Кіріспе

Селая шайқасы, 1915 жылғы 6–15 сәуір, Мексика революциясы кезінде Бахио аймағындағы әскери қақтығыстардың бірі болды. Олар генерал Викториано Уэртаның режиміне қарсы одақтас болған (1913 жылғы ақпан – 1914 жылғы шілде) және содан кейін Мексиканы бақылау үшін бір-бірімен күрескен жеңімпаздардың арасындағы шайқас еді. Генерал Венестиано Карранса басқаратын конституционалистер Панчо Вилланың Солтүстік дивизиясының армиясына қарсы шықты. Селая шайқасының бірінші кезеңі 1915 жылғы 6–7 сәуірде қазіргі Мексиканың Гуанахуато штатындағы Селая маңында өтті. Екінші Селая шайқасы 15–16 сәуірде болды. Конституционалист армиясын генерал Альваро Обрегон, Венестиано Каррансаның ең батыл генералы, және Панчо Вилла басқаратын армия арасындағы бұл шайқастар Мексика революциясының нәтижесін анықтауда шешуші роль атқарды. Обрегон шайқас алаңын таңдап, оны дайындау үшін бұрын келді және Вилланың ашық далада соқыр атты шабуылдарын жақсы білгендіктен қорғаныс стратегиясын ұстанды. Вилланың жеңілісіне оның бірнеше тактикалық қателіктері және өзінің үлкен, жеңіліс көрмеген армиясының кез келген жағдайда Обрегон армиясын жеңе алады деген сенімділігі себеп болды. Вилланың Солтүстік дивизиясы Обрегонның конституционалистерінен 2:1 есебімен көп болды, бірақ Обрегон Вилланы оның байланыс және жабдықтау желілерінен алыс, каналдары мен окоптары бар алаңға шақырды. Обрегон Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Батыс майданнан алынған көптеген тактикалық жаңалықтарды – атап айтқанда, окоптарды, сым тораптарын және пулеметтерді – қорғану үшін пайдалана алды. Вилла жаппай атты шабуылдарын жалғастырды. Логистика және әскерлерді тасымалдаудың жаңа әдістері, мысалы, пойызды пайдалану байқалды. Обрегон мен Вилла Бахиода Леонда (Тринидад шайқасы деп те аталады), 38 күнге созылған ұзақ шайқаста, және шілдеде Агуаскалиентесте тағы екі рет кездесіп, конституционалистердің Виллаға қарсы жеңісін бекітті. Бахиодағы осы шайқастар Мексика революциясының шешуші кезеңі деп есептеледі және оның әскери бағытын анықтауға көмектесті. "Селаядағы екі шайқас соғысты тоқтатпады, бірақ Вилланың соңғы жеңілісін болжады". Вилла Бахио шайқастарында 50 000-ға жуық адамын жоғалтты және ұлттық деңгейде күресуге қабілетін жоғалтты.

