Кіріспе

Готтлоб Кристиан Бергер (16 шілде 1896 – 5 қаңтар 1975) – Германия нацистік режимінің жоғары лауазымды шенеунігі, SS Obergruppenführer und General der Waffen SS (генерал-лейтенант) шеніне дейін көтерілген және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Schutzstaffel (SS) құрамына қабылдауды басқарған SS Бас кеңсесінің басшысы. Соғыстан кейінгі Нюрнберг процесінде Бергердің жетекші офицері болған Waffen SS әскери қылмыстар мен адамзатқа қарсы қылмыстарға қатысқан қылмыстық ұйым деп жарияланды. Бергер соғыс қылмыскері ретінде айыпталып, алты жарым жыл түрмеде отырды. Бірінші дүниежүзілік соғыста неміс армиясында қызмет еткен кезде төрт рет жараланып, Бірінші дәрежелі Темір крест орденімен марапатталды. Соғыстан кейін ол туған жері Солтүстік Вюртембергтегі Einwohnerwehr жасағының басшысы болды. 1922 жылы нацистік партияға қосылды, бірақ 1920 жылдары оңшыл саясатқа қызығуын жоғалтып, дене тәрбиесі пәнінің мұғалімі болып жұмыс істеді. 1920 жылдардың соңында нацистік партияға қайта қосылып, 1931 жылы жарымәскери Штурмбаттюлинге (SA) мүше болды. SA-ның басқа да басшыларымен келіспеушіліктер туындап, 1936 жылы Allgemeine SS қатарына өтті. Бастапқыда SS аймағындағы дене тәрбиесіне жауапты болды, бірақ көп ұзамай Генрих Гиммлердің Рейхсфюрер SS штабына спорт кеңсесінің басшысы ретінде ауыстырылды. 1938 жылы SS Бас кеңсесінің (SS HA) құрамына қабылдау кеңсесінің басшысы болып тағайындалды, ал келесі жылы SS HA басшысы болды. Бергер Waffen SS-тің негізін қалаушылардың бірі болды, өйткені ол оның жауынгерлік құрылымын және саясатын жүзеге асырды, содан кейін Waffen SS қатарын Гиммлердің «жасыралық тазалық» идеяларына сай келмейтін адамдарға да кеңейтті. Waffen SS үшін идеологиялық жағынан жақсы дайындық беруді үнемі қолдады, бірақ SS идеологиясын діннің орнына қоймады. Сонымен қатар, ол досы Оскар Дирлевангерді де қолдап, қорғады, оны кейіннен көптеген соғыс қылмыстарын жасаған SS Зондеркоманда Дирлевангердің қолбасшылығына тағайындады. Бергер жалдау әдістеріне байланысты Вермахттың жоғары шенді офицерлерімен және тіпті Waffen SS-тің жоғары шенді офицерлерімен жиі келіспеушіліктер тудырды, бірақ соғыс аяқталғанға дейін Waffen SS-ті 38 дивизияға дейін жеткізу үшін пайдалы мүмкіндіктерді пайдаланды. Соғыстың соңғы кезеңдерінде Бергер SS HA басшысы болып қызмет етумен қатар, басқа да бірнеше лауазымдарды атқарды. Германияның Оккупацияланған Шығыс Аймақтарын Басқару Министрлігінде ол 50 мың Шығыс Еуропалық балаларды ұрлап, құлдыққа салуға бағытталған «Хьюакция» операциясын ұсынды. 1944 жылдың тамызында Словакиядағы Ұлттық көтеріліске жауап ретінде Бергер Словакиядағы әскери қолбасшы болып тағайындалды және көтерілісті басуға жасалған алғашқы әрекеттер сәтсіз аяқталған кезде жауапкершілікті мойнына алды. Келесі айда ол Volkssturm жасағының екі штаб басшысының бірі және әскери тұтқын лагерлерінің бастығы болып тағайындалды. Соғыстың соңғы айларында ол Бавария Альпісіндегі неміс күштеріне қолбасшылық етті, оның құрамында ол жалдауға көмектескен бірнеше Waffen SS бөлімдерінің қалдықтары болды. Берхтесгаден маңында АҚШ әскерлеріне беріліп, дереу тұтқындалды. АҚШ-тың Нюрнберг әскери трибуналының Министрлік ісінде соғыс қылмыстары үшін айыпталып, 25 жылға бас бостандығынан айырылды. Бірақ көп ұзамай оның жазасы 10 жылға қысқартылып, алты жарым жылдан кейін босатылды. Босатылғаннан кейін Waffen SS-тің беделін қайта жақсартуға ұмтылып, бірнеше өндіріс кәсіпорындарында жұмыс істеді. 1975 жылы туған жерінде қайтыс болды. «Гиммлердің соғыс жылдарындағы ең қабілетті және сенімді лейтенанттарының бірі» деп сипатталған Бергер сонымен қатар, әуесқой антисемит және шебер, принципсіз бюрократ еді. Ұйымдастыру және жалдау дағдыларының арқасында Бергер соғыс бойы SS HA басшысы қызметін атқарды.

Балалық шағы және нацистік партияға араласуы

Бергер 1896 жылғы 16 шілдеде Вюртемберг корольдығының Герштеттен қаласында, ағаш кесетін зауыт иелері Йоханнес пен Кристиннің ұлы болып дүниеге келді. Ол Volksschule (бастауыш мектеп) және Realschule (нақты мектеп) бітірді, содан кейін Нюртингенде мұғалімдік даярлықтан өтті. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда әскери қызметке ерікті түрде келді. 1919 жылы әскери қызметтен босағанда жаяу әскерде лейтенант шеніне көтерілді. Төрт рет жараланған ол І дәрежелі Темір крест орденімен марапатталды және босатылған кезде 70 пайыз мүгедек деп есептелді. Соғыс кезінде оның үш інісі қаза тапты, екеуі шайқаста, ал үшіншісі АҚШ-та тыңшылық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Бергердің қатыгез мінезі мен консервативті саясаты оны 1918–1919 жылдары Солтүстік Вюртембергтің Einwohnerwehr жасағында жетекші рөлге лайықты етті. 1921 жылы Марияға үйленді. 1922 жылы нацистік партияға қосылғаннан кейін, 1923 жылғы қарашада Адольф Гитлердің Мюнхендегі сыра залындағы төңкерісінен кейін тұтқындалып, қысқа мерзімге қамауға алынды. Ол жарақаттарына қарамастан дене тәрбиесі пәнінің мұғалімі болды және бірнеше жыл саясаттан алыс тұрды, содан кейін 1929 жылы нацистік партияға қайта қосылды, ал 1931 жылғы қаңтарда жартылай әскери Sturmabteilung (SA) қатарына ішкірді. Бергердің SA мансабы оның саясат және басшылыққа қатысты әскери көзқарастарымен шектелді, бірақ 1933 жылғы қаңтарда нацистер билікке келгеннен кейін, ол Schutzhaft операцияларын жүргізуге өте қабілетті деп танылды, ол еврейлерді және «саяси жағымсыз элементтерді» ұстауды қамтыды. 1933 жылғы сәуірде жас басшылармен болған қақтығыстар оның SA мансабының аяқталуына себеп болды. Оның SA әріптестері Бергердің жоғары талпыныстарын, тілділігін және өзіне-өзі сынды талдау жасау қабілетінің болмауын сынады. 1934 жылғы шілдеден бастап Бергер SA оқу басшысы, SA Obergruppenführer Фридрих Вильгельм Крюгермен жұмыс істеді. 1933–1935 жылдары Штутгарт маңындағы Эсслинген-ам-Неккарда мектеп инспекторы, ал 1935 жылы Гу-Вюртемберг–Гогенцоллерн Мәдениет министрлігінде жоғары лауазымды қызметкер болды. 1936 жылы Крюгердің ұсынысы бойынша Рейхсфюрер СС Генрих Гиммлер оны Allgemeine SS қатарына қабылдады. Бастапқыда SS Oberabschnitt Südwest (SS Оңтүстік-Батыс аймақтық штабы) спорт және дене шынықтыру жаттығуларын қадағалауға тағайындалды, содан кейін Гиммлердің жеке штабына спорт кеңсесінің басшысы болып көшті. Бергер 1935 жылы кәмелетке толмаған балаға қарсы қылмыс жасағаны үшін екі жылға бас бостандығынан айырылған Бірінші дүниежүзілік соғыстағы әрідесі Оскар Дирлевангердің атынан араласты. Түрмеден босатылғаннан кейін Бергер өзінің ықпалын Дирлевангердің Кондор легионына қосылып, Испания азаматтық соғысында күресуіне жәрдемдесу үшін пайдаланды. 1938 жылғы 1 шілдеде Гиммлер Бергерді SS Hauptamt (SS Бас кеңсесі немесе SS ХА) жұмылдыру бөлімінің бастығы етіп тағайындады, ол Гиммлердің амбициялары үшін тез арада қуатты құралға айналды. Бергердің сөзіне сүйенсек, Германия армиясы бастапқыда SS жауынгерлік бөлімдері туралы идеяға немқұрайлы қарады. Ол армияның бас қолбасшысы генерал-оберст Вернер фон Фричтің: «Егер Рейх көлік министрі әскери дайындығы бар теміржол полициясына ие болса, неге Гиммлер де сарбаздармен ойнамауы керек?» деген сөзін келтірді. Бергер кейіннен ол өзінің аң аулау күндерінен бастап камуфляждық жакет киген SS жауынгерлері туралы идеяны ойлап тапқанын және оны Лейбстандарте СС Адольф Гитлер полкінің (LSSAH) командирі SS Obergruppenführer Сепп Дитрихке ұсынғанын мәлімдеді. 1938 жылдан бастап Flecktarn камуфляжының әртүрлі түрлері шығарылды. Автор Адриан Уиль Бергердің айтқандарына күмән келтіреді. Бергер 1938 жылы Вермахтта майор дер резерв шеніне жетті, бірақ Allgemeine SS-ге қосылғандағы бастапқы шені SS Standartenführer болды. Бергер 1938 жылы Чехословакиядағы Судет дағдарысы кезінде бесінші колоннаның Судет-Германиялық Фрейкорпсын басқаруда маңызды рөл атқарды, ал ол көрсеткен ұйымдастырушылық қабілеттері оны SS жұмылдыру роліне өте лайықты деп есептеді.

