Кіріспе

Созылмалы қабынуға жауап ретінде макрофагтардың жиналысы. Гранулома – созылмалы қабынуға жауап ретінде макрофагтардың (басқа жасушалармен бірге) жиналысы болып табылады. Бұл иммундық жүйе басқаша жою мүмкін болмайтын шетелдік заттарды оқшаулауға тырысқанда пайда болады. Мұндай заттарға бактериялар мен саңырауқұлақтар, сондай-ақ шетелдік денелер, кератин және тігіс фрагменттері кіреді.

Анықтама

Патологияда гранулома – макрофагтардың ұйымдасқан жиынтығы. Медициналық тәжірибада дәрігерлер гранулома терминін көбінесе "кішкентай түйін" деген сөзбе-сөз мағынасында қолданады. Кішкентай түйін зиянсыз невустан бастап қатерлі ісікке дейін кез келген тінді білдіре алатындықтан, мұндай қолдану өте нақты емес. Гранулома терминінің осы қолданылуына мысалдар: дауыс жолдарының грануломасы (контакттік гранулома деп те аталады), пиогенді гранулома және интубациялық гранулома. Бұлардың барлығы гранулома емес, грануляция тінінің мысалдары. "Өкпедегі гиалинозды гранулома" – өкпеде келоид тәрізді фиброзбен сипатталатын және грануломатоз емес зақым. Сол сияқты, радиологтар рентген немесе КТ суретінде қатты түйін көргенде, көбінесе гранулома терминін қолданады. Олар мұндай тұжырымға грануломалардың құрамында көбінесе кальций болатындығына байланысты келеді, бірақ гранулома құрайтын жасушалар радиологтың көру қабілетінен тыс кішкентай болады. Гранулома терминін ең дұрыс қолдану үшін патолог хирургиялық жолмен алынған және арнайы боялған (қабықталған) тінді микроскоп астында қарауы керек. Макрофагтар (әсіресе гистиоциттер) – грануломаны анықтайтын жасушалар. Олар көбінесе бірігіп, көп ядролы алып жасушаларды (Ланганс алып жасушасы) құрайды. Грануломадағы макрофагтарды көбінесе "эпителиоидты" деп атайды. Бұл термин осы макрофагтардың эпителий жасушаларына ұқсас болуын көрсетеді. Эпителиоидты макрофагтардың қалыпты макрофагтардан айырмашылығы – олардың сопақ ядролары, көбінесе табанына немесе аяқ киімге ұқсайды. Олардың ядролары да қалыпты макрофагтарға қарағанда ірілеу, ал цитоплазмасы эозинмен боялғанда әдетте қызғылт түсті болады. Бұл өзгерістердің макрофагтың зиянды антигенге "белсенділігінің" салдары екені есептеледі. Жоғарыдағы анықтамадағы тағы бір маңызды термин – "ұйымдасқан" сөзі, ол тығыз, шар тәрізді құрылымды білдіреді. Мұндай құрылымдардағы макрофагтар тығыз орналасқандықтан, жеке жасушалардың шекараларын анықтау қиын. Шашыраңқы орналасқан макрофагтар гранулома деп есептелмейді. Барлық грануломалар, себебіне қарамастан, қосымша жасушалар мен матрицадан тұруы мүмкін. Оларға лимфоциттер, нейтрофилдер, эозинофилдер, көп ядролы алып жасушалар, фибробластар және коллаген (фиброз) жатады. Қосымша жасушалар кейде грануломаның себебін анықтауға көмектеседі. Мысалы, эозинофилдер көп мөлшерде болатын грануломалар кокцидиоидомикоз немесе аллергиялық бронхопульмонарлық саңырауқұлақ ауруының белгісі болуы мүмкін, ал нейтрофилдер көп мөлшерде болатын грануломалар бластомикоз, полиангиитпен қатар жүретін грануломатоз, аспирациялық пневмония немесе мысық тырнауынан болатын ауруды көрсетеді. Грануломалар мен басқа да қабыну түрлерінің арасындағы негізгі айырмашылық – грануломалар нейтрофилдер мен эозинофилдер сияқты "бірінші жауап беретін" қабыну жасушаларына төзімді антигендерге жауап ретінде пайда болады. Грануломаның пайда болуына себеп болатын антиген көбінесе жұқпалы патоген немесе организмге жат зат, бірақ кейде зиянды антиген белгісіз болады (саркоидоз сияқты). Грануломалар жұқпалы және жұқпалы емес аурулардың көптеген түрлерінде кездеседі. Көп ядролы алып жасушалар, ядролары аттың жанындағы шекесі сияқты орналасқан (Ланганс алып жасушасы) және бөгде дене алып жасушалары жиі кездеседі, бірақ туберкулезге тән емес. Туберкулезді анықтау үшін микробиологиялық зертханада ауруды тудыратын организмді анықтау қажет.

Ауыр ауруға шалдыққан

Шешек ауруында грануломалар теріде табылады және көбінесе жүйкелерге әсер етеді. Грануломалардың сыртқы түрі шешектің нақты түріне қарай өзгеше болады.

