Кіріспе
Ресейлік үшінші буын негізгі ұрыс танкі Т-90 – үшінші буын Ресейдің негізгі ұрыс танкісі, ол Т-72 танкісін алмастыру мақсатымен әзірленген. Ол 125 мм 2А46 тегіс ұңғылы негізгі зеңбіректі, 1А45Т атыс басқару жүйесін, жаңартылған қозғалтқышты және атысшының жылулық көру құралын пайдаланады. Стандартты қорғау шараларына болат және композиттік броня, түтін гранаталарын тастағыш құрылғылар, Kontakt 5 жарылғыш реактивтік броня (ЖРБ) және Shtora инфрақызыл танкқа қарсы басшылықтағы зымырандарды (ATGM) істен шығару жүйесі кіреді. Т-90 танкін "Уралвагонзавод" компаниясы Ресейдің Нижний Тагил қаласында жобалап және құрастырған. 1992 жылы Ресей армиясының қарулануына енгізілді.
The T 90 is a third generation Russian main battle tank developed to replace the T 72. It uses a 125mm 2A46 smoothbore main gun, the 1A45T fire control system, an upgraded engine, and gunner's thermal sight. Standard protective measures include a blend of steel and composite armour, smoke grenade dischargers, Kontakt 5 explosive reactive armour (ERA) and the Shtora infrared anti tank guided missile (ATGM) jamming system. The T 90 was designed and built by Uralvagonzavod, in Nizhny Tagil, Russia. It entered service with the Russian army in 1992.
Даму
Т-90 танкысының тарихы совет кезеңіндегі Т-64, Т-72 және Т-80 сериялы негізгі ұрыс машиналарын (MBT) алмастыру мақсатымен жүргізілген бағдарламаға қайнар көз. Жаңа буын танкты жасауда Т-72 платформасы тиімділігі, қарапайымдылығы және жүріс қасиеттеріне байланысты негіз ретінде таңдалды. Нижний Тагил қаласындағы Карцев-Венедиктов конструкторлық бюросы жобалау жұмыстарын жүргізіп, екі параллель ұсыныс дайындады: бұл Т-72B танкысының (184 нысаны) салыстырмалы түрде қарапайым жаңартылған түрі – Object 188, және Т-72 сериясымен байланысы шамалы, корпус пен мұнараның дизайны, бронясы, қозғалтқышы және қару-жарағы жақсартылған, әлдеқайда жетілдірілген Object 187. 1986 жылы әзірлеу жұмыстары бекітіліп, 1988 жылы алғашқы прототиптер дайын болды. Object 187 бағдарламасының нәтижесінде жасалған машиналары бүгінгі күнге дейін құпия сақталып келеді. Object 188 В.Н. Венедиктов басқарған командамен жасалған. Ең маңызды өзгеріс – Т-80У танкысының 1А45 атыс басқару жүйесінің енгізілуі болды. Object 188 бастапқыда T 72BM деп аталды. Олардың алғашқы төртеуі 1989 жылдың қаңтарында сынақтарға жіберілді. 1990 жылдың маусымынан бастап жетілдірілген нұсқасы (T 72BU деп аталды) жеткізілді. 1991 жылдың наурыз айында Совет Қорғаныс министрлігі Армияға Object 188 қабылдауды ұсынды. Object 187 бойынша жұмыстар белгісіз себептермен бір уақытта тоқтатылды.