Вафен-СС-тің алғашқы кеңейуі

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін СС ХА бұрынғы «азаматтық» саяси ұйымды, Allgemeine SS-ті ұйымдастыруға жауапты болды. Соғыс басталғаннан кейін, SS HA-ның SS Verfügungstruppe (SS VT) бөлімдерінің нашар жұмыс істегені анық болды. Польшаға басып кірген кезде ұйымдастыру, жабдық және оқытудағы кемшіліктер айқын көрінді. SS HA, әсіресе оның басшысы, SS Obergruppenführer Август Гейсмайер жауапты деп танылды, және Гейсмайер көп ұзамай Бергерге орын берді. Жұмысқа орналастыру бөлімінің басшысы ретінде Бергер үш негізгі СС ұйымы – Allgemeine SS, SS VT және полиция үшін жұмысқа орналастыру жүйесін біріктірді. 1938 жылдың тамызында ол Гиммлер мен Рейхсюгендфюрер (Рейх жастар жетекшісі) Балдур фон Ширах арасында жұмысқа орналастыру туралы келісімге келді, бұл Гитлер жастар ұйымының жас жігіттерін СС-ке қабылдаудың күшті жолын жасады. Польша кампаниясынан кейін Гитлер СС жауынгерлік әскерлерін үш дивизияға дейін кеңейтуге және LSSAH-ны күшейтілген моторизацияланған полк деңгейіне жеткізуге келісім берді. Бұл мақсатқа Франция мен Төмен елдерге жоспарланған басып кіру басталғанға дейін Бергерге кем дегенде жартылай даярланған персонал қажет болды. Ол мұны істеу үшін Вермахттың жұмысқа орналастыру басымдығын айналып өтіп, Гиммлердің бақылауындағы SS Totenkopfverbände (SS TV) күштерінен және Ordnungspolizei (Order Police немесе Orpo) жауынгерлік дайындықтан өткен полиция күштерінен адамдарды ауыстырды. Осы адамдарды LSSAH және SS VT-нің үш полкіне қосу арқылы ол күшті бекітілген лимиттерге дейін кеңейтті, соның ішінде 50 000 оқытылған қосалқы әскерлерді қамтыды. Үш жаңа дивизия: SS VT инспекторы, SS Gruppenführer Пауль Хаузер басқарған SS Verfügungs дивизиясы (кейін Рейх, содан кейін Das Reich деп аталды); концентрациялық лагерьлер инспекторы, SS Gruppenführer Теодор Эйке басқарған SS Totenkopf дивизиясы; және SS Gruppenführer und Generalleutnant der Polizei Карл Пфеффер Вильденбрук басқарған Polizei дивизиясы. Бұл жылдам трансформация көбінесе теориялық болды, өйткені Эйке мен SS TV SS VT-мен персонал алмасуға қарсылық көрсетті. Бергердің СС жауынгерлік әскерлерін осылай тез кеңейте алуы оның тапқырлығына куәлік еді. 1939 жылдың 1 желтоқсанында Гиммлер Бергерді СС ХА бастығы қызметіне көтерді. Бергер 1940 жылдың 2 наурызындағы келісімде пайда болған «Waffen SS» (немесе Қарулы СС) терминін жасады. Ол бұл жаңа терминді SS VT және SS TV арасындағы шиеленісті азайту үшін пайдаланды, өйткені олар жаңа құрылымдарда біріктірілді. Бергердің СС жұмысқа орналастыру мәселелеріндегі жаңа өкілеттігі бұрын осы функцияға жауапты болған Allgemeine SS аудандарының басшыларын ашуға мәжбүр етті. Бұл SS Oberabschnitt Südwest басшысы, SS Gruppenführer Курт Каул Бергердің өзінің округіндегі өкілін мойындаудан бас тартып, Бергерді «төмен дәрежелі империя құрушы» деп атағанда ең жоғары нүктеге жетті. Каулдың Берлинге жазған хаттары ештеңеге соқтырмады, өйткені соғыс басталғанда және оның көптеген мүшелері Вермахт, Waffen SS және полицияға шақырылғанда, Allgemeine SS-тің күші мен ықпалы азайды. Соңында, Каул Бергердің делегатын тұтқындаумен қорқытқанда, Гиммлер 1940 жылдың ақпан айында жеке араласты, егер ол Бергер мен оның жұмысқа орналастыру ұйымына қолдау көрсетпесе, Каулға «өте жағымсыз салдарлар» болады деп мәлімдеді. Каул келісімге келді, ал Бергердің СС жұмысқа орналастыру жөніндегі бастығы ретіндегі билігі толыққанды орнатылды.

Алғашқы "германдық" жауынгерлер

Осы жетістікке қарамастан, Бергер әлі де Вермахтпен келіссөздер жүргізуге мәжбүр болды, ол Ваффен-СС-ті кеңейтуге жасаған тырашалағына дерлік әр қадамда қарсылық көрсетті. 1940 жылдың басында Гиммлер мен Бергерді Вермахттың Бас командалық офицері, генерал-оберст Вильгельм Кейтель (ОКВ) Ваффен-СС-тің қосымша әскер жинауына қатысты бірнеше мәселеде озаттыққа шығарды, бұл Вермахттың Гитлерге әлі де зор ықпалы бар екенін көрсетті. 1940 жылдың 20 сәуірінде Бергер СС бригадафюрері шеніне көтерілді. Бергердің сөзіне сүйенсек, Гиммлер Ваффен-СС-тің Армияны ығыстыруына мүдделі болған жоқ, соғыстан кейін оны жеті жедел және бес резервтік дивизияға дейін азайтуды жоспарлаған. Бергер Рейхтің барлық аймақтарында Армия үлгісіндегі қосымша әскер жинау жүйесін құрды, бірақ Вермахт, әскерге шақыруды бақылап отырғандықтан, Бергерге үш дивизия мен LSSAH-ты сақтап тұруға жеткілікті санда қосымша әскер жинауға рұқсат берсе де, одан әрі кеңейтуге қарсы болды. Осыған тосқауыл қою үшін Бергер Рейхтен тыс жерлерге көз жүгіртуге мәжбүр болды. Осы кезде Ваффен-СС қатарында 125 000-нан астам адам болды, олардың 40 000-нан астамы Аншлюс кезінде Австриядан және Германияның 1933 жылға дейінгі шекарасынан тыс аймақтардан келгендер еді. 1940 жылдың сәуірінде немістер Дания мен Норвегияны басып алып, оккупациялады, бұл «солтүктік» немесе «германдық» қосымша әскерлерді тартуға мүмкіндік берді, осы мүмкіндікті Бергер тез пайдаланды. Франция мен Төмен елдерді басып алғаннан кейін құрылған SS Nordland полкіне SS Westland голланд-бельгиялық фламанд полкі қосылды. Осы «германдық» полктарға қосымша әскер жинаумен қатар, Бергердің өкілдері Вермахттың әскерге шақыруына бағынбаған Рейхтен тыс жерлердегі этникалық неміс еріктілерін тартуға да күш салды. Мамыр айында Андреас Шмидт, Бергердің күйеу баласы және румындық фолкс-германдықтарының саяси жетекшісінің көмегімен 1000-нан астам румындық фолкс-германдықтары қосымша әскер қатарына қабылданды. Бельгияны басып алғаннан кейін үш апта өткен соң, Бергер Германияның қолдауымен Бельгияның нацистік партиясы – ДеВлагтың Фландриядағы президенті болып тағайындалды. Бергер Югославтың фолкс-германдықтарын СС-тің ықпалына алу үшін де жұмыс істеді, бұл 1941 жылдың сәуірінде Осі елдерінің басып кіруінен алты ай бұрын мүмкін болды. Бергердің фламанд және хорват қауымдастықтарымен жұмысын жеңілдеткені Deutsche Flämischen Studiengruppe (Германия-Фламанд зерттеулер тобы) және Deutsche Kroatischen Gesellschaft (Германия-Хорват қоғамы) төрағасы қызметін атқарғандығы болды.

