Бәссет кларнеті: төмен дыбысты шығаратын, кеңейтілген диапазонды кларнет түрі. Тарихы 1770 жылға дейін жетеді, Моцарттың замандасы А. Штадлермен байланысты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ағаштан жасалған желдік музыкалық аспап
Woodwind musical instrument
Бассет-кларнет – кларнеттер отбасының мүшесі, әдеттегі сопрано-кларнетке ұқсас, бірақ одан ұзын және бірнеше қосымша төменгі ноталарды ойнауға мүмкіндік беретін қосымша клапанмен жабдықталған. Әдетте, бассет-кларнет стандартты кларнеттің E немесе E-сіне қарама-қарсы, төменгі (жазылған) C немесе B клавиатурасына ие. Бассет-кларнеттер көбінесе A тоналылығында транспозициялық аспап болып табылады, бірақ C және B тоналылығындағы, ал сирек жағдайларда G тоналылығындағы бассет-кларнеттер де кездеседі. Сол сияқты аталған бассет-мүйіз де кеңейтілген төменгі диапазонға ие кларнет, бірақ төменгі регистрде (әдетте F); бассет-мүйіз бассет-кларнеттен бұрын пайда болған және оған әрине шабыттандырған.
The basset clarinet is member of the clarinet family similar to the usual soprano clarinet but longer and with additional keys to enable playing several additional lower notes. Typically a basset clarinet has keywork going to a low (written) C or B, as opposed to the standard clarinet's E or E. The basset clarinet is most commonly a transposing instrument in A, although basset clarinets in C and B and very seldom in G also exist. The similarly named basset horn is also a clarinet with extended lower range, but is in a lower pitch (typically F); the basset horn predates, and undoubtedly inspired, the basset clarinet.
Тарих
Париж мен Лондон мұражайларындағы ең ерте сақталған аспаптар 1770 жылға дейін сақталып қалған. Бассет кларнеті ең әйгілісі кларнет виртуозы Антон Штадлермен (1753–1812) байланысты, ол Моцарттың замандасы және жақын досы болған. Штадлер қолданған аспапты 1788 жыл шамасында Венаның императорлық аспап жасаушысы Теодор Лотц ойлап шығарып, жасаған. Бұл аспаптың қалай болғаны көп жылдар бойы белгісіз болды. 1992 жылы Ригадағы кітапханада Антон Штадлердің 1794 жылы орындаған концерттердің бағдарламалары табылды. Осы бағдарламалардың екеуінде Штадлердің аспабының гравюрасы бейнеленген (оң жақтағы суретке қараңыз). "Бассет кларнет" термині 1796 жылдан бері қолданылып келеді, бірақ бастапқыда ол бассет мүйізін білдірген болуы мүмкін. Моцарт өзінің А мажордағы Кларнет квинтетін, K.581 және А мажордағы Кларнет концертін, K.622 осы аспап үшін жазды; концерт Г мажордағы бассет мүйізіне арналған концерттің ерте фрагментіне, K.584b негізделген. Соңғы операсында, "Клеменца ди Тито" Моцарт Сестоның (меццо-сопрано) "Parto parto, ma tu ben mio, meco ritorna in pace" ариясында бассет кларнетіне B тонындағы маңызды рөлді берді – бұл әншімен шамамен 8 минуттық диалог, актінің, тіпті бүкіл операның музыкалық биігі. Моцарттың кларнет концертінің маңыздылығына байланысты, бассет кларнеті өте қызықты аспап болып табылады, өте аз қолданылуына қарамастан. Концерт үшін диапазон хроматикалық болуы керек, ал Веналық бассет мүйізінің пішіні бұған сәйкес келмейді. Рига үлгісіндегі аспаптарда төменгі B тонын "L" қосылысындағы тесікті тіземен немесе саныңызбен жабу арқылы алуға болады. Крейг Хилл Кларнет концерті KV 622 және Квинтет KV 581 үшін осы нотаны қолдануды көрсетіп, жақтаған басылымдарды жариялады. Штадлердің қолдауына қарамастан, аспап оркестрдің тұрақты мүшесі бола алмады. 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында Моцарттың шығармаларын орындау үшін бірнеше бассет кларнеті жасалды, бірақ аспап үшін басқа музыка жазылмады (қараңыз: Сыртқы сілтемелер: Моцарттың жоғалған кларнеті). Алайда, 20-шы ғасырдың ортасынан бастап, түпнұсқа аспаптарда орындауға деген қызығушылық бассет кларнетінің қайта жандануына әкелді. Томас Адес, Билл Суини, Харрисон Биртвистл, Алан Хакер, Ханнес Полит және Франклин Стовер сияқты бірнеше заманауи композиторлар бассет кларнетіне арналған шығармалар жазды; Джоан Тауэрдің 1988 жылғы Кларнет концерті бассет немесе стандартты кларнетте орындауға арналған.