Өндіріс және қызмет көрсету тарихы
Ресейлік танк өндірісі Кеңес Одағының ыдырауына дейінгі және кейінгі жылдары азайды. Харьков танк зауыты жаңа тәуелсіз Украинаға тиесілі болды, Челябинск трактор зауыты 1989 жылы өндірісті тоқтатты, ал 1990 жылы Ленинградтағы Киров зауыты. Омск пен Нижний Тагил қалаларындағы қалған екі танк зауытында мемлекеттік тапсырыстар 1992 жылы тоқтады. Сол кезде Ресей қорғаныс министрлігі бір ғана танк түрін өндіруге бел буды. 1980 жылдары Кеңес әскері T-64, T-72 және T-80 танкілеріне тапсырыс берді, содан кейін бәсекелес танк жобалау фирмаларынан бір уақытта өндірілді. Үш танктің де сипаттамалары ұқсас болғанымен, әрқайсысына әртүрлі компоненттер қажет болды, бұл армияның логистикалық жүктемесін арттырды. 1996 жылғы қаңтарда Ресей қорғаныс министрлігінің негізгі броньдық басқармасының бастығы генерал-полковник Александр Галкин Ресей Қарулы Күштері T-80 өндірісін T-90 пайдасына тоқтататынын айтты (Галкин сол жылы өз позициясын өзгертіп, T-80У-ды жоғары танк деп атады). Омск қаласында T-80 өндірісі 2001 жылға дейін жалғасты, негізінен экспорттық нарыққа арналған. T-90 Нижний Тагилдегі "Уралвагонзавод" зауытында 1992 жылдан бастап аз көлемде өндіріліп, 1990 жылдардың соңында отандық нарыққа шығарылды. Ресейдің құрлық әскерлеріне 120-ға жуық T-90 танкісі жеткізілді, содан кейін 2004 жылы жаңартылған нұсқасын қайтадан өндіру басталды. 1995 жылғы қыркүйекке дейін 107 T-90 танкісі өндіріліп, Сибір әскери округінде орналастырылды. Кейін АҚШ-тың басқа бір баяндамасында "1998 жылдың ортасына дейін тек 150-і ғана жасалып, Сибір әскери округінің 21-ші мотоатқыштар дивизиясы осы МБТ-ның [біреуін] алып, танк полкін құрды (Бүрятиядағы 5-ші Дон гвардиясының танк дивизиясына да T-90 берілді)" делінген. Алайда, 21-ші МРД осы уақытқа дейін мотоатқыштар бригадасының мәртебесіне төмендетілді, содан кейін 1997 жылы қойма базасына дейін төмендетілді. Ішкі тапсырыстардың азаюына байланысты "Уралвагонзавод" 1990-шы жылдардың ортасында T-90 экспорттау үшін үкіметтік рұқсат алды. "Уралвагонзавод" компаниясының дизайнерлері жаңа, дәнекерленген мұнара жасады, ол қорғаныс пен ішкі кеңістікті сол кезеңде жақсартты. 1997 жылы Үндістан Пәкістанның 320 украиналық T-80УД танкісін сатып алуына жауап ретінде T-90 танкісіне қызығушылық білдірді. Үндістанның Авадидегі ауыр көліктер зауыты "Аджея" атауымен T-72 автокөлігін лицензиялап шығаратын. Бірінші 42 толық үнді танкілері 2001 жылы жеткізілді және T-90S (Object 188S) деп аталды, олар әлі де ерте серияның ескі құйма мұнараларымен жабдықталған (бұл Нижний Тагилде сақталған құйма мұнаралардың қалған қорларын толығымен сарқып тастады) және 840 а.к. (618 кВт) V-84 қозғалтқышымен жабдықталған. 2002 жылы 82 көлік жеткізілді, қазір олар жаңа дәнекерленген мұнаралармен және V-92S2 қозғалтқышымен жабдықталған, 1000 а.к. (735 кВт) өндіреді. Алғашқы келісім-шарт бойынша 186 танк, қазір ресми түрде "Бхишма" деп аталады, олар Ресейдегі жиынтықтан жасалып, кейіннен отандық бөлшектермен ауыстырылды. Ішкі өндірістің кешігуі Үндістанды 127 толық көлік құралына қосымша тапсырыс беруге мәжбүр етті. 2005 жылы Ресей армиясы T-90-ды қайтадан тапсыруды жалғастырды, ол құйма мұнаралы көлік құралының "түпнұсқа" ерекшеліктерін сұрады. Бірақ жаңа тапсырыс бойынша 14 танк және жаңа құймалы мұнаралар өндірісін құру үшін қажетті үлкен капитал инвестициясы болғандықтан, Ресей қорғаныс министрлігі Үндістанның T-90S-ына өте жақын жаңа конфигурациямен келісті, ол ешқандай сынақсыз 188А1 немесе T-90A объектісі ретінде жедел түрде қызметке қабылданды. 