Кіріспе
Венден – Германия Федеративтік Республикасының Солтүстік Рейн-Вестфалия жеріндегі муниципалитет. Ол Сауэрланд аймағындағы Ольпе округіне қарайды. Ол Ольпе қаласының оңтүстігінде және Зиген қаласының солтүстік-батысында орналасқан.
Орналасқан жері
Венден Сауэрландтың ең оңтүстік ұшында, төмен таулы аймақта орналасқан. Бигге және Биггзиге құятын оның салалары Венденнің жанында бастау алады. Оңтүстік-шығысындағы тау жотасы муниципалитетті көршілес Зигерландтан бөліп тұрады. Оңтүстік-батысында муниципалитеттің аумағы Рейнланд-Пфальцпен шектеседі.
Көршілес қауымдастықтар
Венденмен шекаралас Ольпе және Дролшаген қалалары орналасқан, олар Венден сияқты Ольпе ауданында, Фрисхаген Рейнланд-Пфальц жерінің Альтенкирхен ауданында, Кройцталь, Фрейденберг және Зиген (барлығы Зиген-Витгенштейнде), сондай-ақ Рейхсхоф Обербергишер Крайс ауданында жатыр.
Құрылтайшы қауымдастықтар
Қоғам үш негізгі ауылдан тұрады: Венден (3900 тұрғын), Хүнсборн (3100) және Оттфинген (2200). Кішірек ауылдар: Альтенхоф, Альтенвенден, Брун, Эйхен, Эльбен, Герлинген, Хайд, Хиллмике, Мёлльмике, Рёмерсхаген, Роттемюле, Шёнау және Вальберг. Бұған қоса, бірнеше шағын елді мекендер бар: Беббинген, Бюхен, Дёйнген, Айхертсхоф, Гиркхаузен, Хоффнунг, Хуппен, Лёффельберг, Ротенборн, Шейдервальд, Шварцбрух, Трёмбах, Венденерхютте және Вильгельмсталь.
Климат
Венденнің климаты өте ылғалды. Батыс желдері Атлант мұхитының үстінен келген бұлттарды әкеледі және олар Сауэрланд пен Венден арқылы өте келе көтеріліп, жаңбыр жауады. Ең суық айы – қаңтар. Шілде ең жылы ай. Қыс мезгілінде ылғалды ауадан жиі тұман пайда болады.
Тарих
Венден атауының шығу тегі нақты белгісіз. Бұл аймақтың орналасуымен байланысты болуы мүмкін, өйткені бірінші мыңжылдықтың басында оның аумағында екі герман халқының – франктар мен сакстардың – жерлері түйіскен. Аймаққа алғашқы қоныс кезі белгісіз. Гирхаузен, Беббинген, Дойнген, Герлинген және Отфинген сияқты кейбір ауылдардың атаулары, сондай-ақ жоғалған ауылдар мен шаруашылықтардың атаулары белгілі бір көмектеспелер береді. Қоныстану шамамен 900-1000 жылдар аралығында болған болуы мүмкін. Мүмкін, бұл аймақта одан да ертерек елді мекендер болған, өйткені Эльба, Альба, Венде, Бигге, Бензе және Бинсе сияқты жергілікті өзендер мен арналар оған нұсқау береді. Венден туралы алғашқы жазбаша мәлімет 1011 жылға дейін жетеді. Сол кезде Херфордта монастырь салынды және Венденне деген жер берілді, бұл «бұрылыс» (wenden) дегенді білдіреді. 14 ғасырдың басында Кельн архиепископиясының көне салық тізілімінің көшірмесінде Венден капелласының шіркеуі еске алынады. Суайдындар ғасырлар бойы Венденнің шекараларын құрады. Оңтүстік-шығыста және шығыста бұл суайдындар Нассау-Сиген аумағымен, оңтүстікте Вильденбург графтарының жерімен, ал оңтүстік және оңтүстік-батыста Берг герцогтығымен шекараны белгіледі. Муниципалдық аумақтың барлығы Кёльн сайлау округінің құрамына кірді. Реформациядан кейін олар католик дінін сақтап қалды, ал оңтүстік-шығыстағы, оңтүстіктегі және оңтүстік-батыстағы көршілері протестантизмге көшті. Орта ғасырдың соңында Сигерланд аймағының халқы өз аумағын бекіністер, тоғандар және тығыз тік қоршаулармен қоршады. Олпе ауданымен шектесетін бөлігі «Кёльш Heck» («Кельн тік қоршауы») деп аталады. «Кёльш Heck» сонымен қатар екі тілдің – жоғарғы және төменгі неміс тілдерінің – арасындағы шекараны да белгілейді. Реформациядан кейін ол әр түрлі діндерді ұстанатын аймақтардың шекарасы болды. 1803 жылы Венден муниципалитеті Гессен-Дармштадт Ұлы Герцогтығына берілді, ал 1816 жылы Пруссияға қосылды. Бірнеше жылдан кейін, 1850 жылы Венден және Ремерсхаген муниципалитеттері бірігіп, жаңа Венден муниципалитетін (Amt Wenden) құрды.
