліп, ішек ауруларын емдеу үшін ішке қабылданады, ал сырттан қолданылып, ісіну немесе инфекция, мысалы, целлюлит немесе төменгі аяқтағы инфекцияларға ем жасалады. Шлосс Холцхайм, Гессендегі 350 жылдық *T. platyphyllos* "Ландгравтың липасы" деп белгілі. 700 жылдық *T. platyphyllos* Бойницкий сарайында, Словакияда словак тілінде "Bojnická lipa" ("Бойницкий липасы") немесе "Lipa kráľa Mateja" ("Король Матейдің липасы") деп аталады. 550 жылдық *T. platyphyllos* Францияның Юра аймағындағы Бракон жерінде, 1477 жылы Бургундияның Мариясы мен Австрияның Габсбург әулетінен Максимилиан I-нің некесін құрметтеу үшін отырғызылған.
The plant also contains tannins that can act as an astringent. The wood is burned to charcoal and ingested for intestinal disorders and used topically for edema or infection, such as cellulitis or of the lower leg. 350 year old T. platyphyllos at Schloss Holzheim Hesse – known as the "Landgrave's lime". 700 year old T. platyphyllos at Bojnice Castle, Slovakia – known in Slovak as "Bojnická lipa" ("the Bojnice Linden") or "Lipa kráľa Mateja" ("King Matej's Linden"). 550 year old T. platyphyllos in Bracon, Jura, France – planted to mark the marriage of Marie de Bourgogne to Maximilian I of the House of Habsburg in Austria in 1477.