2005 жылы 18 жаңа танк жеткізілді, бұл шамамен бес танк взводын жабдықтауға жеткілікті. Бұл жаңа ресейлік танктер V-92S2 қозғалтқышымен жабдықталған, T01 K05 Buran M пулеметшісінің көзін (EPM 59G Mirage K матрицасы бар белсенді түнгі көрініс арнасы және 1800 м ең үлкен бақылау қашықтығы) және 4S22 жарылғыш плиткалары бар ең соңғы Kontakt 5 реактивті броньмен қорғалған. 2006-2007 жылдары әрқайсысы 31 T-90A танкісін жеткізіп берді, қазір олар Белоруссиядағы Пеленг компаниясы ұсынған ESSA негізгі пулеметшілерінің толығымен пассивті нысаналарымен жабдықталды және Thales компаниясының 2-ші буынның Catherine FC жылу камерасын және жақсартылған 4S23 ERA плиткаларын қолданды. "Волжский оптикалық және механикалық зауыты" (ВОМЗ) АҚ және Thales Optronics негізінде құрылған бірлескен кәсіпорын "Кэтрин ФК" термосурет құрылғыларын өндірді, олар одан әрі ресейлік бронетранспорт құралдары үшін, соның ішінде T-72B3 танкілері мен T-90S экспорттық нұсқалары үшін (Үндістанға, Алжирге және Әзірбайжанға экспортталды) пайдаланылды. 2012 жылдан бері Ресей 3-ші буынның Catherine XP камераларын QWIP матрицалық технологиясы негізінде өндіре алады. 2012 жылы Ресей жасаған командирлік бірлескен нысананы бақылау жүйесі "T01 K04DT/Agat MDT" Халықаралық форум "Инженерлік технологиялар 2012" кезінде көпшілікке таныстырылды. Красногорск зауытының мәліметінше, Agat MDT жаңа әзірленген отандық UPF форматы 640×512, 15 микронды орнату мүмкіндігіне ие (бұл болашақта нысананы түнде 3,5–4,0 км-ге дейін анықтау ауқымын кеңейтуге мүмкіндік береді) нысана көруіне. 2016 жылы Красногорск зауыты T-80U және T-90 танкілері үшін Irbis K түнгі көру нысаналық жүйесін сынауды аяқтады, ал алғашқы жеткізілімдер 2017 жылға жоспарланған. Irbis K-ны аяқтау, алғашқы ресейлік өндірістің сынақтан өткен сынап кадмий теллурид (MCT) матрицалық жылулық көруі, ресейлік танктердің батыстық әріптестеріне қарағанда кемшілігін жойды. Irbis K күндіз де, түнді де 3240 метрге дейінгі қашықтықта нысаналарды анықтай алады. 2007 жылы Ресейдің құрлық әскерлерінің 5-ші гвардиялық танк дивизиясында, Сибір әскери округінде әртүрлі типтегі 334 T-90 танкісі, ал теңізшілерде жеті T-90 танкісі болды. 2008 жылдан бері Ресей армиясы жылына 62 танк алды, 2011 жылы тапсырыстарды тоқтатты. 2010 жылы T-95 жобасы тоқтатылғаннан кейін "Уралвагонзавод" OKR Armata (Қарулану) жобалық зерттеуін бастады. Зерттеудің нәтижесінде T-95 негізіндегі Object 148 (өзі Object 187 негізінде) құрылды. Ресей армиясы жаңа танктың келуіне дайындалу үшін 2012 жылдан бастап T-90 тапсырыстарын қысқарды. 2021 жылдың шілдесінде Индустрия және сауда министрі Денис Мантуров танктың, T-14 Armata деп аталатын, 2022 жылы сериялық өндіріске түсетінін айтты. Жаңартылған T-90M танкілерін жеткізу 2020 жылдың сәуір айында РФ Батыс әскери округінің гвардиялық танк армиясына басталды. T-90M ‘Proryv’ (‘Жаңару’) принципиально жаңа мұнара, 2A46M 5 зеңбірегі және күшті қозғалтқыш алды. Proryv кез келген уақытта қару қолдануға мүмкіндік беретін жаңа көп арналы көру жүйесімен жабдықталған және нақты уақытта басқа көлік құралдарымен дерек алмаса алады. Украиналық барлау деректеріне сәйкес, Украинаға басып кіргеннен бастап халықаралық санкциялардың әсерінен T-90 өндірісі баяулады. 2023 жылдың қазан айының басында Forbes журналында жарияланған мақалада Украинадағы T-90M жоғалтуларының көбеюіне байланысты T-90M өндірісінің өскені айтылды.