The earliest surviving instruments in Paris and London museums date from 1770. The basset clarinet was most notably associated with the clarinet virtuoso Anton Stadler (1753–1812), a contemporary and good friend of Mozart. The instrument used by Stadler was invented and built by the Vienna K. K. court instrument maker Theodor Lotz around 1788. It has long been unclear how this instrument might have looked. In a library in Riga in 1992 programmes were found of concerts which Anton Stadler played there in 1794. Two of those programmes show an engraving of Stadler's instrument (see picture on the right). The term "basset clarinet" was in use by 1796, though it may originally have referred to the basset horn. Mozart wrote his Clarinet Quintet in A major, K.581 and Clarinet Concerto in A Major, K.622 for this instrument; the concerto is partly based on an earlier fragment of a Concerto for Basset Horn in G, K.584b. In his last opera La clemenza di Tito, Mozart assigned a basset clarinet in B in the aria Parto parto, ma tu ben mio, meco ritorna in pace by Sesto (mezzo soprano) an outstanding solo role in an approximately 8 minute dialogue with the singer, the musical climax of this act, if not the whole opera. Because Mozart's clarinet concerto is so important, the basset clarinet is quite an interesting instrument in spite of its small applicability. For the concerto the extension must be chromatic and the shape of the Viennese basset horn is not suitable for this. On period instruments following the Riga design a low B may be obtained by closing a keyless hole on the "L" joint with the knee or thigh. Editions demonstrating and advocating the use of this note in the Clarinet Concerto KV 622 and Quintet KV 581 have been published by Craig Hill. Despite Stadler's advocacy the instrument did not become a regular member of the orchestra. During the 19th and early 20th centuries only a few basset clarinets were produced, for performances of Mozart pieces, and no further music was written for the instrument (see under External links: Mozarts's lost clarinet). However, beginning in the mid 20th century, interest in performing on original instruments prompted the basset clarinet's revival. A few modern composers, among them Thomas Adès, Bill Sweeney, Harrison Birtwistle, Alan Hacker, Hannes Pohlit and Franklin Stover, have written works featuring basset clarinet; Joan Tower's 1988 Clarinet Concerto is written to be played on either basset or standard clarinet.
Құрылыс
Қазіргі заманғы бассеттік кларнеттің құрылысы тік сызықты болуы мүмкін, сияқты кәдімгі кларнетте (оң жақтағы екі суретке қараңыз). Дегенмен, кларнетте бұрышты аралық бөлік арқылы сәл жоғары және алға қарай бағытталған қоңырау болуы мүмкін (жоғарыдағы суретте көрсетілген). Шарль Найдич Schwenk & Seggelke компаниясымен жасалған, қазіргі заманғы механикасы бар бассеттік кларнетке ие, ол Штадлер кларнеті сияқты бұрышты мундштуктің (barrel) және қоңырауын артқа бұруға болатын, бірақ алға да бұруға болады. Қоңыраудың түрлері мен бағыттары дыбысқа әсер етеді.
The construction of a modern basset clarinet can be rectilinear, like a normal clarinet (see the two photos below right). However, the clarinet can have a bell, which is slightly upwards and forwards aligned via an angled intermediate piece (see photo above in the infobox). Charles Neidich has had a basset clarinet with modern mechanics built by Schwenk & Seggelke, which, like the Stadler clarinet, has an angled barrel and as a bell has a de, which he turns backwards, although one can turn it forward. The different types and directions of the bell have an influence on the sound.
