Кіріспе

Берілген тақырыпты қарастырғанда, белгілі бір ақпаратты ескерудің пайдалылығы. Маңыздылық – бұл бір тақырыптың екінші тақырыппен байланысты болуы, осының арқасында бірінші тақырыпты қарастырғанда екіншісін де қарастыру пайдалы болады. Маңыздылық ұғымы көптеген салаларда зерттеледі, оның ішінде танымдық ғылымдар, логика және кітапхана және ақпарат ғылымдары бар. Дегенмен, ең негізгісі, ол эпистемологияда (білім туралы теория) зерттеледі. Білімнің әртүрлі теориялары маңызды деп есептелетін нәрсеге әртүрлі ықпал етеді, ал бұл негізгі көзқарастар барлық басқа салаларға да әсер етеді.

Анықтама

Егер (A) бір нәрсе (T) міндетке қатысты болса, онда ол (G) мақсатына жету мүмкіндігін арттырады, бұл міндеттің (T) өзінен туындайды. Бір зат қатысты болуы мүмкін, құжат немесе ақпарат қатысты болуы мүмкін. Қатыстылықтың негізгі түсінігі "заттар" немесе "ақпарат" туралы айтуға байланысты емес. Мысалы, Гандидің қағидалары бүгінгі әлемде өте маңызды.

Эпистемология

Егер сіз шизофрения ана мен бала арасындағы нашар байланыс салдарынан туындайды деп есептесеңіз, отбасылық қарым-қатынастарды зерттеу маңызды болады. Ал егер сіз генетикалық теорияны қолдайтын болсаңыз, гендерді зерттеу маңызға ие. Егер сіз эмпиризмнің эпистемологиясын қабылдасаңыз, онда тек өзара тексерілген бақылаулар ғана маңызды болады. Егер сіз феминистік эпистемологияны қолдасаңыз, онда бақылаушының жынысы маңыздырақ болады. Эпистемология – басқа салалардың бірі ғана емес. Эпистемологиялық көзқарастар кез келген саланың өзінде әрқашан маңызды рөл атқарады. Осы көзқарастар ненің маңызды деп есептелетінін анықтайды немесе оған ықпал етеді.

Логика

Ресми ойлауда маңыздылық – маңызды, бірақ ұғымға келмейтін түсінік болып табылады. Оның маңызды болу себебі – кез келген мәселені шешу үшін, шешімді құруға болатын тиісті элементтерді алдымен анықтау қажеттігінде. Ұғымға келмейтіні – маңыздылықтың мәнін дәстүрлі логикалық жүйелерде түсінудің қиын немесе тіпті мүмкін емес сияқты көрінуінен туындайды. Егер q, p-ден шығарылса, q-ның p-ге қатысы бар деген қарапайым ұсыныс дұрыс емес, себебі материалдық салдардың стандартты анықтамасына сәйкес, жалған пікір барлық басқа пікірлерді білдіреді. Дегенмен, «темір – металл» деген пікір «мысық жұмыртқа салады» дегеннен шығарылса да, «мысық – сүтқоректі» және «сүтқоректілер тірі туады» пікірлерінің бір-біріне қатысты болғандай маңызды емес. Егер біреу «Мен балмұздақты жақсы көремін» десе, ал екінші адам «Менің Брэд Кук есімді досым бар» деп жауап берсе, онда бұл екі мәлімдеме де қатысы жоқ болады. Алайда, егер біреу «Мен балмұздақты жақсы көремін» десе, ал екінші адам «Менің Брэд Кук есімді досым бар, ол да балмұздақты жақсы көреді» деп жауап берсе, онда бұл мәлімдеме енді маңызды бола бастайды, себебі ол бірінші адамның ойымен байланысты. Тағы бір ұсыныс маңыздылықты немесе, дәлірек айтқанда, маңызды еместікті ақпараттық тұрғыдан анықтауға тырысады. Мұны өлшенетін гипотезалардың немесе байқаулардың мәндерін көрсететін айнымалылар арқылы түсіндіру оңай. Басқа гипотезаларды сипаттайтын h айнымалысына байланысты байқаудың e айнымалысының шартты энтропиясы, байқау айнымалысының h арқылы сипатталатын балама гипотезалар жиынтығына қатысы жоқ екенін өлшеуге мүмкіндік береді. Бұл, e айнымалысының энтропиясы арқылы берілген ақпараттық мазмұнының өлшемдерімен бірге қолданылғанда тиімді. Содан кейін, h-ге қатысы жоқ e-нің мазмұнын (h-ге байланысты шартты энтропиясы арқылы) e-нің жалпы ақпараттық мазмұнынан (оның энтропиясы арқылы) алып тастап, e айнымалысының h сипатталған гипотезалар жиынтығы туралы қанша ақпаратты қамтитындығын есептеуге болады. Орындылық (орынсыздық тұжырымы арқылы) және ақпараттық мазмұн байқау айнымалысын сипаттайды және оның сезімталдығы мен ерекшелігін (сәйкесінше) балама гипотезаларға сынақ ретінде өлшеу үшін қолданылуы мүмкін. Соңғы уақыттарда көптеген теоретиктер интенционалдық логикадағы «мүмкін әлемдер логикасы» тұрғысынан маңыздылықты түсінуге тырысты. Шамамен айтқанда, идея мынадай: қажетті шындықтар барлық мүмкін әлемдерде де дұрыс, қайшылықтар (логикалық жалғандықтар) ешбір мүмкін әлемде де дұрыс емес, ал ықтимал пікірлер олардың шындыққа сай болатын мүмкін әлемдер саны бойынша реттеледі. Маңыздылық, маңыздылықты бағалауға болатын нақты әлем мен оның ішінде шындыққа сай болатын мүмкін әлемдер жиынтығы арасындағы «алыстық қатынасына» байланысты деп саналады.