Вермахтпен тартысы

1940 жылдың мамыр айының соңында Бергер жаңа сарбаздардың бекітілген квотасын толтырды, бірақ оның сарбаз жинаушылары үш далалық дивизиядағы көптеген ескі Allgemeine SS резервістерін алмастыратын қосалқы құру үшін жас жігіттерді тіркеуді жалғастырды. Осы резервтің қатарын толықтыру үшін Бергер Вермахт бақылауында болмаған және Гитлер бекіткен штаттан төмен болған SS TV және полиция полктеріне де сарбаз жинауды жалғастырды. Бұл Вермахт пен SS арасында шиеленіс тудырды, себебі Вермахтқа қабылдануға тиіс жастар Гиммлердің бақылауындағы күштерге жіберілді. Бергер түрлі тәсілдермен жас топтардан жұмыс күшін тартып алды, сондай-ақ Вермахттың сарбаз жинау бақылауына бағынбаған Рейхтен тыс аймақтарды нысанаға алды. Бергердің Вермахттың сарбаз жинау шектеулерін айналып өтуі маусым айында, ОКВ Операциялық штабының бастығы, генерал-майор Альфред Йодль, Рейх ішіндегі SS сарбаз жинау операцияларын тергеуді бастағанда шиеленіске жетті. Нәтижесінде, әртүрлі Вермахт әскери округтерінде 15 000-ға жуық SS-ке шақыру тоқтатылды. Бергер Йодльдің тергеуі туралы біліп, Гиммлерге олардың тергеулері оның жетістіктерін бағаламағанын айтты, мысал ретінде Вермахттың SS Totenkopf дивизиясының маусымдық квотасын 900 адамнан асырып түскеніне сенгенін келтірді, бірақ шындығында көрсеткіш 1164 адамды құрады. Ол Гиммлерге бүкіл сарбаз жинау науқаны барысында SS Totenkopf дивизиясына 15 000 адам тіркегенін мақтанышпен айтты, ал Гитлер осы кезеңде дивизияға 4 000 адамды ғана қабылдауға рұқсат берген еді. Бергер өз әрекеттерін ақтау үшін, француздық капитулацияға дейін Гитлердің ескі SS резервістерін босатуға бұйрық бергенін атап өтті. SS Totenkopf дивизиясында бұл 20 000 адамдық құрамның 13 246-сын құрады. Бергер Вермахттың кедергілеріне қарамастан, қаңтардың ортасынан маусымның соңына дейін Ваффен-SS үшін 60 000-ға жуық адамды сарбаздыққа қабылдап, үлкен жетістікке қол жеткізді. Бұл жаңа әскерлер Гиммлер шілде айының соңында SS резервістерінің бірнеше санаттарын демобилизациялағанда босатылғандарды алмастыруға жеткілікті болды. Бірақ Гиммлер Ваффен-SS-тің болашағы айқын екенін білді, өйткені Гитлер Кеңес Одағына шабуыл жасауды қарастырып жатқан еді.

Қайта ұйымдастыру

1940 жылдың тамызында Бергер СС ХА-ны қайта ұйымдастырды, оның басты міндеті Ваффен СС-ге жұмысқа алуды жақсарту болды, Рейхтің ішінде және сыртында жұмысқа алумен айналысатын жеке бөлімдер құрылды. Рейхтен тыс жұмысқа алынатын жандарға бағытталған бөлім, SS Führungshauptamt (SS Command Main Office, немесе SS FHA) SS бригаденфурері Ханс Юттнерден алған брифтингінен кейін, Кеңес Одағына шабуыл жасауға қатысты Ваффен СС-ге Гитлердің үміттері туралы білді, соның ішінде төртінші дивизияны құру және LSSAH-ты моторизацияланған бригадаға кеңейту. Бергер Вермахттың Ваффен-СС-ге арналған квоталары жыл сайын кем дегенде 6000 адамға дейін қажетті күшін қамтамасыз етпейтінін түсінді. Бергердің СС ХА-сы Ваффен СС-ті ұйымдастыру, оқыту және жабдықтау үшін жауапты СС FHA-мен қиын қарым-қатынаста болды. СС FHA Ваффен СС-тің кішкентай элиталық корпус болуын қалады, бірақ Бергер мен Гиммлер Гитлерге мүмкіндігінше көп дивизия қажет екенін білді, тіпті бұл кейбір Ваффен СС құралымдарының сапасы төмендеуіне әкелсе де. Юттнердің Батыс Еуропа мен Скандинавиядан келген жұмысқа алынатын жандарды интеграциялаудағы алғашқы күш-жігері жеткіліксіз болды, жаңа жұмысқа алынатын жандардың қатарынан офицерлер мен сержанттарды даярлауға және тағайындауға жеткіліксіз көңіл бөлінді. СС FHA сондай-ақ ұлттық қарулы күштердің бұрынғы мүшелерінің шендерін сақтауға, туған жерлермен байланыс орнатуға және тіпті поштаға да аз көңіл бөлді. Бергердің Гиммлерге осы сәтсіздіктер туралы жасаған толыққанды есебі қатты сынға ұшырады, және Рейхсфюрер СС жақын арада осы жаңа жұмысқа алынатын жандарды басқару туралы егжей-тегжейлі нұсқаулар берді, Ваффен СС-ге қосылған сәттен бастап. Бергердің Юттнерді сынауы Юттнердің Гиммлермен қарым-қатынасы әлсіреген жағдайда Бергерге тиесілі артықшылықтар тұрғысынан қарастырылуы керек. Ваффен СС күшіне жұмысқа алудың айқын көздерінің бірі – 40 000-ға жуық SS TV полкінің әскері, олар Вермахтқа шақыру жасына толмаған жастардан және Allgemeine SS резервістерінен құралған. Бұл полктер Гиммлердің бақылауында болды және Германия басып алған Еуропа бойынша саяси полиция ретінде орналастырылды, бірақ олар атқаратын қауіпсіздік функциялары Орпоның мүмкіндіктері шегінде болды. 1940 жылдың соңында Гиммлердің нұсқаулары орындалғанын қамтамасыз ету үшін Бергер Альзастағы Сеннхаймда арнайы лагерь құрды, онда Рейхтік емес неміс жұмысқа алынатын жандар физикалық стандарттарға сай келіп, Ваффен СС-ге дайындыққа дейін идеологиялық тұрғыдан оқытылды. Бұл кейбір командирлердің осы жұмысқа алынатын жандардың сапасы және олардың негізінен Рейхтік немістерден тұратын бөлімдерге енгізілу қабілеті туралы алаңдаушылықтарын шешуге бағытталған әрекет болды. Бұл лагерьге жіберілген жұмысқа алынатын жандардың арасында Volksdeutsche (Рейхтен тыс этникалық немістер), даниялықтар, норвегиялықтар, голландтар және фламандтар болды. Бергер сондай-ақ Германия басып алған Еуропа бойынша осындай жұмысқа алынатын жандардың отбасыларының әл-ауқатын қамтамасыз ету, жергілікті қауымдарды Ваффен СС-ге жұмысқа алуды қолдауға ықпал ету және әлеуетті жұмысқа алынатын жандарды идеологиялық оқытуға дайындау үшін кеңселер желісін құрды. Бұл желінің және оның қызметіне нацистік партияның Рейхтен тыс этникалық неміс қауымдастықтарын басқаруға жауапты бөлімшесі – Этностық немістердің бас әл-ауқатын қамтамасыз ету кеңсесі (Hauptamt Volksdeutsche Mittelstelle немесе VoMi) қарсылық көрсетті. Гиммлер VoMi-нің СС-ге жұмысқа алуды қолдаудағы жұмысына риза болмағандықтан, VoMi-ді жоймады, ол тек Бергерге оны айналып өтуге рұқсат берді. 1940 жылдың соңында SS Nordland және SS Westland төртінші дивизияның, SS Wiking дивизиясының құрылуының негізіне айналды. Бергер жаңа жұмысқа алынатын жандарды іздеп, Бергердің досы Дирлевангердің басшылығындағы Зондеркоманда Дирлевангерге шоғырланған сотталған қылмыскерлерді жұмысқа алу идеясына келді. Дирлевангер Испаниядан оралып, Бергердің бастамасымен Allgemeine SS-те SS Standartenfuhrer der Reserve ретінде қайтадан тағайындалды. 1940 жылдың қыркүйегінде Дирлевангердің бөлімшесі Польшаның аумағына жіберілді, онда олар қорғаныс позицияларын құрып, еврей еңбек лагеріне күзет жасады.

