Кіріспе

Француз бароккосының композиторы және орындаушысы Луи Куперин (lwi kupʁɛ̃; 29 тамыз 1661) – француз бароккосының композиторы және орындаушысы. Ол Шоум-ан-Бриде дүниеге келді және 1650–1651 жылдары Жак Чемпион де Шамбонньердің көмегімен Парижге көшіп келді. Куперин Париждегі Сен-Жерве шіркеуінің органшысы және сарай музыканты болып жұмыс істеді. Ол тез арада ең белгілі париждік музыканттардың біріне айналып, өзін клавесинист, органшы және альтшы ретінде таныстырды, бірақ оның мансабы отыз бес жасында ерте қайтыс болуымен тоқтатылды. Купериннің өмірінде ешқандай музыкасы жарияланбады, бірақ шамамен 200 шығарманың қолжазба көшірмелері сақталған, олардың кейбіреулері 20-шы ғасырдың ортасында ғана қайта табылды. Куперин отбасының алғашқы тарихи маңызды өкілі Куперин француз орган мектебінің және француз клавесин мектебінің дамуына үлес қосты. Оның инновацияларына белгілі бір тіркемелерге арналған орган пьесаларын жазу және клавесинге арналған өлшенбеген прелюдия жанрын ойлап табу кірді, осы үшін ол ерекше нотация түрін жасады.

Өмір

Купериннің өмірі туралы ақпараттың көп бөлігі екі дереккөзден алынған. 1732 жылы жарық көрген Эврард Титон дю Тилледің «Парнас Франсуа» кітабында оның өмірінің кейбір егжей-тегжейін баяндайтын өмірбаяндық очерк бар, сондай-ақ 30-ға жуық органға арналған шығармалар жазылған жері мен күні көрсетілген. Куперин шамамен 1626 жылы Парижден оңтүстік-шығысқа қарай 40 шақырым жерде орналасқан Шом-ан-Бри қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, Шарль Куперин, Круилли мырзасы, шағын жер иесі және жергілікті шіркеудің штаттан тыс органшысы болған. Луи 1650 жылға қарай шебер клавесинист және скрипкашы болған (сонымен қатар ол сол кезде-ақ шығармалар жаза бастаған), бірақ сол дәуірдегі көрнекті музыканттармен байланысы болмаған. Оның 1650–1651 жылдары кенеттен атаққа ие болуы «Le Parnasse François» кітабында түсіндірілген. Титон дю Тилле Луидің, оның кіші інілері Шарль мен Франсуа және олардың бірнеше достары Сент-Джеймс күні Шамбоньердің есімді тойында Жак Чемпион де Шамбоньерге барғанын жазады. Купериндер үй иесі мен оның қонақтарына Луидің бірнеше шығармаларын орындаған қысқа концерт сыйлаған. Шамбоньер Луи Купериннің талантына тәнті болған, оның ұстазына айналып, Парижде қоныстанғанын көндірген. Ол жерде, сол заманның ең танымал француз клавесинисті және корольдің музыканты Шамбоньер жас музыкантты сарайға таныстырған. Купериннің таланты жоғары бағаланған, 1651 жылға қарай ол қалада тұрып жатқан. Ол 1651–1652 жылдары Иоганн Якоб Фробергермен кездескені сөзсіз, Фробергердің стилі Купериннің музыкасына зор әсер еткен. 1653 жылдың 9 сәуірінде ол париждік Сент-Жерве шіркеуінің органшысы болып тағайындалды, онда оған жылына 400 ливр жалақы төленді, сонымен қатар тұруға орын берілді. Бұл ежелгі шіркеудегі лауазым сол кезде Франциядағы ең маңызды лауазымдардың бірі болған. Бір кезде – әсіресе Сент-Жерведе органшы болғаннан кейін – Куперин патшалық қызметке виола да прима музыканты ретінде қабылданған. Титон дю Тилле Купериннің адалдығынан, ескі досы мен ұстазына деген құрметтен Шамбоньердің орнына патшалық клавесинистік лауазымға тағайындалудан бас тартқанын жазады, сондықтан виолашы лауазымы оған арнайы құрылған. 1655 жылдың 22 қазанында ол Шом-ан-Бридегі әпкесінің баласына шаңырақ көтерді; 1656 жылдың шілдесінен қазан айына дейін және 1658 жылдың қараша айында ол Медонға жиі сапар шекті, онда ол, әлдеқанда дипломат және мемлекет қайраткері Абель Сервиеннің қызметінде болған болуы мүмкін. 1659 жылы ол сараймен бірге Тулузаға сапар шеккен. Өмірінің соңғы жылдары Куперин Сент-Жерведегі органшының пәтерінде екі інісімен бірге тұрған. Ол 1661 жылдың 29 тамызында, «Парнас Франсуа» мәліметінше, отыз бес жасында қайтыс болған. Оның інілері француз барокко музыкасының дамуында маңызды рөл атқарған. Франсуаның («Үлкен» немесе «Куперин де Круилли» деп аталған) шығармаларының бірі де сақталмаған, бірақ оның әулеті Куперин есімін 19 ғасырға дейін жеткізген. Шарль Куперин (Couperin cadet) Луидің орнын басып, 1668 жылы Франсуа Куперин ле Гранд деген жалғыз ұлын дүниеге келтірген, ол барокко дәуірінің соңғы кезеңіндегі ең маңызды француз композиторларының біріне айналған.