Басшылар мен әскерлер

Конституциялық күштердің қолбасшысы Альваро Обрегон болды. Ол, Вилла сияқты, формальды әскери білімі болмағанмен, кәсіби армияда қызмет өткерген. Оның әскери мансабы 1912 жылы Паскуаль Оросконың Мадероға қарсы бүліктерін басу үшін Мадеро жақтастарына кешігіп қосылғанда басталды, бірақ ол 1910 жылы Мадероның революцияға шақыруына дер кезінде қосылмағанына өкінді. Оның әскери қызметі өте ерекше болды және ол полковник шындығында әскерден кетті. Мексика революциясының алғашқы күндеріндегі өзгеретін саяси одақтастықтарды шеберлікпен бағыттап, өтті. Соңында ол Карранса әкімшілігіндегі аға генерал болып тағайындалды. Обрегон әскери кеңесшілердің көмегін жиі сұрап, соңғы әскери технологиялар мен тактиканы жақсы білді. Оның ең құрметті кеңесшілерінің бірі – неміс иммигранты, армия офицері болған полковник Максимилиан Клосс еді. Клостың әскери кеңестері және Вилланың соғыс стиліне қатысты ерекше түсінігі Селая шайқасында шешуші рөл атқарды. Обрегон өзінің мәдениетті, зиялы тұлғасымен танымал болды. Ал Вилла, керісінше, жартылай сауатсыз және ешқашан кәсіби армияда қызмет етпеген. Дегенмен, ол штабын қабілетті офицер генерал Фелипе Анхелеспен толықтырды. 1914 жылдың наурызында Венустиано Каррансаның Конституциялық армиясынан Вилланың Солтүстік дивизиясына ауысқаннан кейін Анхелес Вилланың ең сенімді әскери кеңесшілерінің біріне айналды. Вилладан айырмашылығы, Анхелес сақтықпен және есептікпен әрекет етті. Жеке өмірінде ол Вилланың шешім қабылдауда жиі асығыс екенін ойлады. Анхелес атқа мінгенде жарақат алғандықтан, Селая шайқасының басындағы жоқтығы маңызды рөл атқарды. Панчо Вилланың армиясы, División del Norte, Викториано Уэртаны құлату үшін Конституциялық армиямен (1913–14) бірге күрескен, қазіргі заманғы, индустриалды армия емес еді. Әскери бөлімдерінен басқа, Вилланың армиясына негізгі әскери күштердің артынан ерген лагерь ізбасарлары немесе солдадерялар да кірді. Лагерьдегілер көбінесе босқындар, жауынгерлердің әйелдері мен отбасылары және көмекші персонал болды. Бұл Вилланың әскери күштерін жиі баяулатып, соңында ол оларды тыйым салды. Вилланың өзі қарақшылықпен айналысқан кезінен бастап өте жақсы ат тебуші болды және оның кавалериясын жақсы көріп, жау күштерінің айналасын жылдам маневрлеу үшін оның жылдамдығына сенеді. Селая шайқасына дейін Вилланың күштері қарсыластарына қарсы ірі шайқаста ешқашан жеңілген емес. Обрегон өзінің әскері толықтай жойылғанын түсінді және егер Вилланы шешуші шайқасқа сүйреуге болатын болса, оның күштерін толықтай жоюға болатынын білді. Вилла өзінің бас әскери кеңесшісі Фелипе Анхелеспен кеңесіп, оны ірі шайқастан аулақ болуға көндіруге тырысты. Тарих Анхелес әскери сарапшылығын растады, өйткені Вилланың күштері мен тактикасы Обрегонның заманауи қару-жарақтары мен тактикасына тең келмеді. Вилланың Обрегонның күштерімен шайқасуға талап етуінің себебі, әлсіз көрінбегісі келгендіктен немесе өз адамының шайқас рухын басып тастағысы келгендіктен болды делінеді. Дегенмен, оның генерал Анхелеспен айтқан сөздерін толық растау мүмкін емес, өйткені олардың әңгімесінің жазбасы жоқ. Обрегонның әскері тікенді сымдарды және далалық кедергілерді тиімді пайдаланып, Вилланың күштерін оларға дайындалған ату алаңдарына бағыттап, баяулатты және бұзды. 20 ғасырдың басындағы Виллистаның кавалериясы мен жаяу әскерінің күштері өте мобильді болды. Вилла әскерлерін жылдам маневрлеу үшін теміржол жүйесін пайдаланды, дәл Порфирио Диас билігіндегі ауылдық полиция күштері болғандай.

Кіріспе

Вилла Obregón әскерлерімен шайқастан бас тартпайтын, асығыс және кейде өте сенімді қолбасшы ретінде танымал болды. Осы кемшілігі Селая шайқасында оның қарыштауына себеп болды. Сонымен қатар, Вилла мен Обрегон бір-бірін жек көретін, шайқасқа дейін сөздермен соғысқа ұласқан еді. Вилла Обрегонды "Эль Парфюмадо", яки "эфир себетін" деп атады, бұл Обрегонның мәдениеттілігін білдіретін сипаттама болды. Вилла көбінесе импульсивті және қызуқанды болғанымен, кейде епті де айлакер болатын. Обрегон Вилланың мінезін жақсы түсініп, оны ашуландырып, қастыққа тілдетуге тырысты. Селая шайқасы алдында Обрегон Вилланы жеңгенін мақтандырып, тіпті сөзді жеңісін достарына арнауға уәде берді. Екі қолбасшы арасындағы сөздер қызып тұрғанда, Вилла шайқасқа дейін "Vida Nueva" газетіне былай деді: "Бұл жолы Обрегон менің қолынан қашпайды. Оның әдеттегідей кері шегінуге тырысатынын білемін, бірақ мен оны жау үшін пайдасыз кедергі келтіретін күштерді жою үшін шайқасуға мәжбүрлеймін." Екі тарап та шешуші шайқасқа ұмтылып жатқанда, ірі әскери қақтығысқа дайындық жасалды. Обрегон Вилланы Бахиодағы өзі таңдаған майданға шақырды. Вилланың соғыс тактикасы – майға шабуыл жасау және атты әскерді пайдалану болды. Ал Обрегон бірінші дүниежүзілік соғыста қолданылған бекіністер мен тікенді сым секілді жаңа тактиканы қолданды.