1941 жыл

1941 жылдың наурыз айында Бергер «германиялық» ерлерді Вафен СС-ке тартуға жауапты болған Неміс басшылық кеңсесін құрды. Неміс басшылық кеңсесі Сеннхаймдағы лагерьті, сондай-ақ оккупацияланған Еуропа бойынша құрылған рекрутингтік кеңселер желісін қамтыды және SS HA-ның жеке бөліміне айналды, оның құрамында басшылық, тарту және білім беру бөлімдері, сондай-ақ алты аймақтық бөлімше болды. 1941 жылдың сәуір айындағы Балқан операциясынан кейін LSSAH дивизиялық құрамға дейін кеңейтілді, ал Кеңес Одағына басып кіру басталғаннан кейін, бұрынғы «SS Totenkopf» полктерінің төртеуінен SS Division Nord атты алтыншы Вафен СС дивизиясы құрылды, олардың барлығы «SS Infantry» полктері деп қайта аталды. Бұл жаңа дивизиялардың алғашқы әскер саны бастапқы дивизиялардың үштен екі бөлігін ғана құрады. Полиция дивизиясы да SS Полиция дивизиясы деп өзгертілді. Бергердің рекрутингтік желісіне деген үміт күшейе берді, сонымен бірге қаза болғандардың саны да арта бастады.

Батыс еуропалықтар

1941 жылдың сәуір айының басында Гитлер Фламанд пен Нидерландыдан таңдалған 2500 саяхатшыдан тұратын SS Freiwilligenstandarte Nordwest (SS Солтүстік-Батыс Ерікті полкі) құрылуына келісім берді. Бұл құрылым Рейх ішінде тәуелсіз фламандтық-голландиялық аймақ құруға жасалған тыранысқа сүйенді. Мұндай одақтың басты жақтаушылары Нидерландыдағы Ұлттық-социалистік қозғалыстың басшысы Антон Муссерт және Фламанд Ұлттық лигасының төрағасы Стаф Де Клерк болды. Бұл оқиғада Бергер Муссерт пен Де Клерктің сенімін пайдаланды, себебі ол Гитлердің Фландрия мен Валонияны екі гау ретінде Рейхке қосу жоспарын іске асыруға ұмтылып жатқан еді, бірыңғай тәуелсіз бірлік емес. Сәуірдің соңында Гиммлер Бергерге мамыр айының соңына дейін Вафен-СС-ге 20 000 жаңа сарбаз жинауды бұйырды. Гитлердің рұқсатымен Вермахт жалдау квоталарын алып тастады, бұл Бергерге шектеулі уақытқа толық еркіндік берді. Ол осы мүмкіндікті пайдаланып, жаңа сарбаздарды қызмет мерзімі туралы жаңылыстырып, 29 мамырға дейін 22 361 жаңа әскерге қол қойды, олардың көпшілігі 18 жаста болды. Гиммлердің талабын орындау үшін Бергер Allgemeine SS-тің сайып қалған мүшелерін шақырып, батыс еуропалықтарды жұмысқа алуды күшейтті. Бірақ соңғысы көңіл көншітпеді, осы көзден барлығы 2000 адам келді. Осы кезеңде 400 фин соғыс ардагері де Вафен-СС-ге қосылып, SS Викинг дивизиясына жіберілді.

"Ұлттық легиондар"

1941 жылдың маусым айында, Барбаросса операциясы басталғаннан кейін, Гитлер Вафен-СС-ге Шығыс майданында қызмет ету үшін шетелдіктерді қабылдауға рұқсат берді. Ол Батыс Еуропаның оккупацияланған елдерінің әрқайсынан легион құруды қалаған, бірақ Гиммлер Вафен-СС-ге тек "германдық" текті адамдарды тартуға қызығушылық танытты. Гиммлер оккупацияланған елдердегі "германдық" нәсілдерінен Германияны қолдайтын, бірақ ұлтшыл көзқарастағы көптеген жалдауға болатын адамдар бар екенін анықтады және Бергерге осы кадрлық резервті зерттеуді тапсырды. Гиммлердің шешімімен Вермахт француздарды, испандықтарды және хорваттарды қабылдауға рұқсат алды, ал голландтар, фламандтар, шведтер, норвегиялықтар мен даттар Бергердің қарауында болды. "Ұлттық легиондардың" әрқайсысы 1000 адамнан тұрды, Голландия легионының максималды саны 2000 адамды құрады. 1941 жылдың қарашасында Голландия және Фламанд легиондары жеңіл жаяу әскерлік дайындықты аяқтады және Ленинград майданындағы 2-ші СС жаяу әскерлер бригадасына жіберілді. Бұл әскерлер Гитлерге жеке ант берді және СС ережелеріне бағынды, бірақ олар СС мүшелері болмады және сиг руналарының орнына ұлттық символдарды тақты. Бергер тіпті Гиммлерге фламандтарды енді шетелдіктер деп есептемеуді, оларға неміс азаматтарына берілетін толық құқықтарды беруді ұсынды. "Ұлттық легиондар" идеясы тиімсіз басқарылды, кейбір жалданушылар алданып әскерге қабылданды, ал көптеген жаңа сарбаздар неміс инструкторларынан жаман күтім көрді. Бұл хабар олардың туған жерлеріне жеткенде, Германияны қолдайтын еріктілердің ағыны азайды. SS FHA "ұлттық легиондар" сарбаздарына олардың жалдануына байланысты берген уәделерін орындамады, және неміс кадрлық қызметкерлері мен инструкторларының қатыгездігі мен зорлық-зомбылығымен байланысты, бұл олардың моральдық жағдайына және ерікті болуға деген ықыласына теріс әсер етті. Бұл "ұлттық легиондар" Бергердің өтініші бойынша Гиммлердің араласуына қарамастан, толыққанды қалпына келмеді. Алайда, Рейхтен тыс аймақтарда СС-тің жалдау құқықтарының кеңеюіне және Вермахттың оларға берілген жалдау мүмкіндіктерін пайдаланбауына байланысты, Вермахт жалдаған бірнеше "ұлттық легиондар" ақырында Вафен-СС-ке берілді.

Халықтық неміс бөлімшесі

1940 жылы Румынияда күйеуінің көмегімен қол жеткізген сәттілігіне шабытанған Бергер, Гиммлерге келесі рекруттеу аймағының Румыния, Венгрия және Югославиядағы Volksdeutsche қауымдастықтары болуын ұсынды, онда шамамен 1,5 миллион этникалық неміс тұрды. Бұл ұсынысты 1941 жылдың ортасына дейін одан әрі іске асыру мүмкін болмады, сол кезде Югославия Остік державалар тарапынан басылып алынды, ал Румыния мен Венгрия одақтас келісімге қосылды. 1941 жылдың сәуірінде Югославияның шапшаң жеңілісінен кейін Хауссер, өзінің қайта аталған SS дивизиясы «Рейхке» Югослав Volksdeutsche-ін қабылдауға басымдық жасады, тіпті оны «Барбаросса» операциясына дайындалу үшін шығаруға дейін. Югославиядан Германияға қайтып келе жатқан Хауссер Румыния арқылы өтіп, елден құпия түрде шығарған тағы 600 этникалық неміс еріктілерін жинады. Осы салыстырмалы түрде шағын және құпия рекруттеу жұмысына қанағаттанбаған Бергер, Югославияның этникалық немістерінен жетінші Waffen SS дивизиясын құруды ұсынды. 1941 жылдың соңында Югославияда партизандық көтеріліске тап болған Гитлер SS «Принц-Эуген» дивизиясын құруға рұқсат берді. Бұл соғыстың қалған бөлігінде Waffen SS құрамын күрт өзгертетін көптеген «шетелдік» дивизиялардың біріншісі болды. Дивизия Банаттағы этникалық немістерден құралған, SS бақылауындағы Selbstschutz (қарулы жасақ) негізінде құрылды, бірақ Бергер жергілікті этникалық неміс халқының өз отанынан тыс жерде қызмет етуге ерікті болуға дайындығын дұрыс бағаламады. Оның рекруттері бастапқыда еріктілерді тартуда қиындыққа тап болды, сондықтан мәжбүрлеу шаралары қолданылды, соңында Банат неміс билігінде деп жарияланды және Гиммлер 1872 жылғы Тирольдік жалпы әскери жиын туралы заң негізінде әскери міндеттілікті бекітті.

1942 жыл

1942 жылдың 29 қаңтарында Гиммлер Дирлевангер бөлімін СС әскери жасағы "Дирлевангер" деп қайта атауға бұйрық берді және оны ресми түрде Вафен-СС құрамына қосты. Кейін сол жылы, СС судьясы Дирлевангердің бөлімшесінің партизанға қарсы операцияларына байланысты оны тұтқындауға ордер шығарғанда, СС бас штабының бастығы Химмлерге хабарласып: "Екі поляк өлтірілгені артық, біреуі кем өлтірілгенінен жақсы. Жабайы елді мәдениетті түрде басқаруға болмайды".

