Кіріспе

Stomiiformes) – өте әр түрлі морфологиялық ерекшеліктері бар терең теңіздегі сәулелі қанатты балықтардың отряды. Мысалы, оған аждаһабалықтар, шамбалықтар (Gonostomatidae және Phosichthyidae), кең ауызды балықтар, теңіздік балтабалықтар және инебалықтар кіреді. Отрядта 4 отбасы (кейбір авторлар пікірінше 5 отбасы) бар, олар 50-ден астам туысқа және кем дегенде 410 түрге бөлінеді. Терең теңіздегі балықтарға тәндей, отрядтағы түрлердің көптеген жалпылама атаулары жоқ, бірақ Stomiiformes тұтастай алғанда көбінесе аждаһабалықтар және оларға жақын түрлер немесе жай ғана стомиеформалар деп аталады. Ғылыми атауы "Стомия пішіндес" дегенді білдіреді, Stomias (типикалық туыс) + балықтар отрядының стандартты жұрнағы "formes". Бұл сөз ежелгі грек тіліндегі stóma (στόμα, "ауыз") және латын тіліндегі forma ("сыртқы пішін") сөздерінен туындаған, ал біріншісі осы балықтардың үлкен аузына сілтеме жасайды. Ең ерте кездескен стомиеформа – Марокко мен Италияның сеноман қабатындағы Paravinciguerria.

Сипаттамасы мен экологиясы

Бұл топтың мүшелері көбінесе терең мұхит суларында тіршілік ететін пелагикалық балықтар. Олардың таралуы әлемдік мұхиттарда өте кең, субтропикалық және қоңыржай сулардан бастап субарктикалық және тіпті Антарктикалық суларға дейін жетеді. Бұл отрядтың ең кішкентай түрі – қылқалам ауызды циклотон пигмеясы (Cyclothone pygmaea). Жерорта теңізіне тән бұл балық ересек күйінде шамамен 1,5 см (0,6 дюйм) болады. Бұл отрядтың ең ірі түрі – сақалды драконбалық (Opostomias micripnus), Атлант, Үнді және Тынық мұхиттарында кең таралған, ересек балықтың ұзындығы шамамен … (өлшемі көрсетілмеген). Бұл балықтардың сыртқы түрі өте ерекше және көбінесе қорқынышты болып келеді. Олардың барлығының жоғарғы жақ сүйектерінде (premaxilla) және үстіңгі жақ сүйектерінде (maxilla) тістері бар. Олардың үстіңгі жақ сүйектерінің байламалары, сондай-ақ кейбір бұлшық еттері мен жақ қуысындағы белгілі бір сүйектер ерекшеленеді. Көпшілігінің аузы үлкен, көздерінен артыққа қарай созылады. Кейбіреулерінде сақал бар. Кейбіреулерінде арқа және/немесе көкірек қанаттары жоқ, ал кейбіреулерінде майлы қанаттары бар. Жамбас қанатында 4-9 сәулесі, ал стомиформдарда 5-24 бранхиостегальды сәулесі болады. Олардың қабықтары циклоидты, нәзік және оңай тозады; кейбіреулері қабықсыз болады. Түсі әдетте қоңыр немесе қара болады; аздаған түрлері (көбінесе Gonostomatoidei) күміс түсті, ал фотофорлар (жарық шығаратын органдар) осы отрядта жиі кездеседі. Дегенмен, он жыл бұрын жасалған зерттеу Chauliodus sloani-дың тістерінде (олар да мөлдір) дентин түтікшелері бар екенін көрсетті. Бір отбасының (Stomiidae) екі түрінде дентин түтікшелерінің болуындағы айырмашылықтың себебі әлі анықталған жоқ.

Биолюминесценция

Терең теңіз жандарына тәндей, Stomiiformes тәртібінің барлық өкілдерінде (біреуін қоспағанда) фотофорлар болады, олардың құрылымы осы тәртіпке ерекше. Бұл фотофорлар шығаратын жарық күші әртүрлі болуы мүмкін, ал түсі ақшыл сары, ақ, күлгін немесе қызыл болуы мүмкін. Бұл балықтардың жарығы көбінесе олардың жеміне көрінбейді. Жарық шығару механизмі өте қарапайым – балық денесіндегі шағын жарқыраған нүктелерден тұруы мүмкін, немесе линзалар мен жарық сындырғыштарды қамтитын күрделі жүйе болуы мүмкін. Ең көп кездесетін орналасуы – балық денесінің құрсақ жағындағы бір немесе екі қатар фотофор. Бұл қатарлар бастың алдынан құйрық ұшына дейін созылады. Stomiidae тұқымдастығына жататын балықтардың иек сүрегінде де фотофорлар кездеседі. Бұл бездік органдардағы жарық ферменттік реакция нәтижесінде пайда болады, яғни кальций иондары коэлентеразиннің катализіне ықпал етеді.

Күнделікті көші-қон

Күндіз Stomiiformes терең суларда болады. Күн батқанда олардың көпшілігі әлсіреген күн сәулесімен бірге су бетіне жақын суларға қарай жылжиды, онда шағын балықтар мен планктондық омыртқасыздар сияқты жануарлар көптеп кездеседі. Түнде осы Stomiiformes аталған организмдерді аулап жейді, ал күн шыққанда қайта терең суларға жүзеді. Олар күн сәулесінің қарқындылығын өлшеуге қабілетті болып көрінеді. Сондықтан олар әрқашан жарық қарқындылығы өте төмен болатын аймақта болуға тырысады, бірақ ол толығымен қараңғы емес. Бұл күнделікті көші-қон Stomiiformes-тердің көптеген түрлерінде жақсы байқалады. Дегенмен, мұны басқа балықтар да жасайды, ал кейбір ірі Stomiiformes – олардың ішінде теңіздің ең ірі жыртқыштары – өз ортасында тұрып, беттен оралған кішігірім көшіп жүретін балықтармен қоректенеді.

Көбею

Стомиформдар көбінесе терең теңізде шағылысады, бірақ жұмыртқалары жеңіл болып, мұхит бетіне қарай қозғалады. Олар беттік суларда жарылады. Дернәсілдер метаморфозды аяқтағаннан кейін ересектерге ұқсағанда, негізгі популяцияға қосылу үшін тереңге түседі. Көптеген түбінде тіршілік ететін балық түрлері сияқты, осы топтың кейбір өкілдері – әсіресе Циклотон және Гоностома туыстары – өмір бойы жынысын өзгертеді. Жыныстық пісіп жетілгенде олар еркек болады, кейіннен әйелге айналады.