Стратегиялық дайындық

Обрегонның стратегиясы Вилланың әскерін байланыс және жабдықтау желілерінен алшақтату және маңызды шайқас үшін орын таңдау болды. Обрегонның байланыс және жабдықтау желілері Вилланікіне қарағанда әлдеқайда қысқа болды, бірақ Обрегон солтүстікке қарай, Вилланың аумағына жақындағанда олар созылып кетті. Эмилиано Сапатаның ізбасарлары Веракрус маңында Обрегонның жабдықтау желілерін кесіп тастауға мүмкіндік болған, бірақ олар мұны істемеді, «Вилланың ашуын ояту үшін». Селая шайқасы басталмас бұрын Обрегонның әскерлері бірінші болып шайқас алаңын басып алды, бұл стратегиялық артықшылық болды. Бұл Обрегонның негізінен қорғаныс стратегиясы үшін өте маңызды болды. Ол Вилланы жақсы дайындалған қорғаныс позицияларына толыққанды шабуыл жасауға мәжбүрлеуді жоспарлады. Заманауи соғысты зерттеген Обрегон және оның әскери кеңесшілері пулеметтер, тікенді сым және бекітілген артиллерия қорғаушыға айқын артықшылық беретінін жақсы білді. Селаядағы жергілікті жағдай заманауи қару-жарақпен жабдықталған қорғаныс күштері үшін өте қолайлы болды. Обрегонның алдыңғы күштері наурыздың басында Селаяға келді, шайқасқа бір ай бұрын. Сәуірдің басында ол әскерін «6000 атты, 5000 жаяу әскер, 86 пулемет және 13 далалық зеңбірек» көбейтті. Вилланың Селаяда қанша әскер басқарғаны белгісіз. Вилла өзінің артиллериялық күштерін Обрегонның қорғаныс позициясын әлсірету үшін пайдалануды жоспарлағанмен, оның жалпы жоспары 1915 жылдың 6 сәуірінде таңертең атты және жаяу әскерімен толыққанды майдандық шабуыл жасау болды. Шайқасқа дейін Вилла жеке өзі шайқас алаңын тексермеді және оның күштері кез келген қорғанысты бұзып өтетініне немесе атты әскері оларды айналып өтетініне сенімді болды. Конституционалистер өздерінің пулеметтері үшін ашық, бір-бірімен жапсарласқан оқ ату аймақтарын дайындады. Сонымен қатар, көптеген арықтар мен суару каналдары болды, олар жақсартылғаннан кейін Обрегонның әскеріне жақсы жасырындық пен қорғаныс беру үшін траншеялар ретінде пайдаланылуы мүмкін еді. Маңыздысы, Вилланың Солтүстік дивизиясы да, Обрегонның әскерлері де оқ-дәрі тапшылығынан үнемі зардап шекті. Бұл, көбінесе, Бірінші дүниежүзілік соғыстың тудырған сұранысына және сатылымда қалған оқ-дәрінің бағасының өсуіне байланысты болды. Оқ-дәрімен қамтамасыз етудің бұл жетіспеушілігі Селая шайқасында шешуші мәселе болып табылады. Әңгімеге сәйкес, Вилла шайқасқа дейін АҚШ-тан жеке сатушылардан сатып алған оқ-дәрінің бір бөлігі ақаулы болды және шайқас жағдайында жұмыс істемеді. Бұл өнім берушілердің алаяқтығы болған-жоқпын анықтау қиын, мүмкін емес. Сонымен қатар, Вилланың әскерлері артиллерия жағынан айқын кемшілікке тап болды. Обрегонның әскерлері Вилладан 15 зеңбірек артық болды, сонымен қатар олардың сирек еуропалық оқ-дәрілері әлдеқайда қауіпті, сенімді және тиімді болды. Шайқас басталмас бұрын Вилла өз күшінің оқ-дәрі жетіспейтінін жақсы білді және бұл туралы Эмилиано Сапатаға хабарлады. Сонымен қатар, Вилланың әскерлері Обрегонның әскерлерін Веракрус портынан жабдықтауды бұзуға тырыспады.