Ресей қызметі
Экспортқа бағытталған Т-90С танкысының алғашқы нұсқасы 1999 жылы Чеченстанның Дагестанға басып кіру кезінде, Үндістанға жеткізілуінің орнына, жауынгерлік қимылдарға қатысқан деген мәлімдеме бар. Танктің ракеталық гранататарға (РПГ) қарсы қорғалу мүмкіндігі күмәнді. Гордон Л. Ротман Т-90 танкыларының РПГ-7-ден үш-төрт рет соққыға ұшырағанын "жиі" жазады. Ол, сондай-ақ, чечендердің жарылғыш реактивті бронясы бар Т-90 танкысын жою жолын тапқанын айтады: олар жарылғыш реактивті броняны іске қосу үшін 50 метрден жақын аралықтан РПГ-7 атып, содан кейін астындағы қоршалмаған танк бронясын екі немесе одан да көп РПГ соққысымен қайтадан жақын аралықтан шабуылдайды. Алайда, "Мәскеу қорғаныс бюлетені" жеті РПГ соққысына ұшырағанмен де, жауынгерлік қабілетін сақтап қалған бір Т-90 танкысының мысалын келтіреді. Журналдың қорытындысы бойынша, жабдықталу стандартына сәйкес, жаңартылған Т-90 танкысы, әсіресе "Штора-1" және "Арена" қорғаныс жүйелерімен жабдықталғанда, ең жақсы қорғалған ресейлік танк болып табылады. T 90A 2015 жылы Сирияға Сирия азаматтық соғысына Ресейдің араласуын қолдау үшін жөнелтілді. 2020 жылдың қыркүйегінде Ресейдің Астрахань облысында өткен оқу-жаттығулар барысында ресейлік Т-90 танкысы танкке қарсы басқарылатын зымыранға (ТҚБЗ) кездейсоқ соққыға ұшырап, көлікке ауыр зақым келтірді.
Ресей-Украина соғысы және Украинаға толыққанды ресейлік шабуыл
2014 жылдың жазында Ресей-Украина соғысының Донбастағы кезеңінде Украинаның Луганск облысында Т-90А танктерімен жабдықталған Ресейдің 136-шы гвардиялық мотоатқыштар бригадасының элементтері әлеуметтік желідегі жазбаларда анықталды және олардың суреттерінің орналасқан жерлері ашық дереккөздерді зерттеушілер арқылы геолокацияланды. 2022 жылдың ақпан айында басталған Украинаға толыққанды ресейлік басып кіру кезінде 12 мамырда Харьковта шведтік Carl Gustaf қолмен тасымалданатын танкіге қарсы граната ату құралымен Т-90 танк жойылғаны туралы хабарланды. Осы қақтығыс барысында Т-90 танктеріне түрлі танкіге қарсы зымырандар, соның ішінде американдық FGM 148 Javelin және ағылшын-шведтік NLAW сияқты заманауи "жоғарғы шабуыл" зымырандары да кездесті. Осы типтегі зымырандар осы танктерді жеңуге қабілетті. Ресей танктерді танкіге қарсы қарудан, басқарылатын танкіге қарсы зымырандардан және жоғарғы шабуылды оқтауы бар зымырандардан қорғау мақсатында жасалған "Арена" атты белсенді қорғау жүйесін әзірледі. 2024 жылдың қаңтарында Степов маңындағы шайқаста Украинаның 47-ші жеке механикаландырылған бригадасының екі Bradley ұрыс машинасы (БМ) Т-90М танкымен шайқасты. Bradley машиналары танкты істен шығарды, ал оның экипажы FPV дрон танкты жоймас бұрын қашып кетті. 2024 жылдың 28 сәуіріне дейін Oryx блогы Ресейдің Украинаға басып кіруі басталғаннан бері кем дегенде 127 Т-90 танкысын жоғалтқанын (көзге көрінетін растау) құжаттады, оның ішінде 38 Т-90А (оның ішінде 25 жойылған, 1 зақымдалған, 2 тасталған, 10 тұтқынға алынған), 1 Т-90АК (1 тұтқынға алынған), 8 Т-90С (7 жойылған, 1 тасталған) және 80 Т-90М (45 жойылған, 12 зақымдалған, 21 тасталған, 3 тұтқынға алынған).