Дін
Бұл қауымның тұрғындарының басым көпшілігі католик дінін ұстанады. Мелмике мен Роттемюльден басқа, қауымның әрбір ірі елді мекенінде католик шіркеуі немесе шағын ғибадатхана бар. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін шығыстағы жоғалған жерлерден қуылған көптеген немістер сол кездегі Венден округіне көшіп келді; олар көбінесе Вальберг және Роттемюль елді мекендерінде қоныстанды. Осылайша 1950 жылдары Роттемюль евангелистік шіркеуі құрылды. 1980 жылдары Венденнің бас қаласында қоғамдық орталық ашылды, ол Роттемюльдегі шіркеуден тез өсіп кетті. 2006 жылы Венденге қарасты Ольпе евангелистік приходы Роттемюльдегі шіркеуді жабу туралы шешім қабылдады. Содан кейін Роттемюль шіркеуін сақтау клубы шіркеудің қаржылық жауапкершілігін өз мойнына алып, оның әзірге сақталуын қамтамасыз етті. 1960 жылдары Венден қауымына көптеген мұсылмандар мен грек православтық христиандар да келді. Бірнеше жылдан бері Венденнің бас қаласында мешіт жұмыс істеп келеді. Католиктер үшін маңызды өңірлік қасиетті орын – Хюнсборн, Венден және Альтенхоф елді мекендері арасындағы орманда орналасқан Дёрншладе. Аңыз бойынша, дәл осы жерде Венден шіркеуінен ұрланған Мадонна мүсіні табылды. Көптеген сенушілер ғибадат ету үшін осы шағын ғибадатхананы пайдаланады. Басқалармен қатар, аймақтық Katholische Arbeitnehmer Bewegung (“Католик қызметкерлер қозғалысы”, KAB) жыл сайынғы қажылығын Дёрншладеде өткізеді.
Құрастырулар
Венден қауымдастығы 1969 жылы Солтүстік Рейн-Вестфалиядағы муниципалитеттерді қайта құру барысында құрылды. Ол бұрынғы Венден аймағымен (Amt) шектес болды, ол өз кезегінде Венден және Ремерсхаген қауымдастықтарынан тұрды.
Қалалық серіктестіктер
Германияның бұрынғы Шығыс Германиядағы Дингльштадтпен бірігуі нәтижесінде серіктестік орнатылды. Бұл серіктестік бастапқыда белсенді түрде дамытылды, мысалы, әкімшілік қызметкерлердің алмасуы арқылы, және бүгінде де төменгі, бірақ тұрақты деңгейде жалғасуда. Мысалы, Дингльштадт қаласының әкімі жыл сайынғы маңызды шара – Венденер Кирмес фестиваліне тұрақты түрде қатысады. Қазіргі таңда Венгрияның Лепсеньь қаласымен серіктестік құруға дайындық жұмыстары жүріп жатыр. SiBO қаптау компаниясының Венден және Лепсеньь қалаларында филиалдары бар. Компания иесі Бернд Гессе осы болашақ серіктестіктің бастамасын қойды.