Шайқас

1915 жылы 4 сәуірде конституциялықтар шайқас алаңын басып алғаннан кейін, олардың командирлері Виллистердің жақын жерде екенін білді. Обрегон әскерлері қорғаныс позицияларын нығайтып, Виллистердің басты шабуылын күтіп тұрғанда, Вилланың күштері 5 сәуірде Селаяға қарай жылжуды бастады. Вилла күштерінің қозғалысын тоқтату үшін Обрегон 1500 сарбаздық жасақты Селаяның жанындағы “Эль Гуахе” деген шаруашылықты басып алуға бұйрық берді. Бұл тактикалық қателік еді, себебі Вилла күштерінің көп бөлігі бұл жерге жақын болатын және салыстырмалы түрде аз санды конституциялық күштерге шабуыл жасады. Обрегон осы жайтты естіген соң, әскерлерін жеке басқарып күшейту үшін пойызға отырды. Әскери саладағы білімімен көзге түскен Обрегон, бұл алғашқы тактикалық қателіктің Вилла күштерінің басым бөлігін өз қорғаныс позициясына әкелуге мүмкіндік беретін таптырмас амал болатынын бірден түсінді. Обрегон өз күштеріне шегінуге бұйрық берді; Вилла сарбаздары осы әрекетке қызығып, конституциялықтарды Селаядағы дайындалған позицияларына қарай қуды. Вилланың күштері жаудың қорғанысына шабуыл жасағанда, олардың ілгерілеуі Обрегонның пулеметтері мен артиллериясымен тоқтатылды. Жаудың қорғанысын айналып өту үшін атты әскерін пайдаланудың орнына, Вилла өз әскерлеріне Обрегонның позицияларына қарсы толқындармен шабуыл жасауға бұйрық берді. Шабуылдан кейін Обрегон Вилла сарбаздарының шамамен 40 рет шабуыл жасағанын, олардың тек біреуі ғана оның қатарларын бұзып өткенін еске алды. Тіпті бұл шағын жетістік те шапшаң ойлы Обрегонмен жеңіліске ұшырады. Вилла сарбаздары басып алған қорғаныс позицияларын иеленген кезде, Обрегон өз кернейшісіне жалпы шегіну сигналын беруге бұйрық берді. Вилла сарбаздары бұл бұйрықтың өз кернейшілерінен келгенін ойлап, алданып артқа шегінді және шайқаста алған жалғыз жерлерін тастап кетті. Вилланың әскері шегінгенде, Обрегон мүмкіндікті пайдаланып, күшті қарсы шабуылға бұйрық берді. Обрегон өзінің шаршаған әскерлеріне қоса, резервтік күштерін де шақырып, Вилла сарбаздарын өз шептеріне кері итерді. Обрегон үшін жақсы жаңалық, Вилла сарбаздарының кішкентай қаруларына арналған оқ-дәрісі сол күнгі шайқастан кейін таусылып қалды. Шегіну кезінде Вилланың командирлерінің бірі конституциялықтарға көшті және Вилла әскерлеріне оқ ашты. Дұрыс тактикалық шешімдер мен үлкен сәттілік нәтижесінде Обрегон Селая шайқасының бірінші кезеңінде жеңіске жетті.