Сириядағы қызмет
2016 жылдың ақпан айының басында Сирия армиясы Т-90А танктерін жауынгерлік қолдануға кірісті. Интернетке Алеппода Т-90 танкысының TOW зымырасының тікелей соққысынан алдыңғы мұнарасы зақымданғанына қарамастан аман қалғанын көрсететін видео жарияланды. Kontakt 5 реактивті бронясы зымыраның жарылғыш бөлігін соққыға тигенге дейін тоқтатып, оның күшін жойды. Соғыстың басында кем дегенде екеуі жойылғаны расталды, бұл осы танктердің тұңғыш рет толығымен жоғалуы болды.
Үндістан
2001 жылы Үндістан Ресейден 310 Т-90С танкін сатып алды, оның ішінде 124 толықтай жеткізілді (42-сі ресейлік танктерде кездесетін алғашқы құйма мұнаралармен жабдықталған), ал 186-сы әртүрлі дайындық деңгейінде жеткізілген жиынтықтардан құрастырылуы тиіс болды. T-90 таңдалуының себебі – ол Үндістанда бұрыннан өндіріліп келе жатқан Т-72 танкының тікелей жетілдірілген нұсқасы болғандықтан, оқу және техникалық қызмет көрсетуді жеңілдетуге болатын еді. 1995-1997 жылдары Украинада жасалған Т-80 танкін Пәкістанға жеткізуге жауап ретінде Үндістан Т-90 танкін сатып алды. Бұл Т-90С танктерін «Уралвагонзавод» өндірді, ал қозғалтқыштарды Челябинск трактор зауыты жеткізді. Дегенмен, үнділік танктерде ескірген деп танылған «Штора-1» пассивті электрондық қарсы шаралар жүйесі болған жоқ. 2006 жылдың қазан айында Тамил Наду штатындағы Авади қаласындағы Ауыр көліктер зауытында Үндістанда өндірілетін тағы 330 Т-90С «Бхишма» МБТ танктерін сатып алуға 800 миллион АҚШ долларына келісімшартқа қол қойылды. T-90S «Бхишма» (Махабхаратадағы күзетші жауынгердің атымен аталған) – бұл Үндістан қажеттіліктеріне бейімделген, T-90S-ті жетілдіріп, Ресей мен Францияның көмегімен әзірленген көлік. Танктер француздық Thales компаниясы жасаған Catherine FC жылулық көру құралдарымен жабдықталған. Олар негізгі броняға қоса, жоғары кернеулі қасиеттері бар ламинатталған пластиналар мен керамикалық қабаттардан тұратын ресейлік «Контакт-5» жарылғыш реактивті броняны қолданады. Үнділік T-90S «Бхишма» үшін алғаш рет әзірленген жаңа дәнекерленген мұнаралар, алғашқы құйма мұнараларға қарағанда жақсырақ брондалған. 2021 жылы Үндістан армиясы Т-90 танк паркін жаңарту үшін, танктерді заманауи стандарттарға жеткізу мақсатында, жергілікті өндірісті модульдік белсенді қорғаныс жүйелерімен (жұмсақ және қатты түрдегі) жарақтандыруды қарастырды. 2007 жылдың желтоқсанында 1,23 миллиард долларлық үшінші келісімшартқа қол қойылды, ол 347 жаңартылған Т-90М танктерін сатып алуды көздейтін, олардың көп бөлігі HVF лицензиясы бойынша құрастырылатын еді. Армия 21 Т-90 танк полкі мен 40 модификацияланған Т-72 танк полкін құруды жоспарлаған. Үндістан армиясы алғашқы Т-90М негізгі ұрыс танктерін 2009 жылдың соңында Ресейдің Нижний Тагил қаласындағы «Уралвагонзавод» АҚ-нан толықтай демонтаждалған күйде алды. T-90M алдыңғы корпусы мен мұнарасының үстінде «Кактус К-6» бұрандалы жарылғыш реактивті броня (ERA) жиынтығымен жабдықталған (T-90S-те «Контакт-5» ERA орнатылған), Израильдің Kinetics Ltd компаниясы жеткізген, жауынгерлік бөлімшеге салқындатылған ауа беруге арналған жетілдірілген экологиялық бақылау жүйесімен жабдықталған, сондай-ақ THALES компаниясы жасаған Catherine FC жылулық көру құралы сияқты жаңа буын жылулық бейнелеу жүйелерін орналастыруға арналған қосымша ішкі көлемге ие (8-12 микрометрлік толқын ұзындығында жұмыс істейді). Барлығы, 2020 жылға қарай Үндістан 2080 Т-90 танкін пайдалануға беруді жоспарлаған. Лицензия бойынша жасалған 10 Т-90М-ның алғашқы партиясы 2009 жылдың тамызында Үндістан армиясына қабылданды. Бұл көліктер Тамил Надудағы Авади қаласындағы Ауыр көліктер зауытында құрастырылды. 