Балтық легиондары

Кеңес Одағына шабуыл жасалғаннан кейін бірнеше апта өткен соң, Бергердің командалары СС полиция бөлімдері үшін Балтық еріктілерін тарта бастады, латыш және эстондық еріктілерден бірнеше қауіпсіздік батальондарын құрды. Вермахт та сегіз эстон батальонын жинады. Балтық аймағында жауынгерлерді тартудың осы екіталай тәсілі 1942 жылға дейін жалғасты, соның салдарынан кейбір бөлімдер майдан шайқастарында жойылды. Сол жылдың мамыр айында Бергер Ваффен-СС үшін жауынгерлер алу мақсатымен Балтық елдеріндегі ұлтшылдарды пайдалануға шешім қабылдады. Гиммлер бастапқы ұсынысына құлшыныс білдірмеді, бірақ 1942 жылы қазалар саны арта бастағанда, ол пікірін өзгертті және Ваффен-СС Эстон легионын құруға келісім берді. Бастапқы ойталмаушылығына қарамастан, Бергер латыш легионын құруды да ұсынды, ол 1942 жылдың соңында мақұлданды.

"Volksdeutsche" компаниясының қосымша кадрлары

Осы уақыт аралығында Ваффен СС-де 1942 жылдың ақпанына дейін, әсіресе Мәскеу шайқасында 43 000-нан астам сарбаз қаза тапты, ал Бергер оларды ауыстыруға мәжбүр болды. Бергер енді назарын Венгриядағы Volksdeutsche-терге бұрды. Венгрия Корольдік армиясымен келісімге келгеннен кейін, оның жұмыскерлері 1942 жылдың наурыз және мамыр айлары аралығында Венгриядан 16 500-ден астам этникалық неміс сарбаздарын жұмысқа алды. Бұл науқан жүріп жатқанда, 1942 жылдың 20 сәуірінде Бергер СС Gruppenführer шеніне көтерілді. Осы кезде ол СС идеологиялық басшылығы мен неміс армиясы жүргізген әскери доктрина арасындағы маңызды айырмашылықты байқады. 1942 жылдың қыркүйегінде СС ФХА Бергердің жұмыскерлеріне қатысты ашулы шағымдар жасады, көптеген сарбаздар медициналық жағынан жарамсыз екенін, мәжбүрлеп немесе алданып жұмысқа алынғанын, немесе шын мәнінде этникалық венгрлер екенін мәлімдеді. 1942 жылдың соңында Банат және Румыниядан келген тағы да көптеген Volksdeutsche сарбаздары СС кавалерия бригадасымен біріктіріліп, СС кавалерия дивизиясын құрды. 1942 жылдың 24 қарашасында Гестапо бастығы Генрих Мюллер Гиммлерге Бергерден алған ұсыныс туралы хабарлады: венгр СС дивизиясын словак еврейлеріне эмиграция рұқсаттарын сату арқылы қаржыландыруға болады.

"Ұлттық легиондар"

"Ұлттық легиондар" Вафен СС-ке қосылды және 1942 жылы және 1943 жылдың басында Шығыс майданда шайқасты. Жоғалғандарын толықтыра алмағандықтан, аман қалғандардың көпшілігі 1942 жылдың соңында Гитлер бекіткен СС Panzergrenadierdivision Nordland құрамына енгізілді. Жаңа дивизияның үш полкі Фрейкорпс Дания, Нидерланд Легионы және Норвегия Легионының аман қалғандарынан құрылды, олар СС Викинг дивизиясынан келгендермен, оккупацияланған Батыс Еуропа елдерінен жаңа сарбаздармен және Рейх немістерімен толықтырылды. Фландрия легионы таратылып, бірнеше Вафен СС құралымдарында ауыстыруға пайдаланылды. Уиль олардың негізінен антикоммунизмге қарсы болғанын айтса, тарихшы Джордж С. Стейн "ұлттық легион" сарбаздарының көпшілігі "саяси немесе идеологиялық идеалға" ұмтылмағанын, олардың орнына саяхаттауға, жақсы тамаққа, форманың беделіне және жеке жағдайларға деген құштарлық сияқты факторлардың ықпалы болғанын байқады. Штайнның сөзіне қарағанда, Бергер Батыс Еуропалық сарбаздарының ниетін түсінген, бірақ олардың идеализмнен "коммунизмге қарсы" күреске қосылғаны туралы айтуға ғана дайын болды. Вафен СС-те шамамен 25 000 голланд, 5 000 даниялық және 3 900 норвегиялық ер адам қызмет етті. Алайда, 1942 жылдың ортасынан бастап Вафен СС осы "германдық" сарбаздармен қиындықтарға тап болды, әсіресе оларды "пан-германдық" құрылымдарға, мысалы SS дивизиясы Викингке біріктіру саясатының нәтижесінде. Мысалы, норвегиялық сарбаздар қызметтен босатуды сұрай бастады, ал 1943 жылдың басында сол дивизияның фин батальонының көп бөлігі қызметтен босатуды талап етті.

1943 жыл

1942 жылдың қарашасында LSSAH, Das Reich және Totenkopf дивизияларын танк-гренадерлік дивизияларға айналдыру туралы бұйрық шығарылды, ал келесі айда Гитлер тағы екі танк-гренадерлік дивизия құруға бұйрық берді. Бұл 1940 жылдан бері Рейхс-германдардан жиналған алғашқы жаңа Waffen SS дивизиялары болды. Олар Хоэнштауфен және Фрунсберг деп аталды. СС ХА басшысы болғаннан бастап Бергер Вафен СС қызметкерлерінің идеологиялық даярлығын арттыруға көп күш жұмсады. 1943 жылдың ақпан айында Сталинградтағы неміс әскерлерінің жеңілісінен кейін Бергер Гиммлерге СС-ке күштірек идеологиялық оқыту қажет екенін айтты. Соның нәтижесінде СС ХА нәсілдік идеологияға арналған бірнеше жазбаларды шығарды, оның ішінде Der Untermensch (Төмен тұрған адам) атты жазбада белгілі бір халықтар рухани және зиялық жағынан жануарлардан төмен деп сипатталды. Гиммлер мен Бергер идеологиялық индоктринациядағы СС тәжірибесін үйренуге қызығушылық танытқан Вермахт өкілдерін де қабылдады. 13 ақпанда Рейхсюгендфюрер (Неміс жастарының басшысы) Артур Аксманның Гитлер жастарынан құралған Waffen SS дивизиясын құру туралы ұсынысынан кейін Бергер мен Аксманға бұл идея Гитлер тарапынан мақұлданғаны және олар жоспарлауға кірісе алатыны айтылды. Бергер Гиммлерден өзін жаңа дивизияның командирі етіп тағайындауды өтінді, бірақ Рейхсфюрер асықпауға кеңес беріп, қарсылық танытты. Сондай-ақ ақпан айында Бергер Гиммлерге «германдық» еріктілердің Waffen SS-те таралуы оккупацияланған елдерде жаңа сарбаздарды тартуға кері әсер ететінін айтты. 1943 жылдың наурыз айында «Викинг» де танк-гренадерлік дивизияға жаңартылды. Сәуір айында Сталинград пен Тунис шайқастарындағы жоғалтулар Бергерге Рейхсминистр Альберт Шпеердің қарсылығына қарамастан, Рейхтегі шетелдік жұмысшыларды жұмысқа алуға мүмкіндік берді. Тамыз айына қарай ол 8105 жұмысшыны жұмысқа алды, ал 3154-і Waffen SS-ке іріктеуден өтті. Маусым айында Бергер СС Obergruppenführer und General der Waffen SS шеніне көтерілді, ал сол айда жаңа дивизия, 12-ші СС Panzergrenadier Division Hitlerjugend ресми түрде құрылды. 1943 жылдың 5 шілдесінде Бергер күміс неміс орденімен марапатталды. 1942 жылдың соңына қарай «германдық» СС кеңейтілген Allgemeine SS құрамына енді, ал Бергер СС мүшелері арасында жоғары бағаланған спорттық қабілеттерді марапаттау үшін белгі жасады. Нәтижесінде Гиммлер 1943 жылдың 1 тамызында бекіткен германдық біліктілік руналары пайда болды, бірақ олардың саны 200-ден аспады деп есептеледі. 1943 жылдың қарашасында Германия тағайындаған латыш билігі әскери қызметке шақыруға наразылық білдіргенде, Бергер оларды концлагерге жіберуді ұсынды. 1943 жылдың соңына қарай бұрынғы «халықтық легиондар» айтарлықтай кеңейтілді. SS Panzergrenadierdivision Nordland голланд полкі тәуелсіз SS Panzergrenadierbrigade Nederland құрамына кірді, ал жаңартылған фламанд контингенті SS Freiwilligen Sturmbrigade Langemarck құрамына қосылды. Вермахт та француз ерікті полкі мен Валлония легионын берді, олар SS Freiwilligen Sturmbrigade France және SS Freiwilligen Sturmbrigade Wallonien болып өзгерді. Соғыс аяқталғанға дейін бұл құрылымдардың барлығына Waffen SS-те дивизия мәртебесі берілді, бірақ олар бригададан артық күшке жетпеді. Бергер бұл жалдамалы сарбаздар туралы: «Шетелде туған әрбір қаза тапқан сарбаз үшін неміс анасы емес», – деп циникалық түрде айтты. 1943 жылдың тамызында «германдық» жобаның дағдарысы айқын болды, Бергер «германдық елдерде біздің мүмкіндігіміздің соңына жеттік» деп мәлімдеді. SS FHA-ның Volksdeutsche сарбаздарының сапасына қатысты шағымдары Бергердің тәсіліне әсер етпеді. Ол Венгрия және Румыниямен қосымша келісімдер жасады, сондай-ақ Хорватияның тәуелсіз мемлекеті мен Словакияның марионеттік режимдеріне осы аумақтардағы этникалық немістерді шектеусіз әскери қызметке шақыруға рұқсат берді. Германия басып алған Сербия, Польша және Кеңес Одағының бір бөлігінде этникалық немістер Вермахттың шақыруымен Waffen SS-ке шақырылды. 1943 жылдың соңына қарай Waffen SS-тің құрамының төрттен бір бөлігі Volksdeutsche сарбаздарынан тұрды.