Басс-ноталарды саусақпен алу
Бассет-кларнет көбінесе А кларинеті болып табылады, оның құбыры үлкен үштік немесе таза төртінші интервалға дейін төмендетілген. Тарихи аспаптарда, сондай-ақ неміс жүйесіндегі аспаптарда қосымша төмен дыбыстар – C, C-диез, D және Eb – оң қолдың бас бармағымен орындалады. Бұл ереже неміс өндірушілері жасаған француз жүйесіндегі аспаптарға да қатысты (мысалы, Герберт Вурлитцер және Лейтнер мен Краус). Ал, басқа өндірушілердің француз жүйесіндегі бассет-кларнеттері D және Eb ноталары үшін оң қолдың кішкентай саусағына арналған екі қосымша түйреуішпен, ал C және C-диез ноталары үшін екі бас бармақ түйреуішімен жабдықталған (стандартты). Неміс өндірушісі Schwenk & Seggelke француз жүйесі үшін екі түрлі құралды таңдау мүмкіндігін ұсынады, сондай-ақ стандартты құралға қосымша, D нотасы үшін сол қолдың кішкентай саусағына арналған түйреуішті ұсынады, осылайша оны екі рет басуға болады, төмендегі суреттерді қараңыз. Канадалық өндіруші Стивен Фокс жасаған аспаптарда D нотасы сол қолдың кішкентай саусағымен, ал төменгі B (үлкен октава) – оң қолдың кішкентай саусағымен орындалады, ал қалған үш бассет нотасы оң қолдың бас бармағымен орындалады, толық сипаттамасы мен суретін қараңыз. 2021 жылы неміс өндірушісі Ф. Артур Уэбель американдық кларнетші Рикардо Моралеспен бірлесіп, жаңа Боэм бассет-кларнетін жасады, онда оң қолдың кішкентай саусағына арналған екі қосымша түйреуіш әдеттегідей D және Eb емес, C-диез және eb ноталары үшін пайдаланылады. D нотасы үшін сол қолдың кішкентай саусағына арналған қосымша түйреуіш қарастырылған (Seggelke-дегідей), ал C нотасы үшін бас бармақ пернесі (бір ғана) қолданылады. Неміс жүйесіндегі ерекше жаңалық – австриялық өндіруші Gerold Klarinetten жасаған бассеттік клавишалардың төрт бас бармағы, төменгі F және E ноталарының интонациясын жақсарту үшін бесінші түйреуішпен толықтырылған.
A basset clarinet is most commonly an A clarinet with an extension of a major third or perfect fourth down. In the case of historical instruments as well as those of the German system, the additional deep tones C, C sharp, D and E flat are fingered with the right thumb, likewise in the case of instruments of the French system made by German manufacturers (e. g. Herbert Wurlitzer and Leitner & Kraus). On the other hand, the basset clarinets of the French system of other manufacturers are equipped with two additional pushers for the small right finger for the notes D and E flat as well as two thumb pushers for the notes C and C sharp (standard). The German manufacturer Schwenk & Seggelke offers a choice of both tuners for the French system and, as additional to the standard a pusher for the small left finger for the note D, which can then be fingered twice, see the photos below. On instruments by the Canadian manufacturer Stephen Fox, D is also pressed with the small left finger and, if available, the low B (big octave) with the small right finger, while the three other basset notes are pressed with the right thumb, see description and illustration. In 2021 the German manufacturer F. Arthur Uebel, together with the American clarinettist Ricardo Morales, developed a new Boehm basset clarinet in which the two additional pushers for the little finger on the right are not, as usual, for D and E flat, but for C sharp and e flat. For the D there is an additional pusher for the little finger on the left (as with Seggelke) and for the C a thumb key (the only one). Particularly innovative in the German system are the four thumb pushers of the basset keys made by the Austrian manufacturer Gerold Klarinetten, supplemented by a fifth pusher for improving the intonation of low F and E.
Жасаушылар
Кейбір кларнет жасаушылар қазір бассеттік кларнеттерді немесе стандартты кларнетті бассеттік кларнетке түрлендіретін ұзартылған төменгі қосылыстарды шығарады. Француз (Бёем) жүйесінде бассеттік кларнеттерді жасаушылардың арасында Buffet Crampon, Stephen Fox, Backun Musical Services және Selmer компаниялары бар. Француз және неміс (Ойлер) жүйелерін өндіретін компаниялар: Herbert Wurlitzer, Schwenk & Seggelke және Leitner & Kraus. Тек неміс жүйесін жасаушы: Hüyng. Бассеттік төменгі қосылыстарды жасаушылардың қатарында Fox бар.
Some clarinet makers now produce basset clarinets, or extended lower joints which will convert a standard clarinet to a basset clarinet. Among makers of basset clarinets using the French (Boehm) system are Buffet Crampon, Stephen Fox, Backun Musical Services, and Selmer. Some makers of both French and German (Oehler) systems: Herbert Wurlitzer, Schwenk & Seggelke and Leitner & Kraus. A maker of the German system only: Hüyng. Makers of basset lower joints include Fox.