2012 жылы Қытай шекарасына арналған алты танк полкі үшін 354 жаңа Т-90СМ танктерін сатып алуға келісім берілді, бұл Үндістан армиясындағы Т-90 танктерінің жалпы санын 2011-ге жеткізіп, Үндістанды, барлығы 4500 танкпен (Т-90 және оның түрлері, Т-72 және «Арджун» МБТ) активті қызметте әлемдегі үшінші ірі танк операторы етіп бекітті. 2020 жылға қарай Үндістан 21 Т-90 танк полкіне ие болуды жоспарлаған, әр полкте 45 жауынгерлік танк және 17 оқу-жаттығу танктері болады. 2019 жылдың қараша айында Үндістанның Ауыр көліктер зауыты 464 Т-90С МБТ танкін өндіретінін хабарлады.
Басқа
2005 жылы Алжирге 185 танк тапсырысын жеткізу басталды. Бұл танктар T 90SA деп аталады ("A" - Алжирдің аббревиатурасы). 2009 жылдың қаңтар айында Кипрдің Қорғаныс комитеті 41 ресейлік Т-90 танкісін сатып алу үшін қаражат бекітті. Бұл қаражат 2009 жылғы қорғаныс бюджетіне енгізілді. Кипрде бұдан бұрын Ресейдің Т-80 танкілері қолданыста болған. 2010 жылдың наурыз айында Кипр T-90 танкілерін сатып алудан бас тарып, орнына қосымша 41 T-80 танкісін сатып алғаны хабарланды. 2008 жылдың қазан айындағы Джек Суинидің мақаласына сәйкес, Венесуэланың қорғаныс саласының анонимді деректері президент Уго Чавестің "өз армиясының ескірген AMX 30 негізгі ұрыс танкілерін 50-ден 100-ге дейін ресейлік Т-90 негізгі ұрыс танкілерімен алмастыруды қалағанын" мәлімдеді. 2009 жылдың қыркүйегінде тек 92 T-72 танкісін жеткізу туралы келісім жасалды. Сауд Арабиясы 2008 жылдың шілдесінде ресейлік "Коммерсант" газетінде 150 Т-90 танкісін сатып алу бойынша келіссөздер жүргізіп жатқаны туралы хабарлады. Ливанның қорғаныс министрі Элиас Эль Мур 2008 жылдың желтоқсанында Ресейдің қорғаныс министрі Анатолий Сердюковпен кездесіп, әскери техниканы, соның ішінде Т-90 танкілерін жеткізу мүмкіндігін талқылады. 2010 жылдың ақпан айында Ливия мен Ресей арасында қару-жарақ бойынша келісімге қол қойылды. Келісімнің толық мәліметтері бірден жарияланбады, бірақ ресейлік дипломат Ливияның 20 истребитель, әуе қорғанысы жүйелерін алғанын, сондай-ақ "бірнеше ондаған" Т-90 танкісін сатып алуға және тағы 140 Т-72 танкісін жаңартуға мүдделі болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Алайда, 2011 жылдың басында Ливияда үкіметке қарсы наразылықтарды күшпен басудан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымы Ливияға халықаралық қару-жарақ эмбаргосын енгізіп, ресейлік қару-жарақ келісімдерін тоқтатуға мәжбүр етті. 2013 жылдың сәуірінде "Рособоронэкспорт" Перу армиясының негізгі ұрыс танкілеріне арналған келесі тендерге T 90S-ті қатыстыру туралы өтініш жасады. Перу 120-ден 170-ке дейін танк сатып алуды жоспарлап отырды. T-90 танкісі АҚШ-тың M1A1 Abrams, Испания армиясының Leopard 2A4, бұрын Голландия армиясында болған Leopard 2A6, сондай-ақ Украинаның T-64 және T-84 танкілерімен сынақтан өтті. 2013 жылдың қыркүйегіне қарай бәсекеге тек T-90S, ресейлік T-80, украиндық T-84 және американдық M1A1 танкілері ғана қатысты. Вьетнам мен Ирак 2016 жылы кем дегенде 150 T 90S/SK танкісін сатып алу бойынша келісімге келді.
