Кіріспе

Hedera – Арал тұқымдасына жататын, 12-15 түрі бар мәңгі жасыл, өрмелегіш немесе жер бетін жабатын ағаш тәрізді өсімдіктер туысы. Батыс Еуропа, Орталық Еуропа, Оңтүстік Еуропа, Макаронезия, Солтүстік-Батыс Африка және Орталық Оңтүстік Азиядан бастап Жапония мен Тайваньға дейін таралған. Оның бірнеше түрі декоративтік өсімдік ретінде өсіріледі, ал "айви" деген атау ең көп таралған айвиге (Hedera helix) қатысты, ол Солтүстік Америкада "ағылшын айвиі" деп белгілі және кірпіш қабырғаларды жабу үшін жиі отырғызылады.

Сипаттама

Тегіс жерде ivies төмен өседі, биіктігі 5–20 см-ден аспайды, бірақ көтерілуге қолайлы беттерде – ағаштарда, табиғи тас шығындарда немесе карьерлік тас беттері, сондай-ақ салынған тас және ағаш құрылымдар сияқты адам жасаған құрылымдарда – кемінде 30 метрге дейін өсе алады. Ivies-тің екі түрлі жапырағы бар: жас өркендердегі лопастьты жапырақтар және толық күнге шыққанда, әдетте ағаштардың жоғарғы жағында немесе тас беттеріндегі 2 метрден жоғары орналасқан гүлдейтін өркендердегі лопастьсыз, жүрек тәрізді жапырақтар. Жас және ересек өркендері де өзгеше: жас өркендер жұқа, иілгіш, тамырларымен сіңіп өседі немесе көтеріледі, олардың көмегімен өркен субстратқа (тасқа немесе ағаш қабығына) бекітіледі, ал ересек өркендері жуан, өздігінен тіреуге қабілетті және тамырлары жоқ. Гүлдері бес кішкентай гүлжапырақтары бар, жасыл-сары түсті, күзден ерте қысқа дейін шатырша тәрізді гүлшоғырларда гүлдейді және нектарға өте бай. Жемісі – 5–10 мм диаметріндегі көгілдір-қара, қою қызғылт немесе (сирек) сары жидек, бірден бес тұқымға дейін болады және қыстың соңынан көктемнің ортасына дейін піседі. Тұқымдарды құстар таратады, олар жидектерді жейді. Түрлер жапырақ пішіні мен мөлшерінің (әсіресе жас жапырақтарының) және жапырақ трихомаларының құрылымы, сондай-ақ гүлдер мен жемістердің мөлшері мен, аздаған дәрежеде, түсі бойынша ерекшеленеді. Хромосома саны да түрлер арасында өзгеше: негізгі диплоидтық саны 48, ал кейбіреулері 96 хромосомасы бар тетраплоидты, басқалары 144 хромосомасы бар гексаплоидты және 192 хромосомасы бар октаплоидты.

Экология

Ивилер Еуразия мен Солтүстік Африкада өсіп-өнді, бірақ Солтүстік Америка мен Австралияға әкелінген. Олар Солтүстік Америкадағы бұзылған орман аймақтарына еніп, жайлайды. Ивидің тұқымдарын құстар таратуға көмектеседі. Colletes hederae иви арасы иви гүлдеріне толыққанды тәуелді, тіршілік циклын иви гүлдеу кезеңімен үйлестіреді. Оның жемістерін қарға, қарақұйрық және орман көгершіндері сияқты түрлі құстар жейді. Иви ормандық ортаның ауданын ұлғайтуға және оның құрылымын күрделендіруге себіміз тигізеді.

Пайдалануы және өсірілуі

Иви өздерінің туған жерлерінде және басқа да қолайлы климат аймақтарында өсіруге өте танымал, себебі олардың жыл бойы жасыл жапырақтары бар, жануарларды қызықтырады, сондай-ақ тар отырғызу орындарында, биік немесе кең қабырғаларда әсемдік үшін немесе көрінісі ұнамайтын қабырғаларды, қоршауларды және ағаш түбірлерін жасыру үшін бейімделетін дизайнға қолданылады. Сәулетке пайдалану үшін түрлі-түрлі жапырақтары немесе ерекше пішіні бар көптеген сорттар таңдалған.

Ағаштарда

Көптеген талқылаулар ағаштарға қарай өсетін және оларға зиян келтіретіндей болатын плющтің зияндылығына қатысты болды. Еуропада зиян көбінесе шамалы, бірақ топырақтағы қоректік заттар, жарық және су үшін бәсекелестік тууы мүмкін, сондай-ақ ескірген ағаштар, үстіне ауыр плющ өскенде, желге құлау қаупіне ұшырайды. Зиян мен проблемалар Солтүстік Америкада айқынрақ, себебі плющтің өзінің туған жерлерінде оның өсуін шектейтін табиғи жәндіктер мен аурулары жоқ; агрессивті плющ өсуі ағаштың фотосинтезіне немесе құрылымдық беріктігіне толыққанды үстемдік етіп, тікелей өлімге немесе мүмкіндікпен пайда болатын аурулар мен жәндіктердің шабуылына әкелуі мүмкін.

Инвазивті экзотикалық

Бірнеше плющ түрлері табиғи жергілікті өсімдіктердің өсетін ортасында, әсіресе жағалау және орманды жерлерде, сондай-ақ Солтүстік Американың батыс және оңтүстік аймақтарындағы, қысы айлардың жылы болуына байланысты, маңызды инвазивті түрге (инвазивті экзотикалық) айналды. Плющтер тығыз, күшті өсіп, көлеңкеге төзімді, мәңгі жасыл жер жамылғысын құрайды, ол жер астындағы тамырсабақтар және жер үстіндегі тамырлар арқылы үлкен табиғи өсімдіктер қауымдастығының аумақтарына жылдам таралып, жергілікті өсімдіктерді ығыстыра алады. Калифорнияда және басқа штаттарда плющтерді әсемдік үшін қолдану кейбір аймақтарда қазірге дейін көтерген немесе толығымен тыйым салынған. Австралияда да ұқсас мәселелер бар. Мысалы, екі елде де Солтүстік Африканың құрғақшылыққа төзімді H. canariensis және H. algeriensis, сондай-ақ Еуропалық H. helix бастапқыда бақшаларда, саябақтарда және тас жолдарды көркейту үшін өсірілді, бірақ олар жағалау орманды аймақтарында және жағалау экожүйелерінде агрессивті түрге айналып, қазірде қымбат жою бағдарламаларын қажет етуде.

Уыттылық

Жемістері адамдарға орташа деңгейде улы. Иви жапырақтарында тритерпеноидты сапониндер және фалькаринол қамтылған. Фалкаринол контактты дерматиттің пайда болуына себеп болады. Сонымен қатар, ол сүт безі қатерлі ісігі жасушаларын өлтіруге қабілетті.

Тілейтін жәндіктер

Иви гүлдері гименоптералармен тозаңданады және әсіресе қарапайым былдырыққа тартымды.