Салдары

Бірінші шайқастың нәтижесі екі тарап үшін де апатты немесе шешуші болмады. Бірақ ең маңыздысы, Вилла қолбасшы ретінде алғашқы ірі әскери жеңіліске ұшырады. Оған қарамастан, Виллистердің рухы жоғары болды және олар Конституционалистермен қайта шайқасуға дайын тұрды. Вилла күнінің жеңілісіне оқ-дәрі мен жабдықтаудың жетіспеушілігін кінәлады. Бұл факт, оның резервтік күшті сақтап тұрмауымен және Обрегон таңдаған жерде шайқасу арқылы Обрегонның қолына ойнауымен байланысты, жеңілістің шынайы себептерін көрсетеді. Вилла өзінің штабымен кеңесіп, олар Обрегонды айналып өтуге немесе оны қорғаныс позициясынан ығыстыруға тырысу керек екенін түсінді. Фридрих Кацтың мәлімдемесінше, Вилла Обрегонға Селаяны тастап кетуді сұрап хат жіберді, соның арқасында бейбіт азаматтардың зардап шегуіне жол болмас еді. Обрегон Вилланың шақыруын қабылдамады, Вилланың оны артықшылықты қорғаныс позициясынан бас тартуға алдау ниеті бар екенін анық түсінді. Вилланың үндеуі Селаядағы шетелдіктердің арасында қолдау тапты, олар Виллистердің артиллериясы қалаға келтіретін зияннан қорқып жүрді.

Дайындық

Екі жақ та алдағы шайқасқа бар күшімен дайындалды, ешқайсысы да шегінуге ниеттенбеді. Дегенмен, екі жақта да оқ-дәрі азайып бара жатты. Обрегон Вилланың оның қорғанысын айналып өтуге тырыспайтынын дұрыс есептеді. Ол дайындық ретінде әскерлеріне Вилла әскерінің шабуылдауға мүмкін болатын бағыттарға көбірек тікенді сым торларын орнатуды және оларды пулеметтен қосымша оқпен жабуды бұйырды. Резервтік күштердің бұрынғысынан қаншалықты тиімді болғанын түсінген Обрегон генерал Чезарео Кастроға 6000-ға жуық атты әскерді жақын жердегі орманды аймаққа жасырып, орналастыруды бұйырды. Вилла әскері бұл күштің орналасқанын байқамады және олар резервтік күштің шабуылынан таң қалды. Әскери артықшылықтарынан өзге, Обрегонның әскерлері Вилла әскерлерін бұрынғы жеңіліске ұшыратқандықтан рухтан көтерілді. Вилланың өзі де бұрынғы жетістіктерінің құрбаны болды. Ол өзінің және әскерінің абыройы қауіпте екенін білді және олар Обрегонды қайда тапса да шабуылдауға тиіс болды. Оқ-дәрісі аз, рухы төмен және тактикалық тұрғыдан нашар жағдайда болғанына қарамастан, Вилланың әскері шабуылға дайындалды.

Шайқас

Екінші Селая шайқасы 1915 жылғы 13 сәуірде Виллиста атқышыларының конституционалистердің қорғаныс шебіне жасаған ауқымды шабуылымен басталды. Бірінші шайқаста болғандай, Виллиста ат әскері Обрегонның окоптарынан атылған автоматтық оқтардың күшімен қайта-қайта кері шегінді. Виллистер шабуыл тактикасын екі күнге жуық сақтады, олардың ат әскері мен жаяу әскері окоптарға бірнеше рет шабуыл жасады, бірақ әр жолы жеңіліске ұшырады. Виллиста артиллериясы артиллериялық оқ жаудыру арқылы жаудың қорғанысын әлсіретуге тырысқанымен, қорғаныс Виллистаның барлық шабуылын тойтарып, бермеді. Дегенмен, Обрегон әскерінің жағдайы да қиын болды. Көп күндік шайқас пен азық-түлік жеткізілімінің шектеулі болуы салдарынан, оқ-дәрілерінің қоры қауіпті түрде азайып бара жатты. Логистикалық жағдай соншалықты нашар болғандықтан, Обрегон 1915 жылғы 14 сәуірде, шайқастың екінші күні президент Каррансаға шұғыл жеделхат жіберді: «Сізге хабарлауға құрметтімін, жағдай өте қиын. Бізде оқ-дәрі қоры жоқ, тек бірнеше сағатқа шайқасуға жететін оқтар ғана бар. Жағдайды құтқару үшін бар күшімізді саламыз». Хабарды алған соң Карранса дереу Селаядағы Обрегонға оқ-дәріге толы пойыз жіберді. Бұл қосымша оқ-дәрілер Вилланың көптеген әскерлерімен күресуді жалғастыру үшін маңызды болды. Вилла әскерлері шамамен 48 сағатқа созылған шайқастан шаршағандықтан, Обрегон солтүстіктен резервтік ат әскерін шығарды және бұрынғы шайқастағыдай қарсы шабуыл жасады. Көбірек және жақсы қимылдайтын резервтік күштердің арқасында шабуыл Виллисталар үшін ауыр соққы болды және олар толыққанды түрде шегінді. Обрегон Селаядағы жеңісін бекітіп, өз әскерлеріне Виллисталарды шайқас алаңынан толыққанды қууға бұйрық берді.

