Кіріспе
Пойызды бейнелейтін ойыншық – пойыздың көшірмесі болып табылатын ойыншық. Ол модельдік пойызбен салыстырғанда, масштабты модельдеуден гөрі төмен бағасымен және беріктігімен ерекшеленеді. Ойыншық пойыз қарапайым түрде рельсте жүретін ойыншық болуы мүмкін, сондай-ақ электр қуатымен, сағаттық механизммен немесе тікелей бу күшімен жұмыс істей алады. Ол әдетте ағаш, пластик немесе металдан жасалады. Бүгінгі күні көптеген булы пойыз да нақты пойыз деп есептелуі мүмкін, егер олар қатаң түрде масштабталмаған немесе балаларға қолайлы беріктікке немесе арзан өндіріске байланысты жеткілікті егжей-тегжейлі болмаса.
A toy train is a toy that represents a train. It is distinguished from a model train by an emphasis on low cost and durability, rather than scale modeling. A toy train can be as simple as a toy that can run on a track, or it might be operated by electricity, clockwork or live steam. It is typically constructed from wood, plastic or metal. Many of today's steam trains might be considered as real ones as well, providing they are not strictly scale or not enough detailed ones in favor of a robustness appropriate for children or an inexpensive production.
Анықтамалар
"Ойыншық пойыз" әдетте балалардың ойнауы үшін жасалған, нақты пойыздың кішірейтілген үлгісін білдіреді. Кейбір осыған ұқсас, бірақ үлкен көліктер балалардың мінуі үшін жасалады, көбінесе саябақтар мен ойын алаңдарында кездеседі; мұндай көліктер көбінесе рельстерде емес, дөңгелектерде жүреді. Егер олар пойыздарға ұқсас болса, оларды да "ойыншық пойыз" деп атайды. Шағын пойыздарды да кейде "ойыншық пойыз" деп атайды. Үндістанда ересектерге арналған, метрлік рельстерде жүретін көптеген пойыздар "ойыншық пойыздар" деп аталады. Мысалы, Дарджилинг-Гималая темір жолындағы пойыздар сондай. Ал ең нақты үлгілерді, хоббимен шұғылданушылар мен коллекционерлер үшін "модельдік пойыз" термині қолданылады.
Стандарттар
Темір жолмен жүретін ойыншық пойыздарға арналған алғашқы, кеңінен қабылданған стандарттар 1891 жылы Германияның Лейпциг қаласында Märklin компаниясымен енгізілді. Атауы Сыртқы рельстердің ені (метриялық/империялық) ортасы Өлшемі Ескермелер 5-ші өлшем 1:8 Рим цифрларымен V («бес») деп те аталады. 4-ші өлшем 1:11 немесе 1:20 IV («төрт») немесе 3-ші өлшем деп те аталады. Кейде өлшем 3-ші шкала бойынша да беріледі, ол 1:16 немесе 1:22 немесе 1:23 шкалалары деп те аталады. 2-ші өлшем 1:22.5 немесе 1:27 немесе 1:28, сондай-ақ II өлшем деп аталады. 1-ші өлшем 1:32 немесе 1:30, сондай-ақ I өлшем деп те аталады. Қазіргі заманғы G шкаласы қолданылады. 0-ші өлшем 1:48 немесе 1:43 немесе 1:45 немесе 1:64. Кейінірек, шамамен 1900 жылы енгізілді. Бұл қазіргі заманғы O өлшеміне (32 жол кеңдігі) жақын. Темір жол көлігін модельдеу шкалаларының тізілімін де қараңыз.
Тарих
Ең алғашқы ойыншық пойыздар қорғасыннан жасалып, қозғалмалы бөліктері болмаған. Кейбірінің дөңгелектері айналды, бірақ оларды итеріп немесе тартып отыру қажет еді. 19 ғасырдың басындағы бірнеше ойыншық пойыздар қалайыдан жасалған, АҚШ-тағы үлкен, берік, стильді локомотив ойыншықтары сияқты қызыл және алтын түске боялған, жүректер мен гүлдермен безендірілген. 1875 жылы материалдар мен өндіріс саласындағы технологиялық жетістіктер қалайыны бұрынғыдан да тез штамптауға, кесуге, орауға және литографияға түсіруге мүмкіндік берді. Ойыншық пойыздар революцияға ұшырады, себебі Германияда қуыршақ үйіне арналған аксессуарларға маманданған Märklin фирмасы, бастапқы сатып алудан кейін жылдар бойы қосымша аксессуарларды сату арқылы тұрақты табыс ағынын қамтамасыз ететін ұлдарға арналған балама ойыншық жасауға тырысты. Пойыз бен рельсті құрайтын жиынтықтарға қоса, Märklin қосымша рельстер, жылжымалы құрам және бөлек сатылатын ғимараттарды ұсынды, бұл қазіргі заманғы модельдік теміржол құрылымының алдағысы болды, ол жұмыс істейтін пойыздан басқа ғимараттар мен көріністерді де қамтиды. 1897 жылы АҚШ-тың Carlisle & Finch фирмасы шығарған электр пойыздары пайда болды. Электр энергиясын тұрғын үйлерде қолдану 20 ғасырдың басында кеңінен таралған сайын, электр пойыздары танымал болды, ал уақыт өте келе, бұл электр пойыздары жетілдірілді, жарықтандыру, бағытты өзгерту, сыбызғы дыбысын шығару, түтін шығару, қашықтан вагондарды қосу және ажырату, тіпті жүк тиеу және түсіру мүмкіндіктері пайда болды. 20 ғасырдың бірінші жартысындағы ойыншық пойыздар көбінесе литографиялық қалайыдан жасалды, ал кейінгі пойыздар көбінесе пластиктен жасалды. 1950 жылдарға дейін ойыншық пойыздар мен модельдік теміржолдар арасында айырмашылық шамалы болды – модельдік теміржолдар өздері ойыншықтар болып саналды. Алып жүретін ойыншықтар мен желмен қозғалатын пойыздар балаларға, ал электр пойыздары жасөспірімдерге, әсіресе ұлдарға сатылды. 1950 жылдары модельдік теміржолдардағы реализмге баса назар аудару кеңінен тарала бастады. Пойыздарға ойыншықтар ретінде тұтынушылардың қызығушылығы 1950 жылдардың соңында төмендеді, бірақ 1990 жылдардың соңында қайта жанданды, бұл негізінен Томас танк машинасының танымалдығына байланысты. Бүгінгі таңда S және O габаритті теміржолдар әлі де ойыншық пойыздар деп саналады, тіпті олардың жақтастары да және көбінесе Пластиквилл немесе K Line (Маркс 1950-1970 жылдар аралығында жасаған Пластиквилл сияқты ғимараттардың құқықтарын иеленетін) жартылай масштабтағы модельді ғимараттармен жабдықталады. Алайда, олардың қымбаттылығына байланысты ойыншықтар дүкенінен О шкалалы жиынтыққа қарағанда HO шкалалы немесе N шкалалы пойыз жиынтығын табу ықтимал. Қазіргі заманғы көптеген электропоездар санатталған дыбыс эффекттерін шығаратын және операторға бір рельсті бірнеше қашықтан басқару поездарын қауіпсіз және оңай жүруге мүмкіндік беретін күрделі электроникаға ие. Соңғы жылдары көптеген ойыншық пойыз операторлары пойызды қозғалтқыштың алдыңғы жағында орналасқан және компьютер мониторы сияқты экранға қосылған телекамерамен басқарады. Бұл нағыз теміржолға ұқсас бейне көрсетеді.