Когнитивтік ғылым және прагматика

1986 жылы Дэн Спербер және Дидре Уилсон ойлау және коммуникацияда маңызды шешімдердің орасан зор маңызына назар аударды. Олар кез келген мәлімдемеден тиісті ақпаратты шығару процесін сипаттады. Бұл жұмысты істеу үшін олар «Маңыздылық принципі» деп атаған нәрсені пайдаланды: атап айтқанда, кез келген адамға бағытталған мәлімдеме өзінің ең жоғары тиімділігі туралы автоматты түрде болжам жасайды. Спербер мен Уилсонның теориясының негізгі идеясы – барлық мәлімдемелер белгілі бір контекстте түсініледі, ал нақты мәлімдеменің дұрыс түсіндірілуі – оны жеткізу үшін қажетті ең аз ақпарат негізінде осы контекстте ең көп жаңа тұжырымдар жасауға мүмкіндік беретін нәрсе. Спербер мен Уилсон үшін маңыздылық – салыстырмалы немесе субъективті ұғым, себебі ол мәлімдемемен кездескен кезде тыңдаушының білім деңгейіне байланысты. Спербер мен Уилсон бұл теорияның ағылшын тіліндегі «relevance» сөзінің барлық интуитивті қолданылуын түсіндіруге бағытталмағанын атап өтті. Техникалық термин ретінде маңыздылық – мәлімдемелер мен түсіндірулер арасындағы қатынастармен шектеледі, сондықтан теория физикалық объектілерге қатысты мәселелерде маңыздылық қатынастарына қатысты интуицияларды түсіндіре алмайды. Мысалы, сантехникке ағып тұрған кранды жөндеу қажет болса, кейбір заттар мен құралдар маңызды (мысалы, кілт), ал басқалары (мысалы, вафли пісіру машинасы) маңызсыз. Сонымен қатар, соңғысы сантехниктің біліміне немесе мәселені сипаттау үшін қолданылатын сөздерге байланысты емес сияқты көрінеді. Физикалық мәселелерді шешудің осындай мысалдарын түсіндіруге көбірек бейімделген маңыздылық теориясын Горяйска мен Линдсей 1990 жылдардағы бірқатар мақалаларында ұсынды. Олардың теориясының негізгі ерекшелігі – маңыздылықтың мақсатқа байланысты деген идея. Егер бір элемент (мысалы, мәлімдеме немесе объект) қажетті мақсатқа жетуге қабіл жоспардың маңызды бөлігі болса ғана, ол мақсатқа сәйкес келеді. Бұл теория ұсыныстық ойлауды да, сантехниктер сияқты адамдардың мәселелерді шешу қызметін де қамтиды және маңыздылықты нақты әлеммен анықталатын етіп анықтайды (себебі қандай жоспарлар жұмыс істейтіні эмпирикалық факті), ал нақты мәселені шешушінің біліміне немесе сеніміне емес.

Экономика

Экономист Джон Мейнард Кейнс экономикалық шешімдер қабылдаудағы тәуекелді есептеу мәселесіне қатысты маңыздылықты анықтаудың маңыздылығын көрді. Ол бір дәлелдің маңыздылығын, мысалы, нақты тұжырымның, болашақ оқиғалардың ықтималдығына қатысты бағалауларға қосқан өзгерістері арқылы анықтауды ұсынды. Атап айтқанда, Кейнс жаңа дәлел ескі дәлелдерді ескере отырып, егер және тек қана егер , болмаса, тұжырым маңызды екенін айтты. Бұл анықтамада техникалық қиындықтар бар, мысалы, бір дәлелдің маңыздылығы басқа дәлелдердің түсу ретіне сезімтал болуы мүмкін.

Заң

АҚШ заңдарында "сәйкестік" ұғымы Федералдық дәлелдеу ережелерінің 401-тарауында көрініс тапқан. Бұл тарауда сәйкестік – "іс бойынша шешімдерге әсер ететін кез келген фактінің болуын дәлелсіз болғаннан гөрі ықтимал немесе ықтимал емес етуге бейімділік" деп анықталады. Яғни, егер факт шешімнің растығына немесе жалғандығына ешқандай қатысы болмаса, онда ол заңды түрде маңызсыз болып есептеледі.

Саясат

1960 жылдары маңыздылық сөзі «әлеуметтік мәселелерге қатыстылығы» деген мағынадағы танымал сөз тіркесіне айналды, мысалы, нәсілдік теңдік, кедейлік, әлеуметтік әділдік, әлемдік аштық, әлемдік экономикалық даму және тағы да басқалар. Бұл, кейбір тақырыптардың – мысалы, ортағасырлық поэзияны зерттеу және корпоративтік құқықпен айналысу – өзекті әлеуметтік проблемаларды шешпегендіктен құнды емес дегенді білдірді.