Шығу тегі және каталогтар

Оның мансабы шамамен 10 жылға созылғандықтан, Купериннің бір де бір шығармасы оның өмірінде жарияланбаған. Оның музыкасы үшін екі маңызды қолжазба көзі бар: Бауин қолжазбасы (Bibliothèque nationale de France, Rés. Vm7 674–675), шамамен 1690 жылға дейін жазылған, француз клавишалы музыкасының 17 ғасырындағы ең маңызды көздерінің бірі (әсіресе Шамбонниердің шығармалары). Онда Купериннің 122 клавесин шығармасы, сондай-ақ төрт орган шығармасы және 5 камералық туындысы бар. 1957 жылы ғана табылган, «Олдэм қолжазбасы» (Г. Олдэмнің жеке жинағы) Купериннің 70 орган шығармасын қамтиды, олардың 68-і осы көзден ғана табылған. Сондай-ақ, клавесин сюитасы, төрт бес бөлімді камералық фантазия және шалғы (shawm) тобы үшін екі шығарма бар. Бұл қолжазба Купериннің өмірінде кем дегенде жартылай құрастырылған болуы мүмкін, және оның музыкасының осындай жалғыз көзі болып табылады. Бұлардан өзге, Парвиль қолжазбасында Купериннің 55 клавесин шығармасы бар, бірақ олардың тек бесеуі ғана бірегей (ал қалғандары Бауин қолжазбасында кездеседі). Купериннің клавесин шығармалары көбінесе 1936 жылғы Princeps Éditions de l'Oiseau Lyre басылымында қолданылған нөмірлермен аталады. Бұл басылым сол кездегі жалғыз белгілі көз – Бауин қолжазбасына негізделген. Қолжазба авторлары шығармаларды сюиталарға біріктірмеген, керісінше, билерді алдымен тональность бойынша, содан кейін жанр бойынша топтастырған. Мысалы, 16–19 нөмірлер C мажордағы куранттар, 20–25 нөмірлер C мажордағы сарабандтар және т.б. Кейбір басылымдар мен жазбаларда Давитт Моронидің Купериннің билерінен сюиталар жасауға тырысатын балама нөмірлеу жүйесі қолданылуы мүмкін. Купериннің орган шығармаларының нөмірлеу жүйесі де олардың көзін – Олдэм қолжазбасын көрсетеді. Алайда, мұнда көшіруші шығармаларды ешқандай тәртіппен топтастыруға тырыспаған. Қолжазбада кем дегенде екі үлкен орган кітабы пайдаланылған, және көшіруші шығармаларды кездейсоқ таңдаған сияқты. Бірақ, көптеген фантазияларды ажырату оңай, себебі Куперин жиі шығарма жазылған күнді және кейде орнын белгілі бір жазбада көрсететін. Мысалы, 11-ші және 19-шы нөмірлердің екеуі де «фуга» деп аталады, бірақ біріншісі «Couperin a Meudon le 18e Juillet [шілде] 1656», ал екіншісі «Couperin a paris le 1er 7ber [қыркүйек] 1656» деп жазылған. Бұл ерекше ерекшелік, осы кезең үшін бірегей, Купериннің 1650–1659 жылдар аралығында орган композиторы ретінде дамуын, кейде күн сайын дерлік, бақылауға мүмкіндік береді. Клавесинист Скип Семпе, сондай-ақ бірнеше ғалымдар Бауин қолжазбасындағы клавесин шығармаларының және Олдэм қолжазбасындағы орган шығармаларының стиліне сәйкес келмейтініне күмән келтірді.

