Дэвид Кей: Қару сарапшысы және Ирактағы қару іздеушісі

Кіріспе

Американдық қару инспекторы (1940–2022)
Сол атқа ие басқалар

Дэвид А. Кей (8 маусым 1940 – 13 тамыз 2022) – американдық қару сарапшысы, саяси комментатор және Потомак саясатты зерттеу институтының аға ғылыми қызметкері. Ол Бірінші шығанақ соғысынан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының бас қару инспекторы қызметін атқарғанымен және 2003 жылғы Иракқа басып кіргеннен кейін Иракты зерттеу тобының жаппай қырып-жою қаруларын іздеуін басқарғанымен танымал. Топтың Ирактың қару бағдарламаларына қатысты соғысқа дейінгі барлауда маңызды қателер болғанын көрсеткеннен кейін Кей отставкаға кетті. Содан туған дау-дамай Ирак барлау комиссиясының құрылуына себеп болды.

Білім

Кей Остиндегі Техас университетінен бакалавр дәрежесін, сондай-ақ халықаралық істер бойынша магистр және Колумбия университетінің халықаралық және қоғамдық істер мектебінен докторлық дәреже алды. Кей Висконсин университетінде (Мэдисон) саясаттану кафедрасының доценті болды. Кейін Кей Халықаралық атом энергиясы агенттігінде (МАГАТЭ) әкімшілік қызметте, бағалау бөлімінің басшысы болып жұмыс істеді және АҚШ миссиясының ұсынысымен 1991-1992 жылдары БҰҰ-ның бас қару инспекторы болып тағайындалды. Одан кейін 1993 жылдан 2002 жылға дейін Science Applications International Corporation (SAIC) компаниясының вице-президенті қызметін атқарды. Сосын ол Ирактың жаппай қырып-жою қарулары (ЖҚҚ) бағдарламаларына қатысты стратегия бойынша арнайы кеңесші болып тағайындалды. Ол Халықаралық атом энергиясы агенттігінің "Еңбегі үшін" сыйлығымен және АҚШ Мемлекеттік хатшысының мақтау қағазымен марапатталды. 1991 жылғы Перс шығанағы соғысынан кейін Кей Ирактағы Халықаралық атом энергиясы агенттігінің инспекторларынан құралған топтарға тыйым салынған химиялық, биологиялық және ядролық қаруды іздеу және жою жөніндегі жұмыстарға жетекшілік етті. АҚШ-тың Иракқа басып кіргеннен кейін ол 2003 және 2004 жылдары Орталық барлау агенттігімен (ЦБА) және АҚШ әскерімен бірлесіп Саддам Хусейн режимі тыйым салынған қаруларды әзірлеуді жалғастырған жоқ па екенін анықтау үшін жұмыс істеді.

Иракты зерттеу тобы

Оның командасының зерттеулері Ирактың конвенцияға қайшы қару-жарақ бағдарламаларының көбінесе бақылауда ұсталғанын, тек аз ғана мөлшерде тыйым салынған материалдар табылганын анықтады (мысалы, ирактық ғалымдардың үй тоңазытқыштарында сақталған биологиялық агенттердің бірнеше құтысы). Бұл заттардың ешқайсысы "жарақтандырылмаған" – мұндай агенттер зымырандарда немесе артиллерияда табылған жоқ, және оларды оңай орнатуға да болмады. Бұл жаңалықтар президент Джордж Буштың Иракқа соғыс ашуының негізгі себептерінің кейбіреуі сол елдегі нақты жағдайды көрсетпегенін, сонымен қатар соғысқа дейіннің өзінде Кейдің айтқан сөздеріне қайшы келетінін көрсетті. 2003 жылғы соғыстан бұрын, АҚШ үкіметінің шенеуніктері Саддам Хусейннің жаппай қырып-жою қаруы бар деген идеяны қолдаған кезде, көптеген адамдар өздерінің пікірлерін нығайту үшін журналистерді Дэвид Кейге бағыттады. 2002 жылдың қыркүйек айында Кей U.S. News & World Report басылымына "Ирак халықаралық бұйрықтарды бұзып, осы қарулардан құтылуға тиіс" деген мәлімдеме жасады. Оның бұрынғы БҰҰ қару-жарақ инспекторы болғандығы көптеген сарапшыларды сендірді. 2004 жылдың 23 қаңтарында Кей отставкаға келіп, Ирактың жаппай қырып-жою қаруы жоқ екенін және "Менің ойымша, бірінші шығанақ соғысының соңында қорлар болды, ал БҰҰ инспекторлары мен Ирактың бір жақты әрекеттері олардан құтылды" деді. Кейдің орнына Чарльз Дюльфер келді және ол келесі күндері өзінің жаңалықтары мен пікірлерін БАҚ және АҚШ саяси элитасымен талқылады. 2004 жылдың 28 қаңтарында ол "Шындығында, біз бәріміз қателесіппіз" және "Менің ойымша, осы уақытқа дейін жұмсалған күш-жігер жеткілікті болды, сондықтан онда кең көлемде орналастырылған, әскерилендірілген химиялық қарудың болуы өте күмәнді" деп куәлік берді. Кей сонымен қатар соғысқа дейінгі ЖҚҚ қорытындылары үшін дұрыс емес барлауды кінәлады. 2004 жылдың 2 ақпанында Кей Ақ үйde Джордж Бушпен кездесіп, Буштың Иракқа соғыс ашуы дұрыс болғанын және Саддам Хусейннің үкіметін "біз күткеннен әлдеқайда қауіпті" деп сипаттады, оның жаппай қырып-жою қаруын қолдануға дайын деп ойланған кезде.