Балтық дивизиясы

Балтық легиондарының бірі де толық дайындықтан өте алмас бұрын, бұл жағдайлар Шығыс майданында Батыс Еуропа легиондарының ауыр шығындарымен күрделенді. Батыс Еуропа легиондары сияқты, Балтық легиондарын ірі құралымдарға біріктіру туралы шешім қабылданды. Осының нәтижесінде, Эстон легионы мен 1-ші СС жаяу әскер бригадасының бөлімдерінен құралған Estnische SS Freiwilligen Бригадасы және Латвия легионы мен 2-ші СС жаяу әскер бригадасының бөлімдерінен жасалған Lettische SS Freiwilligen Бригадасы құрылды. Екі СС жаяу әскер бригадасының көптеген сарбаздары неміс немесе фольксдойчтар болғандықтан, бұл екі құрылым толығымен Балтықтан тұрмады. Екі жаңа ерікті бригада құрылып, шайқасқа жұмылдырылғаннан кейін, олар дивизия деңгейіне көтерілді және үшінші Балтық дивизиясы латвиялық қауіпсіздік батальондарының әскерлерін пайдалана отырып құруға рұқсат берілді. Осы үш жаңа дивизияны жабдықтау және ұстау үшін Гиммлер эстондық және латыш азаматтарын әскери қызметке шақыруға бұйрық берді, сондай-ақ барлық бұрынғы эстон армия офицерлері мен сержанттарын қызметке міндетті етті. 1944 жылға қарай Вафен СС құрамына үш дивизия кірді, атап айтқанда: СС-тің 15-ші Вафен Гренадерлік дивизиясы (1-ші латыш), СС-тің 19-шы Вафен Гренадерлік дивизиясы (2-ші латыш) және СС-тің 20-шы Вафен Гренадерлік дивизиясы (1-ші эстон). Екі латыш дивизиясы кейіннен VI СС армия корпусы (Латвия) құрамына біріктірілді, ал үш дивизия да 1944 жылы өздерінің отандарының қорғаны үшін Кеңес Қызыл Армиясымен шайқасты, ал кейін басқа жерлердегі шайқастарда қоршауға түсіп немесе жойылды.

Балқан мұсылмандық бөлімдері

1943 жылдың ақпан айына қарай Гиммлердің Waffen SS нәсілдік тазалығы туралы идеалдары айтарлықтай жұмсалды. Бергердің рекруттері құраған, яғни Waffen SS-тің нәсілдік және этникалық талаптарынан тыс тұрған алғашқы дивизия Босниядағы мұсылман қауымының адамын пайдаланды. SS Handschar (1-ші хорват) 13-ші Waffen тау дивизиясы алғаш рет 1944 жылдың ақпанында әрекетке кірісті, бірақ оның құндылығы шектеулі болды, әсіресе Шығыс Босниядағы операциялар аймағынан тыс. Ол сәттілікке жетіп, Шығыс Босниядағы партизандарға қарсы көтеріліс операцияларында өзін тиімді көрсеткенімен, дивизия жауынгерлік қимылдар кезінде ғана емес, сонымен қатар қауіпсіздік аймағындағы серб және еврей азаматтарына жасалған қатыгездіктер арқылы да қатыгездік пен жабайылыққа ұрынып, жаман даңққа ие болды. Оның 1944 жылдың көктемі мен жазында Боснияның солтүстігі мен шығысындағы жазалау шабуылдары жүздеген, ал мүмкін бірнеше мың серб азаматының өліміне әкелді. 1944 жылы тағы екі мұсылман дивизиясы құрылды: СС Скандербегтің 21-ші Waffen тау дивизиясы (1-ші албан), оны Косово албандары құрады, және СС Каманың 23-ші Waffen тау дивизиясы (2-ші хорват), сондай-ақ босниялық мұсылмандардан тұрды. Бұл дивизиялардың ешқайсысы да маңызды жауынгерлік қабілетке ие болған жоқ, ал үш мұсылман дивизиясы да 1944 жылдың соңына дейін таратылды.

Украиналық СС дивизиясы

Балқан мұсылмандарының тәжірибесімен бір уақытта украин, орыс және венгрлерден жасақталған бөлімдер құрылды, бұл Waffen SS-ке қабылдау үшін нәсілдік тазалық қажетті шарт емес екенін көрсетті. 1943 жылдың сәуір айында 1919 жылға дейін Австрияның Галициясы болған, Польшаның Бас губернаторлығының аймағында тұратын украиндердің арасында әскериге шақыру науқаны басталды. Бұл украин ұлтшылдарын Гиммлер осыдан бірнеше ай бұрын "адам емес" деп атаған еді. Соның нәтижесінде СС-тің 14-ші Вафен Гренадерлік дивизиясы (1-ші Галициялық) құрылды. 1944 жылдың ортасында кеңес әскерінің Львов-Сандомир шабуылы кезіндегі қысқа, қаһарлы шайқастарда бастапқы 14 мың салдатының тек 3000-ы ғана қоршаудан және жойылмай құтыла алды. Дивизияның жауынгерлік қабілеті нашар болды және ол ешқашан қайтадан шайқасқа түспеді.

1944 жыл

1944 жылдың басында СС Венгрия және Словакия үкіметтеріне өз қарулы күштеріндегі барлық фолкс-германдарды Вафен-СС-ке беруді бұйырды. Бұл тағы 50 мың сарбазды құрады. 1944 жылы Бергер сөз сөйлегенде, германдық немесе скандинавиялық халықтары бар барлық елдерді қамтитын «германдық рейхті» жақтады. Ол: «Шуцштаффель 1929 жылы рейхсфюрер СС-тің бағынысына өткеннен бері, оның ұзақ мерзімді мақсаты – германдық рейх. Бұл ұзақ мерзімді мақсат СС-тің скандинавиялық ерлерден құралған формация екендігі туралы талабының ажырамас бөлігі болып табылады. Оны жасанды түрде салынған шекаралар тоқтата алмайды» деді. Сондай-ақ, СС идеологиялық мәселелерде бұрынғы басымдығын жоғалтуынан қаушады, себебі Вермахт СС-тің идеологиялық қағидаларын көбінесе қабылдаған болатын. Вафен-СС мен армия арасындағы идеологиялық айырмашылықтың азаюы Бергер сияқты СС басшыларын қатты алаңдатты, өйткені бұл СС-тің нацистік жобаның жетекшілері ретіндегі заңдылығын күмән тудырды. Галиция тәсілі 1944 жылдың ортасында кеңес шабуылдарынан салдарының күшеюіне байланысты қайта қолданылды. Ресейлік және украиндық қауіпсіздік бөлімшелері біріктіріліп, екі дивизия құрылды: СС-тің 29-шы Вафен-Гренадерлік дивизиясы (1-ші орыс) және СС-тің 30-шы Вафен-Гренадерлік дивизиясы (2-ші орыс). Екеуі де полк деңгейіне жетпеді. Бірінші дивизия Андрей Власовтың Ресей азаттық армиясына ұрысқа түспей бұрын берілді, ал екінші дивизия 1944 жылдың соңында Батыс майданында әрекет етті. Ол да әрі қарай әрекет етпеді. 1944 жылдың соңынан бастап Бергердің жұмысқа алушылары шығыс еуропалық формацияларды асығыс түрде құрды немесе бар болған кішігірім бөлімшелерді түрлендірді. Олардың ішінде СС-тің 25-ші Вафен-Гренадерлік дивизиясы (1-ші венгр), СС-тің 26-шы Вафен-Гренадерлік дивизиясы (2-ші венгр), 31-ші СС ерікті гренадерлік дивизиясы және бригада және полк деңгейіндегі бірнеше кіші формациялар бар. Бірнеше казак бөлімшелері де Вермахттан ауыстырылды. Тіпті Зондеркомандо Дирлевангердің құрамы да арттырылды, оның санын көбейту үшін ресейлік соғыс тұтқындары қабылдады.

