Кіріспе
Лейланд кипарысы, Cupressus × leylandii, × Cuprocyparis leylandii немесе × Cupressocyparis leylandii, көбінесе leylandii деп аталады, бұл бау-бақша шаруашылығында, негізінен қоршаулар мен көшеттер үшін кеңінен қолданылатын, жылдам өсетін қылқан жапырақты мәңгі жасыл ағаш. Жақсы өсімдік күтімі болмаған жерлерде де, өсімдіктер 16 жыл ішінде үлкен биіктікке жете алады. Олардың жылдам және тығыз өсуі кейде жеке өмірді қорғау үшін қолданылады, бірақ мұндай қолдану көршілермен қарым-қатынаста шиеленіс тудыруы мүмкін, олардың жері көлеңкеге толып қалады. Бұл ағаш Монтерей кипарысы (Cupressus macrocarpa) мен Нотка кипарысының (Cupressus nootkatensis) буданынан пайда болған. Ол көбінесе тұқымсыз болады және негізінен кесу арқылы көбейтіледі.
The Leyland cypress, Cupressus × leylandii, × Cuprocyparis leylandii or × Cupressocyparis leylandii, often referred to simply as leylandii, is a fast growing coniferous evergreen tree much used in horticulture, primarily for hedges and screens. Even on sites of relatively poor culture, plants have been known to grow to heights of in 16 years. Their rapid, thick growth means they are sometimes used to achieve privacy, but such use can result in disputes with neighbours whose own property becomes overshadowed. The tree is a hybrid of Monterey cypress (Cupressus macrocarpa) and Nootka cypress (Cupressus nootkatensis). It is almost always sterile, and is propagated mainly by cuttings.
Тарих
1845 жылы Ливерпуль банкирі Кристофер Лейланд Поуис округіндегі Лейтон Холл мүлігін сатып алды. 1847 жылы ол оны өзінің жүрек туысы Джон Нейлорға (1813–1889) сыйлады. Нейлор Эдвард Кемпке бақтарды жоспарлауды тапсырды, онда секвоялар, маймыл жұмбақ ағаштары және Солтүстік Америкаға тән екі түрлі қылқан жапырақты ағаш – Монтерей кипарисі мен Нутка кипарисі бір-біріне жақын орналастырылды. Табиғатта осы екі түрдің өсу орталары шалғай болғандықтан, олардың араласуы мүмкін емес, бірақ 1888 жылы Нутка кипарисінің аналық гүлдері немесе шишалары Монтерей кипарисінің тозаңымен ұрықтанғанда гибрид пайда болды. Джон Нейлордың үлкен ұлы Кристофер Джон (1849–1926) 1889 жылы әкесінен Лейтон Холл мүлігін мұраға алды. Кристофер кәсібі бойынша теңіз саяхатшысы болған. 1891 жылы ол әкесінің әкесінің өсиеті бойынша құрылған Лейланд мүлігін мұраға алды, ол оның ағасы Томас Лейландтың қайтысынан кейін оған өтті. Мұраны алғаннан кейін Кристофер тегін Лейланд деп өзгертті және Нортумберлендтегі Хаггерстон қамалына көшті. Ол гибридті жаңа орнында одан әрі дамытып, алғашқы клондалған нұсқасын «Хаггерстон Грей» деп атады. Оның кіші інісі Джон (1856–1906) нәтижесінде Лейтон Холл мүлігін мұраға алды, ал 1911 жылы Монтерей кипарисінің шишалары Нутка кипарисінің тозаңымен ұрықтанғанда пайда болған кері гибрид «Лейтон Грин» деп аталды. Лейланд кипарисінің көп бөлігі сүректі деп есептелді, және қазір көрінетін ағаштардың көбі осы сирек өсімдіктерден алынған кесінділерден өсіп шықты. Сондай-ақ, «Castlewellan» да бар, ол Солтүстік Ирландиядағы Castlewellan иелігіндегі ағаш бақтағы бір ғана мутант ағаштан шыққан. 1970 жылдардан бері кеңінен таратылған бұл түрді парк директоры Джон Кьюн таңдап алды және 1963 жылы Cupressus macrocarpa 'Keownii' деп атады.