The research of his team determined that the Iraqi unconventional weapons programs had mostly been held in check, with only small amounts of banned material uncovered (this included a number of vials containing biological agents stored in the home refrigerators of Iraqi scientists, for example). None of these substances had been "weaponized" — no such agents were found in missiles or artillery, and none could be easily installed. These discoveries indicate that some of the primary reasons President George W. Bush used for going to war with Iraq did not reflect the true situation in that country, and contradicted statements made by Kay himself in the lead up to the war. Before the 2003 war, as U. S. Government officials were pushing the idea that Saddam Hussein was in possession of WMD, many people would direct reporters toward David Kay to reinforce their point of view. In September 2002, Kay told U. S. News & World Report that "Iraq stands in clear violation of international orders to rid itself of these weapons." His credibility as a former U. N. weapons inspector convinced many observers. On January 23, 2004, Kay resigned, stating that Iraq did not have WMD and that "I think there were stockpiles at the end of the first Gulf War and a combination of U. N. inspectors and unilateral Iraqi action got rid of them." Kay was replaced by Charles Duelfer and spent the following days discussing his discoveries and opinions with the news media and the U. S. political establishment. On January 28, 2004, he testified that “[i]t turns out that we were all wrong” and “I believe that the effort that has been directed to this point has been sufficiently intense that it is highly unlikely that there were large stockpiles of deployed, militarized chemical weapons there.” However, Kay defended the Bush administration, saying that even if Iraq did not have weapons stockpiles, this did not mean that it wasn't dangerous. Kay also blamed faulty intelligence gathering for the prewar WMD conclusions. On February 2, 2004, Kay met with George W. Bush at the White House and maintained that Bush was right to go to war in Iraq and characterized Saddam Hussein's government as “far more dangerous than even we anticipated” when it was thought he had WMDs ready to deploy.

Палата және Сенат комитеттерінің алдындағы куәлік

2003 жылғы 2 қазанда Иракты зерттеу тобының жұмысы туралы куәлік бергенде, ол Палата мен Сенат комитеттеріне ISG Иракта БҰҰ инспекторларына хабарлауы тиіс (бірақ хабарланбаған) жабдықтары бар құпия зертханалар желісін тапқанын мәлімдеді. Сондай-ақ, ол ISG жарияланбаған түрме зертхана кешенін және жарияланбаған ұшқышсыз әуе кемесін (UAV) өндіру орнатылысын тапқанын айтты. Иракты зерттеу тобы сондай-ақ, келісілген лимит 150 шақырым болса да, бір UAV 500 шақырымға дейін сынақтан өткенін анықтады. Кей Ирактың БҰҰ-ға осы UAV-тың қашықтығы туралы жалған мәлімдеме жасағанын айтты. Ол Ирактың Конго қанды қызуы және Бруцелла ауруларын зерттегенін, бірақ бұл туралы БҰҰ-ға хабарламағанын мәлімдеді. Ирак БҰҰ-ға хабарламастан, көмірқышқыл газы мен рицин зерттеу және әзірлеу жұмыстарын жалғастырды. Кей комитеттерге 1999 және 2002 жылдар аралығында Ирактың Солтүстік Кореядан 1300 шақырымға дейін ұшу қашықтығы бар зымыран технологиясын алуға тырысқанын айтты, бұл Ирактың БҰҰ Қарары 687 бойынша келіскен 150 шақырымдық шектен әлдеқайда асып түседі. Олар сондай-ақ Солтүстік Кореядан 300 шақырым қашықтықта ұшатын кемеге қарсы зымырандарды іздеді. "Жеткізу жүйелеріне қатысты, ISG тобы Ирак режимінің жеткізу жүйесін жақсартуға бейілді екенін, егер OIF орын алмаса, 1991 жылғы Перс шығанағы соғысынан кейін Иракқа БҰҰ-ның салған шектеулерін айқын бұзуға әкелетінін көрсететін жеткілікті дәлелдер тапты" деді Кей.