Шығыс аумақтары

1942 жылдың шілдесінде Бергер Гиммлердің оккупацияланған шығыс аумақтары жөніндегі рейхсминистр Альфред Розенбергпен байланыс офицері болып тағайындалды. Гиммлермен қарым-қатынасын нығайту үшін Розенберг Бергерді өзінің екінші мемлекеттік хатшысы етіп тағайындауға дайын болды, бірақ Гитлер оған рұқсат бермеді. 1943 жылдың 10 тамызында Бергер Розенбергті оны оккупацияланған шығыс аумақтарындағы саяси операциялардың бастығы етіп тағайындауға көндірді. Гиммлер бұндай жауапкершілікті ұзақ уақыттан бері СС-ке жүктеуді қалаған еді, ал бұл тағайындау Бергерге СС-тің экономика мен халықты бағындыруына кедергі келтіретін кез келген қарсылықты саботажға салуға мүмкіндік берді. Тағайындау 1943 жылдың 10 тамызында күшіне енді және 1945 жылдың қаңтарына дейін жалғасты. Осы қызметінде Бергер 10 мен 14 жас аралығындағы 50 000 шығыс еуропалық балаларды ұрлап, құлдыққа салу жоспарын ұсынды, бұл жоспар Heuaktion деп аталды. 1944 жылдың 14 маусымында Розенберг Бергердің идеясын іске асыру туралы бұйрық берді.

Соғыс тұтқындары

1944 жылдың 20 шілдесінде неміс әскери тұтқындары лагерьлерінің басқару жауапкершілігі Бергерге жүктелді. Бұл, сол айдың басында Гитлерге жасалған сәтсіз қастандықтан кейін болды. Фюрер «сенімді Генрихіне» Армияны қайта құруды тапсырды, ал СС басшысы жауапкершілікті тез Бергерге жүктеді. Қыркүйек айында жауапкершілік ресми түрде Гиммлерге берілді, бірақ Бергер жаңа міндеттемелерін СС бюрократиясына енгізуге тырыспады. Оның орнына, лагерьлер бұрынғы штат пен тәртіптермен өз жұмысын жалғастырды. Соғыстан кейін Бергер бұл жаңа жауапкершілікті қабылдауға құлшынбағанын және Гитлерге айтқанын, нәтижесінде оны сөккенін мәлімдеді. Ол сондай-ақ Гитлердің оған Қызыл Крест қоймаларындағы заттарды жоюды, Қызыл Кресттің тексерулерін тоқтатуды және лагерьлерге Қызыл Крест көмектерін жеткізуге кедері келтіруді бұйырғанын айтты. Бұдан өзге, Гитлер тұтқындарды көбірек атуды және оларға қатаң жазалар беруді қалағанын жеткізді. Бергердің сөзіне сенсек, ол осы бұйрықтарды орындаудан жалтарып, тіпті Люфтваффенің ірі қалаларда тұтқындар лагерін құру жоспарына қарсы шықты, тұтқындарды әуе шабуылынан қорғаныш ретінде пайдалануды көздеген. Джон Никол мен Тони Реннелл авторлары бұл мәлімдемелердің ешқайсысы тәуелсіз түрде расталмағанын, бірақ кейбір куәліктер Бергердің айтқандарын жоққа шығарғанын атап өтті. Олар Бергердің тұтқындарға көмектесу жөніндегі әрекеттерінің көпшілігі, тіпті барлығы да «сенуге қиын» екеніне тоқталып, ол соғыстан кейін Нюрнбергтегі сотта немесе тіпті өзінің өмірбаяндық еңбегінде бұл туралы ештеңе айтпағанын көрсетті. Бірнеше расталған мәлімдемелердің бірі – 1945 жылдың 13 сәуіріне дейін Колдиц замкісінде ұсталған жоғары лауазымды немесе маңызды тұтқындар тобын – «көрнекті тұлғаларды» қорғау жөніндегі жұмысы болды. Аталған топқа король Георг VI-ның екі жүрегі – виконт Ласселлс және Эльфинстонның үй иесі, сондай-ақ британ премьер-министрі Уинстон Черчилльдің немересі Джайлс Ромилли кірді. Бергер оларды Колдицтен эвакуациялап, оңтүстікке жеткізіп, алға жылжып келе жатқан АҚШ әскерлеріне тапсырды. Осы әрекетімен Бергер Гитлердің оларды өлімге кесу туралы тікелей бұйрығына бағынбады. Бұл іс-әрекеті кейіннен оның соғыс қылмыстары үшін алған жазасын жеңілдетуге септігін тигізді.

Словакия көтерілісі

1944 жылдың 23 тамызында Словакия мемлекетінде неміс құыршақ үкіметіне қарсы көтеріліс басталды. Көтеріліс Төменгі Татра тауларындағы Банска-Быстрицада орталықтанды. Көтеріліс бірнеше бұрынғы үкімет мүшелерінің басшылығымен жүрді, оның құрамында Словакия армиясының бөлімдері мен британдық оқытылған парашютшілер болды. Көтеріліс Қызыл Армияның Словакия мемлекетіне жылдам кіруіне үміт артты. Кеңес әскерлері көтеріліс басталғанда 161 км (100 миль) қашықтықта болғанына қарамастан, көтерілісшілерге уақытында жетпеді. 31 тамызда Бергер Словакиядағы әскери қолбасшы болып тағайындалды және келесі үш апта бойы билік жүргізді. Оның міндеттері Словакия армиясын қарусыздандыру, Шығыс майданға байланыс жолдарын қамтамасыз ету және тәртіпті қалпына келтіру болды. Ол сондай-ақ оңшыл Хлинка гвардиясымен бірлесіп, құыршақ мемлекетте жаңа қарулы күш құруға жұмыстанды. Штефан Тисо басшылығымен жаңа Словакия үкіметі құрылды. Бергердің бастапқы күші бірнеше жауынгерлік топтардан (kampfgruppen) тұратын, барлығы 10 000 адамды құрады, оларға қарсы 47 000-ға жуық көтерілісшілер күші тұрды. 9 қыркүйекте Гиммлер Бергерге Словакиядағы қызметі үшін Екінші дәрежелі Темір крестімен марапатталғанын хабарлады. Қыркүйек айының ортасына қарай көтеріліс әлі де тоқтатылмады, көтерілісшілер қоршауда болғанына қарамастан, тек Словакияның батыс бөлігі мен Вах аңғарында ғана тыныштық орнатылды. Бергердің жетіспеушілігіне байланысты Гиммлер оны HSSPF Герман Хёфлемен алмастырды, ал Бергер 19 қыркүйекте Словакиядағы әскери қолбасшы лауазымынан бас тартты. Содан кейін Хёфле қазан айының соңында қосымша әскерлердің көмегімен көтерілісті қатыгездікпен бастырып таратты. Бергер Германияда Халықтық қорғаныс (Volkssturm) ұйымдастыруға тағайындалды.

Volkssturm штаб бастығы

Германияның жағдайы нашарлай түскен сайын Гитлер Рейх ішіндегі қауымдарды қорғау үшін нацистік партияның жергілікті жасағы – Фольксштурмды құруға шешім қабылдады. 1944 жылдың 24 қыркүйегінде Гитлер өзінің жеке хатшысы және Рейх канцеляриясының басшысы, Рейхслитер Мартин Борманды Фольксштурмды құруға тағайындады. Гиммлер жаңа жасақтың әскери ұйымдастыруы мен жабдықталуына жауапты болды және бұл міндетті Бергерге жүктеді, ол ұйымның екі штаб бастығының бірі атанды. Борман Бергердің Фольксштурмды өз бақылауына алу әрекеттеріне қарсылық көрсетті, және жасақ негізінен Борманның бақылауында қалды, ал жергілікті жұмылдыруды Гаулейтерлер жүргізді.

Әуежай командасы

Соғыстың соңғы айларында Батыс одақтастары Гитлер қалған күштерін Альп тауларындағы бекініске шоғырландырады деп алаңдады. Бұл идея қамал емес, емес, ресейліктерден паналау мүмкіндігіне жақын болғанымен, "Альп бекінісі" болуы мүмкін деген қорқыныш осындай жоспарды болдырмау үшін Рейхтің оңтүстік бөліктеріне күшті күштерді жөнелтуге себеп болды. Шындығында, 5 мамырда өткен капитуляция кезінде неміс генерал-де-Инфантерие Герман Фуртш АҚШ-тың 6-армиялық тобының қолбасшысы генерал Джейкоб Л. Деверсті 350 мың неміс әскерінің әлі де Альп тауларында қоршауда қалғанын айтып таң қалдырды. Бергер XIII СС армия корпусының қалдықтарынан құралған "Кампфгруппеге" қолбасшылық етті, оның құрамында 17-ші СС танк-гренадерлік дивизиясы "Готц фон Берлихинген", 35-ші СС және полиция-гренадерлік дивизиясы, сондай-ақ 2-ші тау дивизиясының бөлімдері болды. Бергер американдық күштерге жеке тапсыруды жоспарлаған және екі күндік кешігуден кейін Зальцбургтың оңтүстігіндегі Берхтесгаден маңында 101-ші әуе десант дивизиясының полк командирін таба алды. Келесі күні Бергер тұтқындалды.