Театр
Сауэрланд Театры Хиллмикке – сәтті әуесқой театр, және әр қарашада Венден мектеп орталығының актілер залында қойылымдар қояды.
Мұражайлар
Венденер хутте – технологиялық мәдени ескерткіш және неміс тілді елдердегі ең көне сақталған көмір пештері зауыттарының бірі. Оны жұмыс уақытында ақысыз қарауға болады.
Музыка
Венден қауымы көптеген концерттік топтар, музыка клубтары, ансамбльдер мен хорларға әйгілі. Дерлік әрбір орталықта концерттік топ және бірнеше хор бар. Spielmannszug Wenden (тобы) 2008 жылы 100 жылдығын тойлайды, 18–20 сәуірде үлкен фестивальдік демалыс өткізеді.
Ғимараттар
Дорншладе зыяратханасы 19 ғасырдың ортасында салынған және Альтенхофтың жанында орналасқан. Оған Хюнсборн мен Венденді байланыстыратын жолмен оңай жете аласыз. Құдай ананың көтерілуі (2 шілде) және Мәриямның тууы (8 қыркүйек) мерекелерінен кейінгі жексенбі күндері Альтенхоф пен Венденнен Дорншладеге процессия өтеді, ол ондағы қасиетті қызметпен аяқталады. Сент-Северин приход шіркеуі шамамен 1750 жылы салынған. Алтарлар мен ең қасиетті бейнелер бұрынғы шіркеуді безендірген, содан ірі мұнара да алынған, жаңа шіркеу ескі шіркеудің үстіне салынды, ал ескі шіркеу жаңасы салынысымен ғана бұзылды. Қасиетті заттардың барлығы жаңа шіркеуге көшірілді. Дегенмен, мінбар, жарқыраған Мадонна және орган 1755 жылы жаңадан алынды. Жаңа шіркеудің аты Кельндегі Сент-Северин шіркеуінен алынған болуы мүмкін. Соңғы толықтай жөндеу 1986-1988 жылдары жасалды, шіркеу мүмкіндігінше 18 ғасырда салынған кездегі түріне келтірілді.
Табиғи ескерткіштер
Бигге өзенінің бастауы Рёмерсхагенге жақын жерде. Оның пайда болатын бұлағы әлі де өте кішкентай, ол 16 шақырымға ағып, содан кейін Германияның ең ірі су қоймаларының бірі – Бигге көліне құйылады.
Спорт
Vereinigte Sport Vereine Wenden 1930 e. V. Вenden Schönau (футбол) клубы 2003 жылға дейін Verbandsliga лигасында ойнады, бірақ қазір Landesliga лигасында. Олардың қолдарында жасанды газонды алаң бар. DAC 01, Wenden клубы Шённаудағы Bundeskegelbahn Gasthof Wurm (“Bützers”) кегельбанында Landesliga лигасында ойнайды. SG Wenden клубы жеңіл атлетикада көптеген жетістіктерге қол жеткізді, соның ішінде Симон Хаккештейн 2005 жылғы Германия чемпионатында 800 метрлік жүгіруде 6-орын алды. Клубтың дамуына құрама жаттықтырушысы Эгон Брёкердің еңбегі және Куниберт Радемахердің (қазіргі аудандық жеңіл атлетика төрағасы) үлкен үлесі болды. Клуб 800-ге дейін қатысушыны қамтитын дәстүрлі Südsauerlandlauf (“Оңтүстік Зауерланд жүрісі”) жарысын ұйымдастырады. Бұл жарыс жыл сайын қараша айының бірінші демалыс күнінде өткізіледі. Жатығулар Герлинген спорт алаңында және Вenden мектеп орталығындағы спорт залында жүргізіледі.