Аквариумдағы гранулома

Микобактерияның басқа бір түрі, Mycobacterium marinum "аквариум грануломасы" деп аталатын сирек инфекцияны қоздыруы мүмкін.

Шистосомоз

Ішек және зәр тамырларында түзілген кейбір шистосома жұмыртқалары қақпалық вена арқылы бауырға кері ағып, бауырда грануломалардың пайда болуына себеп болады.

Гистоплазмоз

Граннуломалар гистоплазмоздың көптеген түрлерінде кездеседі (жедел гистоплазмоз, гистоплазмома, созылмалы гистоплазмоз). Гистоплазма микроорганизмдерін грануломалардың ішінде биопсия немесе микробиологиялық зерттеулер арқылы анықтауға болады, көбінесе өкпеде және көкірек қуысының ішіндегі лимфа түйіндерінде. Басқа жиі зардап шегетін органдарға бауыр, көкбауыр, тері және көздер жатады. Саркоидоздың грануломалары туберкулез және басқа жұқпалы грануломатоздық аурулардың грануломаларына ұқсас. Дегенмен, саркоидоздың көптеген жағдайларында грануломаларда некроз байқалмайды және олар концентрлі шеміршек тінімен (фиброз) қоршалған. Саркоидоздық грануломалар көбінесе жұлдыз тәрізді құрылымдарды – астероидтық денелерді немесе қабатты құрылымдарды – Шауман денелерін қамтиды, бірақ бұл құрылымдар саркоидозға тән емес.

Listeria monocytogenes (ағылш.

Сәбилерде Listeria monocytogenes инфекциясы ана ішінде жұққан жағдайда, өлімге әкелуі мүмкін, тараған грануломаларды (грануломатоз инфантисептика) тудыруы мүмкін.

Лейшмания spp.

Лейшманиаздар – Лейшмания туысына жататын және құмшабуылдың шағуы арқылы жұғатын адам ауруларының тобы. Бұл ауру теріде (терілік түрі) және бауырда (ішкі ағзалық түрі) гранулематоздық қабынуға әкелуі мүмкін, сонымен қатар зерттеулер аурудың сауығуы үшін тиімді гранулема қалыптасуы қажет екенін көрсетеді.

Пневмоцистикалық пневмония

Өкпедегі пневмоцист инфекциясы көбінесе грануломалармен байланысты болмайды, бірақ грануломатоздық қабынуды тудыратын сирек жағдайлар жақсы сипатталған. Диагноз өкпе биопсиясында грануломалардың ішінде пневмоцист дрожжилерін табу арқылы қойылады.

Аспирациялық пневмония

Аспирациялық пневмония көбінесе ауыз қуысынан өкпеге бактериялардың аспирациялануынан туындайды және грануломалардың пайда болуына себеп болмайды. Дегенмен, тағам қалдықтары немесе таблетка сынықтары сияқты басқа да бөлшекті заттар өкпеге аспирацияланғанда грануломалар пайда болуы мүмкін. Пациенттер көбінесе қызыл ішек, асқазан немесе неврологиялық мәселелері болғандықтан тағамды аспирациялайды. Неврологиялық функцияны басатын дәрілерді қабылдау да аспирацияға алып келуі мүмкін. Соның салдарынан пайда болатын грануломалар көбінесе тыныс жолдарының (бронхиолалар) маңында табылады және жиі шетелдік денелік, көп ядролы алып жасушалар, жедел қабыну немесе ұйымдасқан пневмониямен бірге жүреді. Өкпе биопсиясында тағам қалдықтарының табылуы диагноз қоюға мүмкіндік береді.

Ревматоидты артрит

Ревматоидты артритпен ауыратын науқастарда некротизациялық грануломалар дамуы мүмкін, көбінесе бұл буындардың төңірегіндегі жұмсақ тіндерде (ревматоидты түйіндер деп аталады) немесе өкпеде білінеді. Кейбір жағдайларда, себеп болған оқиғадан кейін бірнеше жыл өткен соң да шетелдік дене табылып, алынып тасталуы мүмкін.

Балалық шақтағы грануломатты периорифиалды дерматит

Балалық шақтағы гранулематозды периорифициальды дерматит – себептері белгісіз сирек кездесетін гранулематозды тері ауруы. Ол уақытша болып өтеді және көбінесе африкалық текті балаларға әсер етеді.

Васкулитпен байланысты грануломалар

Кейбір қабыну аурулары грануломатоздық қабыну мен васкулиттің (қан тамырларының қабынуы) үйлесімімен сипатталады. Грануломалар да, васкулит те некрозбен байланысты болады. Мұндай аурулардың классикалық мысалдары – полиангиитпен грануломатоз және полиангиитпен эозинофильді грануломатоз.

Этимология

Термин латын тіліндегі "grānulum" – "кішкентай дән" және "ома" жұрнағынан (ісіктерді немесе массаларды білдіретін жұрнақ) шыққан. Көпше түрі – грануломалар немесе грануломаттар. "Грануломатоздық" сөзі "грануломалармен сипатталатын" дегенді білдіреді.