Кейінгі сұхбаттар

Сұхбаттан кейін Кей Ұлттық қоғамдық радиоға Ирактың "жаппай қырып-жою қаруларына қатысты көптеген бағдарламалық іс-әрекеттері болғанын" айтты. Ол: "Жаппай қырып-жою қарулары бағдарламасы болды. Ол дамып жатты. Көптеген салаларда ол қарапайым деңгейде болды". Кей сонымен қатар Ирактың "Ирак бостандығы" операциясы басталғанға дейін рицинді қару ретінде пайдалануға тырысқанын айтты; бұл мәлімдеме Иракты зерттеу тобының соңғы есебімен расталмады.

Отставка

2004 жылғы 23 қаңтарда ИСГ басшысы Дэвид Кей, Ирактағы жаппай қырып-жою қаруларының (ЖҚҚ) қоры табылмауына сенгендіктен, лауазымынан кетті. "Мен олардың бар екеніне күмәнданамын", - деді Кей. "Барлығы соңғы шығанақ соғысынан кейін өндірілген қорлар туралы айтты, бірақ мен 90-шы жылдары кең ауқымды өндіріс бағдарламасы болды деп ойламаймын". Сенаттың Қарулы Күштер Комитетіне (SASC) берген брифингінде Кей соғысқа дейінгі ЖҚҚ барлауын және оны жүзеге асырған агенттіктерді сынап: "Біз бәріміз қателескенбіз, менің ойымша, бұл қатты алаңдатады" деді. Біраз уақыт бұрын ЦРУ директоры Джордж Тенет Дэвид Кейден отставкаға кешіктіруді өтінген: "Егер сіз қазір кетсеңіз, біз не істеп жатқанымызды білмейтіндей болып көрінеді. Іс жүзінде, бәрі құлап бара жатыр". Кей SASC-ге ауызша баяндама жасағанда былай деді: "Қолда бар барлау мәліметтеріне сүйенсек, Ирактың жақын арада қауіп төндіруі мүмкін деген қорытындыға келу орынды болды. Енді сіз бұрынғы болжамдарға қарағанда жердегі шындықты білгендіктен, сіз басқаша қорытындыға келуіңіз мүмкін, бірақ мен инспекция кезінде алған білімдеріміз Иракты тіпті соғысқа дейінгі кезеңнен де қауіпті орынға айналдырды деп санаймын". Кейдің командасы Ирак режимінің химиялық және биологиялық қару өндіруге қабілетті екенін анықтады, егер халықаралық экономикалық санкциялар алынса. Бұл саясатты өзгертуді Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) бірқатар мүше мемлекеттері белсенді түрде іздеп отырды. Кей сондай-ақ, 2003 жылғы басып алудан аз уақыт бұрын бұрынғы ирак режимінің ЖҚҚ бағдарламасының кейбір бөліктері Сирияға көшірілгеніне сенді, бірақ кейінірек Дуэлфер есебінің қосымшаларында (төменде қараңыз) мұндай дәлелдер жоқ екені хабарланды. Кей 2004 жылғы 1 ақпанда Fox News Sunday телеарнасына берген сұхбатында соғысқа дейінгі Ирактағы жағдайды былай түсіндірді: "Менің ойымша, Ирак қауіпті орын болды және одан да қауіпті бола бастады, себебі режимнің өзі ыдырап жатқанын байқадық. Адамгершілік пен жемқорлықтың деңгейі төмендеп, жағдай нашарлап бара жатты. Саддам қиял әлемінде оқшауланған, ол өз азаматтарына зор зиян келтіріп, қорқыныш туғыза алатын, бірақ жемқорлық пен ақша табу – бұл мәселенің түбінде жатқан себеп. Сонымен қатар, мемлекетте әлі де ЖҚҚ мүмкіндіктерін іздеп жүрген террористік топтар бар екенін білеміз. Иракта қару-жарақ табылған жоқ, бірақ бұл салада үлкен әлеуеті болды. Егер соғыс болмаса, сатушылар мен сатып алушылардың кездесуінен құрылатын нарық пайда болар еді. Бұл өте қауіпті жағдайға әкелуі мүмкін еді". 2004 жылғы 6 ақпанда Джордж Буш Ирак барлау комиссиясын құрды. Комиссияның мақсаты – Ирак соғысын ақтау үшін пайдаланылған барлау мәліметтерін және ЖҚҚ таба алмау себептерін тәуелсіз түрде зерттеу болды. Біріккен Корольдікте де осыған ұқсас тергеу жүргізілді, оның нәтижесінде Батлер шолуы жарияланды. Алайда, осы шолуды екі негізгі оппозициялық партия ауқымы мен тәуелсіздігіне келіспегендіктен бойкоттады. 2003 жылы АҚШ ЖҚҚ іздеуіне 400 миллион доллар, ал 2004 жылы тағы 600 миллион доллар бөлінді. ЦРУ директоры Джордж Тенет тағайындаған Кейдің орнын БҰҰ-ның бұрынғы қару инспекторы Чарльз Дюльфер басты. Ол Иракта ЖҚҚ қорын табу мүмкіндігінің "бірден-бірге тең" екенін мәлімдеді.