Сипаттама
Үлкен, мәңгі жасыл ағаш Cupressus × leylandii 20 мен 25 метр аралығында биіктікке жетеді, ал оның жапырақтары оған тығыз, қалың және реттелген пішін береді. Ол жыл сайын 1 метрге дейін өте жылдам өседі. Жапырақтары шамамен 1 мм ұзындықта болады және бұтаққа жақын, қабыршақты, сәл хош иісті бұтақтарда орналасқан. Олар қара жасыл түсті, төменгі жағында аздап ашық, бірақ сорттарына байланысты әртүрлі түске ие болуы мүмкін. Көптеген түрлерінің шөбі кең бағана тәрізді, бұтақтарының ұштары сәл төмен иілген. Бұтақтары сәл жалпақтанып, қабыршақты жапырақтармен тығыз жабылады. Ағаш қабығы қою қызыл немесе қоңыр түсті және терең ойыстарға ие. Тұқымдары 2 см шамасындағы конустарда орналасқан, олар сегіз қабыршақтан және бес тұқымнан, кішкентай шайырлы бөлікшелерден тұрады. Ағаш гибрид болғандықтан, оның тұқымдары сүректенбейді. Уақыт өте келе конустар құрғап, сұр немесе шоколадты қоңыр түске айналады және диаметрі 1 см-ге жетеді.
Бейімделу
Лейленд кипарысы жарыққа көп талап етеді, бірақ жоғары деңгейдегі ластану мен тұзды шашыратуға төзімді. Бұл берік, жылдам өсетін табиғи гибрид, ол әртүрлі топырақтарда жақсы өседі. Жылдам өсуінің арқасында бақшаларда жылдам шекара немесе қоршау жиектерін жасау үшін оны жиі отырғызады. Көбінесе қоршау ретінде қолданылса да, орман шаруашылығы үшін көп емес. Гибридтің екі түрінде де Лейленд кипарысы Ноотка немесе Аляска кипарысының беріктігін Монтерей кипарысының жылдам өсуімен үйлестіреді.
Коммерциялық мақсатта пайдалану
1925 жылы қылқан жапырақты ағаштарға маманданған коммерциялық питомниктер фирмасы тез өсетін және Корнуолл сияқты құнарсыз, желді және тұзды аймақтарда қолдануға болатын тұқым іздеді. Ақырында олар Лейланд есімді адам өсірген алғашқы алты ағашты тауып, осы түрді көбейтуге кірісті. 1953 жылы Хаггерстондағы алғашқы ағаштардың бірін күшті дауыл құлатты (алғашқы бесеуі әлі де сақталған), содан кейін Орман шаруашылығы комиссиясының зерттеу бөлімі қосымша гибридтерді әзірлеуді бастады. Коммерциялық питомниктер осы өсімдіктің әлеуетін байқап, көп жылдар бойы Ұлыбританиядағы барлық бақша орталықтарында ең көп сатылатын өнімге айналдырды, олардың жалпы сатылымының 10% құрады.
Қолданылуы
Олар саябақтар мен бақшаларда өсіруге әлі де танымал. Лейланд кипаристерін жылдам қоршау немесе қорғау үшін жиі отырғызады. Дегенмен, олардың тез өсуі (жылына 1 метрге дейін), тығыз көлеңке беруі және үлкенге жету мүмкіндігі (бақша жағдайында көбінесе 20 метрден асып, кем дегенде 35 метрге дейін өсе алады) оларды қиындық тудыратын етеді.
Өсімдіктер
"Gold Rider" сорты Корольдік бау-бақша қоғамының "Бау-бақшаның еңбегі" сыйлығын алды (2017 жылы расталды), бірақ бастапқы гибрид қазір өз AGM мәртебесін жоғалтты. Басқа сорттарға "Douglas Gold", "Leighton Green", "Drabb", "Haggerston Grey", "Emerald Isle", "Ferndown", "Golconda", "Golden Sun", "Gold Rider", "Grecar", "Green Spire", "Grelive", Haggerston 3, Haggerston 4, Haggerston 5, Haggerston 6, "Harlequin", "Herculea", "Hyde Hall", "Irish Mint", "Jubilee", "Medownia", "Michellii", "Moncal", "Naylor's Blue", "New Ornament", "Olive's Green", "Robinson's Gold", "Rostrevor", "Silver Dust", "Variegata", "Ventose" және "Winter Sun" жатады.
Құқықтық аспектілер
Өсімдіктің тез өсуі және оның үлкен биіктікке жету мүмкіндігі қаулы проблемаға айналуы мүмкін. 2005 жылы Ұлыбританияда шамамен 17 000 адам биік қоршаулар мәселесіне байланысты талас-тартысқа түсті, бұл зорлық-зомбылыққа және кем дегенде бір жағдайда адам өлтіруге әкелді. 2001 жылы 57 жастағы зейнеткер, Қоршаған орта агенттігінің қызметкері Лландис Бурдон Уск, Поуис қаласындағы Талибонтта лейланди қоршауына байланысты туындаған даудан кейін атып өлтірілді. 2008 жылдың мамыр айында Ұлыбритания тұрғыны Кристин Райт 24 жылдық сот процесін жеңіп, көршісінің лейланди ағаштарын бақшасына күн сәулесінің келуін тоқтатып тұрғандықтан кесіп тастауға рұқсат алды. Осыған ұқсас заңдар Солтүстік Ирландияда, Мэн аралында және Шотландияда да қабылданды.