Салдары

Вилла мен оның жоғары лауазымды қызметкерлері қашып кеткенімен, Обрегон конституционалистер үшін дерлік толық жеңіске қол жеткізді. Виллиста әскерлерінің көптеген кіші офицерлері жоғары командирлері сияқты бақытты болмады және Обрегон әскерлеріне тұтқындалды немесе берілді. Обрегон оның әскері тұтқындаған 120 офицердің барлығын атқызуға бұйрық берді. Виллистаның тәжірибелі офицерлерін көптеп тұтқындаумен қатар, конституционалистер мыңдаған ұсақ қару-жарақ пен оқ-дәрі, жүздеген жылқы және ондаған құнды артиллериялық құралдарды да жаулап алды.

Кейінгі оқиғалар

Селая шайқасынан кейін Обрегон президент Каррансаға телеграмма жіберіп, «Бақытымызға орай, Вилла шабуылға жеке өзі басшылық етті» деп, Виллаға қарсы жеңісін түсіндірді. Екі жақтағы қазалардың саны әртүрлі бағаланды, себебі Вилла шайқастан кейін жеңілістің ауыртпалығын азайтуға тырысты. Кейбір тарихшылар Селая шайқасын Панчо Вилланың «Ватерлоо» деп атайды, себебі ол шешуші әскери жеңіліске ұшырады. Оның әскери күші де, беделі де қайта қалпына келмейтіндей зардап шекті. Сонымен қатар, революцияны бақылаған көптеген отандық және шетелдік сарапшылар Виллистерлердің конституционалистік армияны жеңе алмайтынына келді. Әскери тұрғыдан алғанда, Виллистерлер 1915 жылғы сәуірде Селаядағы шайқасқа дейін болғандай күшті емес еді. Апатты шайқастың салдарынан Вилла өзінің күштерін қайта ұйымдастыру және Селаяда жоғалған қару-жарақтарын алу үшін қорғанысқа көшуге мәжбүр болды. Оның адал кеңесшісі, генерал Фелипе Анхелес, Вилланың солтүстік Мексикаға қайтуын ұсынды, онда оның одақтастары бар еді және Солтүстік дивизиясын қайта құруға болатын еді. Вилла өзінің әскери шешімдеріне деген сенімділігін көрсетіп, Обрегон Селаяда жасағандай, Леонда қорғаныс шайқасын жүргізуге шешім берді. Обрегон революцияның келесі шайқастарында Вилланы жоюды жалғастырды. Леон шайқасында Обрегон оң қолын жоғалтып, өлімге жуық болды. Селая шайқасының орны қазіргі Селая қаласының жанында, Гуанахуато штатында, Мексикада орналасқан. Шайқас болған жерде қазірге дейін ешқандай ресми монумент немесе мұражай салынбаған. Мексика қаласында 1928 жылы өлтірілген жерінде Обрегонға ескерткіш орнатылған; 1986 жылға дейін ескерткіште Леонда жоғалтқан Обрегонның қолы формальдегидте сақталған күйінде қойылған еді. Селая шайқасы Вилланың азамат соғысындағы соңғы маңызды үлесі болды, өйткені ол енді ықпалды көшбасшы емес еді. Осының нәтижесінде, АҚШ конституционалистерге қолдауын ауыстыра бастады және Вилланы қашуға мәжбүр етті.