Кіріспе

Диорит – магманың (балқыған тау жынысының) жер астында баяу салқындауынан пайда болған, орташа мөлшерде кремний және салыстырмалы түрде аз сілтілі металдар қамтитын магмалық тау жынысы. Құрамы бойынша кремнийі аз (мафикалық) габбро мен кремнийі жоғары (фельсикалық) граниттің аралық жағдайында болады. Диорит континенттер шеттеріндегі тау құрылысы белдеулерінде (орогендерде) кездеседі. Оның құрамы ұсақ түйірлі жанартау жынысы андезитпен бірдей, ол да орогендерде кең таралған. Диорит ежелгі заманнан бері сәндік тас ретінде қолданылып келеді. Оны Аққадтың Саргон империясы жерлеу ескерткіштері үшін, ал кейінгі көптеген цивилизациялар мүсіндер мен құрылыс материалы ретінде пайдаланған.

Сипаттама

Диорит – негізінен плагиоклаздық фельдспат (әдетте андезин), биотит, рог-бленда және кейде пироксен силикат минералдарынан тұратын интрузивті магмалық тау жынысы. Диориттің химиялық құрамы мафикалық габбро мен фелсикалық гранит аралығында жатады. Ол габбродан плагиоклаз түрлерінің құрамы бойынша ерекшеленеді; диориттегі плагиоклаз натрийге бай, ал кальцийге кедей. Геологтар тау жынысының минералдық құрамына сүйене отырып, ірі түйірлі магмалық жыныстарды жіктеу үшін қатаң сандық анықтамаларды пайдаланады. Көбінесе силикат минералдарынан тұратын және минералдық құрамының кемінде 10% кварц, фельдспат немесе фельдспатоид минералдарынан құралған магмалық тау жыныстары үшін жіктеу QAPF диаграммасымен басталады. Кварцтың (Q), сілтілік фельдспаттың (A), плагиоклаздың (P) және фельдспатоидтың (F) салыстырмалы мөлшері диаграммада тау жынысының орнын анықтау үшін қолданылады. Ол өзінің ерекше, оңай анықталатын ірі рог-бленда кристалдарымен сипатталады. Ферродиорит – темір мен титанға байытылған диоритоид. Ферродиориттер төменгі мұхит қабығында кең таралған. Ірі түйіршікті (фанеритті) диоритоидтар магманың баяу кристалдануы нәтижесінде пайда болады, оның құрамы лава құрамымен бірдей, ол тез қатып ұсақ түйіршікті (афанитті) андезит түзеді. Диорит кейде порфириттік болып келеді. Оның құрамында көбінесе қараңғы түс беру үшін жеткілікті мөлшерде мафикалық минералдар болады. Орбикулярлы диорит диориттік порфир матрицасының ішіндегі ядроны айнала қоршаған плагиоклаз бен амфиболдың кезектесіп орналасқан концентрлі өсу сақиналарын көрсетеді.

Пайда болуы

Диорит субдукция аймағының үстіндегі мафикалық тау жыныстарының ішінара балқыуынан пайда болады. Ол жанартаулық доғаларда және Анд таулары сияқты Кордильера тау құрылысында кездеседі. Бірақ, оның сыртқы жанартаулық эквиваленті – андезит осы орталарда көптеп таралған болса, диорит плутондық тау жыныстарының шағын бөлігін құрайды, олар көбінесе гранодиорит немесе гранит болып табылады. Диорит сондай-ақ үлкен кальдералардың астына енген кейбір интрузияларды құрайды. Диориттің кездесетін жерлері: Ұлыбританиядағы Лестершир мен Абердиншир; Германиядағы Тюрингия мен Саксония; Финляндия; Румыния; Швецияның орталық бөлігі; Канададағы Виктория маңындағы Ванкувер аралының оңтүстігі; Жаңа Зеландияның Дарран жотасы; Анд таулары; және Оңтүстік Африкадағы Конкордия. Хорнбленде диориті – АҚШ-тың Юта штатындағы Генри, Абахо және Ла-Сал тауларында кең таралған тау жынысы. Корсикада табылған орбикулярлы түрі бұрын корсит деп аталған. Микродиориттің ескірген атауы – маркфилдит, 1909 жылы Фредерик Генри Хатч Англиядағы Маркфилд ауылының жанындағы тау жыныстарына берген.

Қолдану

Адамдар диоритті пайдалануы кемінде орта неолит дәуірінен басталады, ол Джерси аралындағы Ле-Долмен-дю-Мон-Убедегі жерлеу қабірінде қолданылған. Түрлі түсті тастарды қолдану диориттің сыртқы түрі үшін әдейі таңдалғанын көрсетеді. Бірінші ірі Месопотамия империясы – Аккадтың Саргон империясы, диоритті мүсін жасау үшін қолдана бастады, осы тас Аккадтың бақылауына өткен соң. Диорит билеушілерді немесе жоғары лауазымды шенеуніктерді салтанатты позада немесе дұға ететін күйде бейнелеу үшін қолданылды, ал мүсіндерге жерлеу шарапаты сыйлау үшін арналған болуы мүмкін. Қола дәуірінің шеберлері диоритті және басқа да тастарды жылтырату өнерін жетілдіріп, диориттен жасалған вазалар жасады. Мысырлықтар б.з.д. 4000 жылға дейін диоритті және басқа да қатты тастарды өңдеуде шеберлікке жеткен. Лувр мұражайындағы б.з.д. 1700 жылға жататын үлкен диорит стеласында Хаммурапи заңдары жазылған. Инка цивилизациясы диоритті құрылыс материалы ретінде пайдаланған. Орта ғасырлық исламдық шеберлер Қырымдағы су таратқыштарды салу үшін диоритті қолданды. Кейінірек диорит көше төсеу тасы ретінде кеңінен қолданылды, бүгінде Англия мен Гернсиде диориттен төселген көптеген көшелерді кездестіруге болады. Гернси диориті Лондондағы Сент-Пол соборының сатыларында қолданылған. Бүгінгі күні диорит құрылыста сирек қолданылады, бірақ оның физикалық қасиеттері гранитке ұқсас. Диорит көбінесе «қара гранит» деп сатылады. Диориттің қазіргі қолданыс аймақтарына құрылыс қоспасы, жиектас, өлшемді тастар, көше төсеу тасы және қаптау тастары кіреді.