On January 23, 2004, the head of the ISG, David Kay, resigned his position, stating that he believed WMD stockpiles would not be found in Iraq. "I don't think they existed," commented Kay. "What everyone was talking about is stockpiles produced after the end of the last Gulf War and I don't think there was a large scale production program in the nineties." In a briefing to the Senate Armed Services Committee (SASC), Kay criticized the pre war WMD intelligence and the agencies that produced it, saying "It turns out that we were all wrong, probably in my judgment, and that is most disturbing." Sometime earlier, CIA director George Tenet had asked David Kay to delay his departure: "If you resign now, it will appear that we don't know what we're doing. That the wheels are coming off." Kay told the SASC during his oral report the following, though: "Based on the intelligence that existed, I think it was reasonable to reach the conclusion that Iraq posed an imminent threat. Now that you know reality on the ground as opposed to what you estimated before, you may reach a different conclusion — although I must say I actually think what we learned during the inspection made Iraq a more dangerous place, potentially, than, in fact, we thought it was even before the war." Kay's team established that the Iraqi regime had the production capacity and know how to produce chemical and biological weaponry if international economic sanctions were lifted, a policy change which was actively being sought by a number of United Nations member states. Kay also believed some components of the former Iraqi regime's WMD program had been moved to Syria shortly before the 2003 invasion, though the Duelfer Report Addenda (see below) later reported there was no evidence of this. Kay explained the situation in Iraq before the war further in a February 1, 2004 interview on Fox News Sunday: "I think Iraq was a dangerous place and becoming more dangerous, because, in fact, what we observe is that the regime itself was coming apart. It was descending into worse the part of moral depravity and corruption. Saddam was isolated in a fantasy land capable of wreaking tremendous harm and terror on his individual citizens, but corruption, money gain was the root cause. At the same time that we know there were terrorist groups in state still seeking WMD capability. Iraq, although I found no weapons, had tremendous capabilities in this area. A marketplace phenomena was about to occur, if it did not occur; sellers meeting buyers. And I think that would have been very dangerous if the war had not intervened." [sic]

On February 6, 2004, George W. Bush convened the Iraq Intelligence Commission, an independent inquiry into the intelligence used to justify the Iraq war and the failure to find WMD. This was shortly followed by the conclusion of a similar inquiry in the United Kingdom, the Butler Review, which was boycotted by the two main opposition parties due to disagreements on its scope and independence. ([4]) In 2003, the US sponsored search for WMD had been budgeted for $400 million, with an additional $600 million added in 2004. Kay's successor, named by CIA Director George Tenet, was former UN weapons inspector Charles Duelfer, who stated at the time that the chances of finding any WMD stockpiles in Iraq were "close to nil."

Жеке өмір

Кей Техас штатының Хьюстон қаласында дүниеге келген. Ол әйелімен бірге Делавэр штатының Оушен-Вью қаласына зейнетке шықты. 2022 жылдың 13 тамызында ол өз үйінде рактан қайтыс болды. Оны екінші әйелі, бірінші некесінен туған қызы және екі немересі сағынып қалды.