Қару-жарақ
Т-90-ның негізгі қаруы – 2А46М 125 мм-лік тегіс ұңғылы танк зеңбірегі. Бұл Sprut танкіге қарсы зеңбірегінің жоғары модификацияланған нұсқасы және T 80 сериялы танктердегі негізгі қару ретінде қолданылатын дәл осы зеңбірек. Оны ішкі мұнараны бөлшектемей ауыстыруға болады және броньды тесуші қанатты тұрақтандырылған тастау саботын (APFSDS), жоғары жарылғыш танкке қарсы (HEAT FS), жоғары жарылғыш бөлшектену (HE FRAG) оқ-дәрілерін, сондай-ақ 9M119M Refleks танкке қарсы басқарылатын зымырандарды атуға болады. Refleks жартылай автоматты басқару (SACLOS) лазерлік сәулемен басқару және тандемдік зарядталған HEAT оқ-дәрісіне ие. Оның тиімді қашықтығы 100 м-ден 6 км-ге дейін, ал максималды қашықтыққа жету үшін 17,5 секунд қажет. Refleks болаттан жасалған біртекті броньды (RHA) тесіп өте алады және тікұшақтар сияқты төмен ұшатын әуе нысаналарын жоюға қабілетті. NSV 12,7 мм (12,7×108) қашықтан басқарылатын ұшаққа қарсы ауыр пулеметті командир танктің ішінде басқара алады, оның қашықтығы 2 км және ату жылдамдығы минутына 700–800 оқ (300 оқпен жабдықталған). PKMT 7,62 мм (7,62×54ммR) коаксиалды пулеметінің салмағы шамамен 10,5 кг, ал оқ-дәрі қорабы 250 оқ (2000 оқ алып жүреді) және қосымша 9,5 кг салмақ алады. Басқа да заманауи ресейлік танктер сияқты, Т-90-дағы 2А46М автоматты жүктеушімен жабдықталған, ол танктегі қолмен жүктеушінің қажеттілігін жояды және экипажды 3 адамға дейін азайтады (командир, зеңбірекші және жүргізуші). Автоматты жүктеуші өз каруселіне 22 оқ атуға дайын оқ сала алады және 5–8 секундта оқ жүктеуге қабілетті. Қазіргі заманғы Т-90 танктеріндегі автоматты жүктеушілер 3BM 44M APFSDS сияқты жаңа оқ-дәрілерді пайдалану үшін модификацияланғаны айтылады, ол АҚШ-тың M829A3 оқ-дәрісі сияқты бұрынғы қысқа оқтарға қарағанда броньды жақсы тесе алады. 2А46М зеңбірегінен атылатын HEAT оқтарына 3BK21B (деплетирленген уран қаптамасымен), 3BK29 (800 мм RHA эквиваленттілігімен) және 3BK29M (үштік тандемді зарядталған оқ-дәрімен) кіреді. Сонымен қатар, T 90 танкіге 3OF26 HE FRAG оқтарын мергеншінің лазерлік қашықтық өлшегішімен анықталғаннан кейін танктен белгілі бір қашықтықта жарытуға мүмкіндік беретін Ainet саптаманы орнату жүйесі орнатылған, бұл оның тікұшақтар мен жаяу әскерге қарсы тиімділігін арттырады. HE FRAG оқтарының тиімді ату қашықтығы 10 км, APFSDS оқтарының – 4 км. Т-90-ның атыс басқару жүйесі мемлекеттік сынақтар кезінде жауынгерлік атыстың келесі ерекшеліктерін көрсетті. 