Тұрақты оқиғалар
Вендше Кярметце (Кирмес) тамыздың үшінші сейсенбісінде, сондай-ақ одан бұрынғы сенбі және жексенбіде өткізіледі. Сейсенбі күні әр түрлі санаттағы жануарларға сыйлықтар табыс етілетін жануарлар көрмесі ұйымдастырылады. Вэндше Кярметце мерекесін ерекшелендіретін тағы бір ерекшелік – мереке барысында әртүрлі тауарлар сатылатын базардың болуы. Базарда сатушылармен қатар, көптеген ойын-сауық операторлары өздерінің карусельдерін және басқа да көңіл көтеру құралдарын ұсынады. Венден Кирмес – Оңтүстік Вестфалия аймағындағы ең ірі шара. Шонауэр карнавалы – Оңтүстік Вестфалияда карнавал уақытындағы ең маңызды оқиға. Принценпрокламация (шамамен 11 қарашада), Альтвейбер («Қарт әйелдер күні»), Прунксцицзунг («Эльфтер Кеңесінің отырысы» – шын мәнінде ревю) және Розенмонтгсзуг («Шроу дүйсенбі парады») сияқты шаралармен қатар, шатырлар астында тағы үш іс-шара ұйымдастырылады. Шөкеңнің дүйсенбі күні күрделі безендірілген шаралар мен көптеген жаяу топтар бірігіп, Шөкеңнің көшелерімен жүретін, бірнеше шақырымға созылатын линдвортты құрайды. Бұл оқиғаны 15 000 көрермен тамашалайды, ал Шөкеңде бар болғаны 1400 адам тұрады. Шонау карнавалдықтарының ұраны – «Шонау Хелау!». Клуб әні «Von Schönau bis Bockenbach – da wird geschunkelt und gelacht» (шамамен «Шонаудан Бокенбахқа дейін – алға-артқа тербеліп, күліп жүреді») деген жолдармен басталады. Бокенбах – Зигерландтағы көршілес елді мекен. 40 жылдан астам уақыттан бері Шонау Алтенвенден карнавал клубы Оңтүстік Вестфалия карнавал өмірінде берік орнықты. Оның екі би тобы – Rote және Blaue Funken («Қызыл және Көк Шабыт») клубты көптеген аймақтық және ұлттық шараларда көрсетеді. Оттфингер Шютценфест («Оттфинген ату фестивалі») дәстүрлі түрде маусымның үшінші демалыс күнінде өткізіледі және Венден қауымдастығындағы осындай шаралардың ішінде ең ірісі болып табылады. Фестиваль ауылды аралап шерумен басталады, содан кейін құс ату жарысында жаңа король мен королева анықталады. Ең бастысы – сенбі күні кешке мергендердің шатырында ұйымдастырылатын мерекелік кеш. 2005 жылы 30-шы рет өткізілген Südsauerlandlauf дәстүрлі жаяу жүру шарасы, әдетте, Sportgemeinschaft Wenden («Венден спорт қауымдастығы») тарапынан қарашаның бірінші жексенбісінде ұйымдастырылады. Бұрынғы жылдары бұл шарада тіпті Сабрина Мокенхаупт сияқты табысты жаяу жүрушілер де қатысқан. Іс-шараға Bambinilauf (500 м), Schülerläufe (мектеп оқушылары үшін 2 км), Volkslauf (жалпы жұртшылық үшін 5 км), Hauptlauf (10 км) және Nordic Walking (9 км) кіреді. Бұл жарыстарға 800-ге дейін қатысушы жиналады, бұл Оңтүстік Вестфалиядағы ең ірі жаяу жүру шарасы. Ол Ausdauer Cup-қа жаяу жүру жарысы ретінде енгізілген.
Экономика және инфрақұрылым
Бұл аймақтың экономикалық дамуы негізінен темір кенінен және ауыр шпар кен орындарынан, сондай-ақ ағаш пен судың мол болуына байланысты болды. 1855 жылы Ольпе ауданында 7 балқыту зауыты болды, оның 5-і Венден муниципалитетінің аумағында орналасқан. Көптеген балқыту зауыттары шойын өндірсе, 1728 жылы Йоханнес Элмерт құрған Венденер Хютте зауыты шикі болат өндірді. Жергілікті өндірілген көмірмен пештерін қыздырған басқа зауыттар сияқты, Венденер Хютте Рур аймағындағы көмірге негіделген болат өнеркәсібінің дамуына еңсесін тіреп, тоқтатылды. 1866 жылы Венденер Хютте жабылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары жергілікті халықтың көп бөлігі ауыл шаруашылығында жұмыс істеді. Бірақ шаруашылық іріктеліп, мал және сүт шаруашылығына бағытталған ірі шаруа қожалықтары пайда болғанда, көптеген шағын шаруалар одан бас тартты. Адамдар ауыл шаруашылығынан кетуге және көршілес Ольпе мен Зигерландтағы өндіріс саласында жұмыс іздеуге көшті. Бәрі 1971 жылы Bundesautobahn 45 аяқталып, 1976 жылы Bundesautobahn 4 қозғалысқа ашылғаннан кейін өзгерді. Германияның басқа аймақтарына жылдам қол жеткізу арқасында Венден ірі кәсіпорындарды тарта алды және берік экономикалық инфрақұрылымды құрды.