Орындаушылар
Басет кларнетімен альбом жазған классикалық кларнетистер қатарында Колин Лоусон, Дэвид Шифрин, Антони Пэй, Сабина Мейер, Ричард Хейнс және Кари Криикку бар. Сондай-ақ Мартин Фрост, Шарон Кам, Ширли Брилл және Аннелиен Ван Вауве Моцарттың концертін бассеттік кларнетте орындайды. Неміс кларнетисі Тео Йоргенсман бассеттік кларнетте еркін джаз ойнайды, ал Лос-Анджелестегі орындаушы Винни Голия (оның музыкасында бассеттік мүйізді де пайдаланады) осылай орындайды. Британдық кларнетисі Теа Кинг Моцарттың Квинтеті мен Концертін, екеуін де бассеттік кларнетте Hyperion Records үшін жазды, олар бір CD-де біріктірілген. Теа Кингпен оқыған Майкл Коллинз Моцарттың концертін бассеттік кларнетте жазды (Deutsche Grammophon, Бетховеннің скрипкалық концертінің транскрипциясымен бірге). 2008 жылдың 10 сәуірінде Солтүстік Каролина симфониясымен Коллинз Елена Кац Черниннің бассеттік кларнетке арналған концерті түріндегі «Орнаментальды әуе» шығармасын тұсаукесер етті. Тағы бір британдық музыкант Джой Фарралл Моцарттың концерті мен квинтетін (BMG және Meridian) бассеттік кларнетте, сонымен қатар кларнет, альт және фортепианоға арналған Kegelstatt триосымен бірге жазды. Көне аспаптарда Джейн Бут Моцарттың Квинтетін Айблер квартетімен бірге жазды (Analekta, 2010). Практика мен теорияда жұмыс істейтін Колин Лоусонның 1990 жылы Nimbus үшін «Хановер» тобымен жазған Моцарттың Кларнет концерті К. 622-нің танымал жазбасы, 1996 жылы жарық көрген Моцарттың Кларнет концерті туралы Кембриджтік нұсқаулығын толықтырады. Америкалық кларнетист Чарльз Найдич, итальяндық Лука Луччетта, голландиялық Влад Веверберг және швед Стефан Харг, барлығы тарихи орындау практикасына берілген, Стадлердің бассеттік кларнетінің көшірмелерінде Моцартты орындайды. Моцарттың «Титоның ла ламенцасы» операсының қойылымдарында Сестоның «Parto, ma tu ben mio» ариясында әдеттегі кларнет орнына B тонындағы бассеттік кларнет жиі қолданылады, сондай-ақ 2017 жылы Зальцбургте және 2018 жылы Амстердамда өткен концерттік орындалуларда неміс кларнетисі Флориан Шулемен бірге опералық қойылымдарда да қолданылды. Австралиялық кларнетист Ричард Хейнс G тонындағы бассеттік кларнет д’амореде (кларнет д’амореге қараңыз) орындайды және осы аспап үшін жаңа жеке және камералық шығармаларға тапсырыс береді.
Classical clarinetists who have recorded albums using basset clarinet include Colin Lawson, David Shifrin, Antony Pay, Sabine Meyer, Richard Haynes and Kari Kriikku. Also Martin Fröst, Sharon Kam, Shirley Brill, and Annelien Van Wauwe play the Mozart concerto on a basset clarinet. The German clarinetist Theo Jörgensmann plays free jazz on a basset clarinet as does Los Angeles based performer Vinny Golia (who also uses the basset horn in his music). The British clarinetist Thea King recorded Mozart's Quintet and Concerto, both on the basset clarinet, for Hyperion Records, coupled together on one CD. Michael Collins, who studied with Thea King, has recorded the Mozart Concerto playing a basset clarinet (Deutsche Grammophon, along with a transcription for clarinet of Beethoven's Violin Concerto). With the North Carolina Symphony on April 10, 2008, Collins premiered Elena Kats Chernin's Ornamental Air, which takes the form of a concerto for basset clarinet. Another British player, Joy Farrall, has also recorded Mozart's Concerto and Quintet (BMG and Meridian) using a basset clarinet, alongside the Kegelstatt Trio for clarinet, viola and piano. On period instruments, Jane Booth has recorded the Mozart Quintet with the Eybler Quartet (Analekta, 2010). Working in both practice and theory, Colin Lawson's celebrated recording of Mozart's Clarinet Concerto K. 622 with the Hanover Band for Nimbus, released in 1990, complements his Cambridge Handbook to Mozart’s Clarinet Concerto published in 1996. The American clarinetist Charles Neidich, the Italian Luca Lucchetta, the Dutch Vlad Weverbergh and the Swedish Stefan Harg, all committed to historical performance practice, play Mozart on replicas of Stadler's basset clarinet. Also in performances of Mozart's La clemenza di Tito, Sesto's aria "Parto, ma tu ben mio" increasingly uses the prescribed prominent basset clarinet in B instead of a normal clarinet, as well as in concert performances of this aria at the performances of the 2017 Opera in Salzburg and 2018 in Amsterdam with the German clarinetist Florian Schuele. Australian clarinetist Richard Haynes performs on a basset clarinet d'amore (see clarinet d'amore) in G and commissions new solo and chamber works for this instrument.