Бағалаулар

Бергер "көкейкесті", циник және "Гиммлердің ең қабілетті және аяусыз соғыс кезеңіндегі лейтенанттарының бірі" деп сипатталған. Ол жалынды антисемит және "Соңғы шешімді" қолдаушы болды. Тарихшы Герхард Ремпель оны "әдепсіз, тікелей, сөйлеуде ұқыпсыз, бірақ әзілге құмар, сөзге шебер" бюрократиялық манипулятор ретінде сипаттады. Гиммлердің СС-дегі жоғары лауазымына қарамастан, ол Бергердің басқа басшыларға қарсы жасаған сыбырлары мен алдауларына жиі алаңдады. СС-де Бергер Гиммлердің "Он екі елшісінің" бірі ретінде белгілі болды және "der Allmächtige Gottlob" ("Құдіретті Готтлоб", "Құдіретті Құдай" ойыны, себебі "Gott" неміс тілінде "Құдай" деген мағынаны білдіреді) деген лақап атымен танылды. Ол сондай-ақ "Құдайға шүкір" деген сөздермен және швабтық тегін көрсететін "Швабия герцогы" деген тағы бір лақап атымен аталды. Бергер 1940-1945 жылдар аралығында Ваффен-СС-ке қосылған көптеген Рейх емес, шетелдік жалдамалы сарбаздарға жауапты болды. Бергерге далалық қолбасшылық лауазым ұнағанмен, ол Гиммлердің сенімді аға лейтенанттарының бірі болды және оның жалдау және ұйымдастыру дағдылары оны соғыс бойы СС штаб басшысы қызметінде ұстады. 1944 жылдың күзінде Словакиядағы көтеріліс кезіндегі әскери қолбасшылық қызметінен басқа, бұл жағдай жалғыз ерекшелік болды. 1939 жылдың қыркүйегінде, жақын арада Ваффен-СС болып құрылатын әскердегі неміс емес адамдардың саны өте аз болды. 1945 жылдың мамырына қарай бұл күшке 38 дивизия кірді, олардың көпшілігі неміс емес еді. 38 дивизияның ешқайсысы тек Рейх немістерінен құралмады, ал жартысы негізінен Рейхтен тыс адамдардан тұрды. Соғыстан кейінгі Нюрнберг процесі Ваффен-СС-ді соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстарға, соның ішінде соғыс тұтқындарын өлтіруге және оккупацияланған елдерде жасалған қиянаттарға қатысқандықтан қылмыстық ұйым деп жариялады. Бұл үкімнен Ваффен-СС-ке әскерге шақырылған және жеке өзі соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар жасаған жоқ адамдар босатылды.

Соғыс қылмыстары бойынша сот

1945 жылдың мамыр айында тұтқындалғаннан кейін Бергер әртүрлі соғыс қылмыстары үшін АҚШ әскери трибуналы алдында сотталуды күтіп, одақтастардың қамауында болды. Бастапқыда ол «Соғыс тұтқындары» ісі бойынша сотта айыпталушы болуға жоспарланған, бірақ ақырында ол Нюрнберг процесінің Министрліктер ісі деп аталған құрамына енгізілді. Бергер мен оның бірге сотталушыларына қатысты соңғы айыптама 1947 жылдың 18 қарашасында жазылды; сот процесі 1948 жылдың 6 қаңтарында судьялар Уильям К. Кристиансон (төраға), Магуайр және Леон В. Пауэрс қатысуымен басталды және 1949 жылдың 13 сәуірінде аяқталды.

Бергердің дәлелдемесі

Сот барысында Бергер соғыс аяқталғанға дейін "Қортынды шешім" туралы білмегенін мәлімдеді, бірақ айыптаушылар Гиммлердің 1943 жылы Позенде сөйлеген сөздерінің біріншісіне қатысқанын дәлелдеді, онда Рейхсфюрер-СС еврейлерді жою туралы ашық айтқан. Бергердің қорғаушысы клиентінің Гиммлердің сөйлеген сөзінде еврейлерге қатысты "жою" сөзін қолданғанына сенбегенін мәлімдеді. Бергердің адвокаты Бергердің әрекеттерін жеңілдету үшін "Суық соғыс" пен нацистердің "жүйттер мен большевиктерге" қарсы күресінің арасындағы ұқсастықтарды атап өтті, сондай-ақ АҚШ-тың жақын арада Кеңес Одағымен күресуі мүмкін екенін айтты. Соғыс кезінде Бергер мақаласында былай деп жазды: "Біз, ұлттық социалистер, Фюрердің Еуропадағы еврейлерді жою, оның ең күшті жауы – еврей әлемінің паразиті бастаған күрестің соңында тұр деген сөзіне сенеміз". Бергер және басқалар Дирлевангер басқарған бөлімнің СС құрамына кірмейтінін мәлімдеді, бірақ 1953 жылы Гиммлердің екінші Позен сөйлемінің мәтіні жарияланғанда, ол Бергердің мәлімдемесіне күмән тудырды. Ол өз ісіне өкінген жоқ. Трибуналдың көпшілігі "Бергердің еврейлерді жою жоспарлары туралы ештеңе білмегеніне немесе соғыстан кейін ғана "қортынды шешім" туралы естігеніне сену мүмкін емес" деп мәлімдеді. Алайда сот оның одақтас әскерлерінің өмірін сақтап қалғанын мойындады, олардың қауіпсіздігі Гитлердің оларды ату немесе кепілге алу туралы бұйрықтарымен қауіпті болған. Сот Бергердің бұйрыққа бағынбағанын және сол әскерлердің мүддесін қорғау үшін өзін қауіпке ұшыратқанын анықтады. Керісінше, Бергер венгр еврейлерін концлагерлерге тасымалдау және концлагерь күзетшілерін жалдауға кінәлі деп танылды. Бергер куәлік беру кезінде Гиммлерді "ассимиляцияланбаған, аралас нәсілді және СС-ге жарамсыз" деп санағанын айтты.

Сот шешімі

Бергер бірінші және екінші айыптар бойынша, үшінші және бесінші айыптардың бір бөлігі бойынша ақталды, сондай-ақ алтыншы айып бойынша да ақталды. Ол Месниді өлтіруге қатысты үшінші айыптың бөлігі бойынша, ал СС Sonderkommando Dirlewanger ұйымымен байланысы туралы бесінші айыптың бөлігі бойынша – концентрациялық лагерь бағдарламасына қасады түрде қатысқандығы және басқа елдердің азаматтарын әскери қызметке алуы үшін кінәлі деп танылды. Ол сондай-ақ балалар мен жастарды құлдық еңбекке тарту бағдарламасына қатысты жетінші айыптың бөлігі бойынша, оның ішінде "Heuaktion" операциясына қатысқандығы үшін, сондай-ақ сегізінші айып бойынша да кінәлі деп танылды. Төреші Пауэрс Бергер Меснидің өлтірілуіне жауапты емес деп санайтынын білдіре отырып, қарама-қарсы пікір жариялады.

Үкім және қайта қарау

Бергерге танылған қылмыстар бойынша 25 жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ сотталу күтіп тұрған шақтардағы шамамен төрт жылдық мерзімі ескерілді. Питер Магуайр, айыпталушылардың статусы мен оларға қарсы жиналған дәлелдерді ескере отырып, Министрліктер ісі бойынша айыпталушылардың барлығына тағайындалған жазалардың жеңіл болғанын атап өтті. Үкімдерді Соғыс қылмыскерлеріне кешірім беру жөніндегі консультативтік кеңес қарады, ол АҚШ-тың Германиядағы жоғарғы комиссары Джон Дж. МакКлойға кеңес беруге жауапты болды. 1951 жылдың 31 қаңтарында МакКлой Бергердің жазасын 10 жылға дейін қысқартты, Месниді өлтіргені үшін оның әділетсіз айыпталуы мүмкін екенін және МакКлой Бергердің "Гитлердің бұйрығымен жоюға немесе кепілге алуға ұсталған одақтас офицерлері мен сарбаздарының өмірін сақтауға" белсенді түрде араласуына үлкен мән бергенін мәлімдеді. МакКлой трибуналдың көпшілік шешімі бойынша Бергердің өлтіруге "басшылық жауапкершілігі" бар екенін ескермей, Месниді өлтіргені үшін неге жауапты емес екенін түсіндірмеді. Бергер 1951 жылдың желтоқсан айында Ландсберг түрмесінен босатылды, ол барлығы алты жарым жыл қамауда болды.

Босатылғаннан кейін

1951 жылы түрмеден босағаннан кейін Бергер өзінің туған жері Баден-Вюртембергтегі Штутгарт және Бёблинген қалаларында жұмыс істеді, сондай-ақ перде рельстерін шығаратын фабриканы басқарды. Ол Кобург қаласында жарық көрген, ай сайынғы оңшыл «Nation Europa» журналына мақалалар жазды және кейде Солтүстік Атлантикалық келісім ұйымын Ваффен-СС-тің бұрынғы мүшелеріне көбірек назар аударуға шақыратын мақалалар жазды. Ол әйелі Кристинмен төрт бала өсірді: Криста, Вольф, Хельгарт және Фолкарт. 1975 жылдың 5 қаңтарында Герштеттен қаласында қайтыс болды.