Жолдар
Венден қауымдастығы екі автобанамен байланысты: A4 (Аахен–Герлиц, аймақты батыста Кельнмен байланыстырады) және A45 (Венденді солтүстікке қарай Дортмунд пен Рур аймағына, ал оңтүстікке қарай Гиссен мен Франкфуртқа жалғастырады). Екеуі де Вендендегі Ольпе-Зюд автобанының қиылысында қосылады. Алайда, қауымдастық аумағынан Федералдық автомобиль жолдары (Bundesstraßen) өтпейді. Басты жолдар – L342, L512, L564, L714 және L905 облыстық трассалары (Landstraßen) болып табылады. 2006 жылы A4 автобанының шығысқа қарай кеңейтілуі оны Венденді Крузтал және Зигенмен байланыстыратын Хюттенталтрассеге жалғады.
Автобус және темір жол көлігі
Жергілікті қоғамдық көлік үшін көптеген автобус бағыттары бар, олар Венденді көршілес елді мекендермен байланыстырады. Операторлар – Verkehrsbetriebe Westfalen Süd (VWS, “Westphalia South Transport Services”) компаниясы, кеңсесі Зиген қаласында орналасқан, ол Бонн қалалық коммуналдық кәсіпорындарының еншілес компаниясы, сондай-ақ теміржолдың еншілес компаниясы Busverkehr Ruhr Sieg (BRS, “Ruhr Sieg Bus Transport”). R50 және R51 бағыттары ең маңызды автобус бағыттары болып табылады, олар Зиген және Ольпеден Венденге қатынайды. Қазіргі таңдағыда муниципалитет аумағында теміржол көлігі жоқ. Бұрын Biggetalbahn (темір жолына) теміржол байланысы болған. Дегенмен, Фрейденберг пен Роттемюле арасындағы учаске 1987 жылға дейін тоқтатылған, ал Роттемюле – Ольпе учаскесі 2000 жылы қызметтен алынып тасталған, ал 2005 жылы демонтаждалған.
Қоғамның ұлдары мен қыздары
Йоханнес Дорнсейффер (2 ақпан 1837 жылы Венден Герлингенде туған; 11 желтоқсан 1914 жылы Эслохеде қайтыс болған), Фреттердегі викарий және Эслохедегі пастор, Фреттердегі (ауыл шаруашылығы) Винтершюле (“Қысқы мектеп”) негізін қалаушы, Фридрих Вильгельм Райфайзенмен жеке байланыста болған Финнентроп-Эслохе аймағындағы көптеген үнемдеу және несие беру компанияларының құрылуына бірлесіп атсалысқан. П. Маурус Кауфманн OSB (Эльбенде туған; 1948 жылы Иерусалимде қайтыс болған), Иерусалимдегі Успение монастырінің алғашқы аббаты. Доктор Каспар Кляйн (28 тамыз 1865 жылы Эльбенде туған; 26 қаңтар 1941 жылы Падерборнда қайтыс болған), 1930-1941 жылдары Падерборн архиепископы. Вильгельм Шнайдер (4 қыркүйек 1847 жылы Герлингенде туған; 31 тамыз 1909 жылы Падерборнда қайтыс болған), Падерборн архиепископтығының епископы.
Wilhelm Schneider, (born 4 September 1847 in Gerlingen; died 31 August 1909 in Paderborn) Bishop in the Archbishopric of Paderborn.