Скрипкод музыкасы

Би қозғалыстары Луи Купериннің клавесин шығармаларының үштен екі бөлігін құрайды; оларға куранттар, сарабандер, алмандар және гигтер (көлемдері азайып отыратын ретпен) кіреді. Бұл туындылар Шамбоньердің туындыларынан күрделірек және жеке туындының ішінде көбірек әртүрлілік көрсетеді. Бұл шығармалар сюиталарға біріктірілмеген, бірақ заманауи орындаушылар белгілі бір орындау немесе жазу үшін бір-біріне үйлесетін шығармаларды жеке сюиталарға жинақтайды. Композитор ретінде оның атағы шаконь, пассакалия және өлшемсіз прелюдияларымен байланысты. Соңғылары ерекше нотация түрінде жазылған (тек толық ноталар, топтарға бөлініп, әдемі қисықтармен байланысқан), Фробергердің еркін ағынмен орындалатын алмандары мен бағдарламалық шығармаларының ықпалында; кейбіреулері оның токкаталарынан қысқа бөлімдерді қарыз алады.

Орган музыкасы

Купериннің орган музыкасы 17 ғасырдағы еуропалық композиторларға зор ықпал етті; ол Тителуз дәстүріндегі қатаң контрапункттен Гиллом Габриэль Ниверс және Николя Лебег енгізген әсем әрі концерттік орган стиліне көшуді көрсетеді, олар Франсуа Куперин және Никола де Гриньи сияқты кейінгі барокко композиторларына әсер етті. Куперин белгілі бір тіркелімдер үшін жазған алғашқы француз композиторы, сондай-ақ бас виолаға арналған дивизиялар стиліндегі секіріп тұратын дивизия басын жазған алғашқы композитор болды. Осы екі стильдік ерекшелік 17 және 18 ғасырлардағы француз орган музыкасының маңызды белгілерінің бірі болып табылады.

Басылымдар

Луи Куперин: Клауспен шығармалары. Дәуит Морони редакциялаған екінші заманауи басылым. Éditions de l'Oiseau Lyre, Монако, OL 58 (1985, 2004 жылы қайта басылды). Морони алғашқы басылымға енгізілген әшекейлерді жойды, себебі олар Луи Купериннің замандасы болмаған. Моронидің кеңейтілген кіріспесі бүгінгі күнге дейін Куперин туралы ағылшын тіліндегі ең толық өмірбаяндық мәліметтер көзі болып табылады. Луи Куперин: Орган шығармалары. Гай Олдхэм жазып, редакциялаған. Éditions de l'Oiseau Lyre, Монако, OL 300 (2003). 144 бет. Бұл томда 70 музыкалық шығарманың нотасы, "сондай-ақ, альтернативті орындауға көмектесу үшін қажетті әуендер мен олардың мәтіндері, факсимильді бет, редактордың түсіндірмелері және сындық бағалаулары бар". (Қазір басылмайды.) Осы басылымға қосымша материалдарды қамтитын (бірақ жарық көрмеген) бір том жоспарланған, онда дереккөздің техникалық сипаттамасы, Луи Куперин ойнаған органдар туралы ақпарат және орындау бойынша ұсыныстар болар еді.