5 км-ге дейінгі қашықтықтағы ауыр броньды нысаналарға қозғалыс кезінде (30 км/сағ-қа дейін) Т-90 танкісі бірінші атыстан жоғары дәлдікпен соққы беруге қабілетті. Мемлекеттік сынақтар кезінде 4–5 км қашықтықтағы зымырандар 24 рет ұшырылды және барлығы нысанаға тиді (барлық зымырандарды ұшыруды тәжірибесіз мамандар жүзеге асырды). Тәжірибелі мерген 25 км/сағ жылдамдықпен 1500–2500 м және 54 секунд қашықтықта орналасқан 7 нақты броньды нысанаға соққы берді. Т-90-дағы атыс басқару жүйесіне командирлік станциясында орнатылған PNK 4S/SR AGAT күндізгі және түнгі көздеу жүйесі кіреді, ол көздің нұсқасына байланысты 700 және 1100 метр аралығында танк көлеміндегі нысананы түнде анықтауға мүмкіндік береді. Т-90-ның алғашқы үлгілері TO1 KO1 BURAN көздегішімен жабдықталған, бірақ кейінгі үлгілер (T 90S) ESSA жылулық бейнелеу көздегішімен жаңартылды, бұл күндіз 5000–8000 м және түнде 3300 м қашықтықтағы дәл атуды қамтамасыз етеді, Thales Optronique өндірген CATHERINE FC жылулық камерасын пайдалана отырып. Мергенге 1G46 күндізгі көздеу жүйесі де берілген, ол лазерлік қашықтық өлшегішті, зымыранды бағыттау арнасын қамтиды және танк көлеміндегі нысаналарды анықтап, шабуыл жасауға мүмкіндік береді. Жүргізуші күндізгі және түнгі көру үшін TVN 5 көздегішін пайдаланады. 2010 жылы Ресей Т-90М танктері үшін Thales компаниясы әзірлеген Catherine FC жылулық камераларын лицензиялық өндіріске енгізді, деп хабарлады ресейлік басылым. Бұл жылулық бейнелеу құрылғылары лицензия бойынша Үндістанда салынған Т90М "Бхишма" машиналарында да қолданылады. 2012 жылы Ресейде жасалған T01 K04DT/Agat MDT командалық қадағалаулық бақылау жүйесінің жиынтық үлгісі көпшілікке ұсынылды. Красногорский зауытының мәліметінше, Agat MDT-ны жаңадан әзірленген отандық UPF форматында 15 микронда 640×512-ге орнатуға болады, бұл болашақта түнде мақсатты анықтау қашықтығын 3,5–4,0 км-ге дейін кеңейтуге мүмкіндік береді. "Ирбис К" – Ресейде жасалған алғашқы сынап-кадмий теллуриді (МКТ) матрицалық жылулық көздегіші, ол осы саладағы НАТО елдерімен арадағы алшақтықты қысқартады. Irbis K күні-түні 3240 метр қашықтықтағы танк нысаналарын анықтай алады. EMT 7 танк оларға жетпей тұрып магниттік миналарды сөндіру үшін және электрониканы бұзу үшін электромагниттік импульс шығарады. T 90 үшін Nakidka қолтаңбаны азайту жиынтығы да қол жетімді. Nakidka нысанды инфрақызыл, жылулық, радарлық және радарлық диапазондарда анықтау ықтималдығын азайту үшін жасалған. 1999 жылы Ресей армиясы жүргізген сынақтар кезінде Т-90 түрлі RPG, ATGM және APFSDS оқ-дәрілеріне ұшырады. Kontakt 5 ERA жабдықталған Т-90 сынақ кезінде қолданылған APFSDS немесе ATGM оқтарынан тесілмеді және сынаққа қатысқан T 80U-дан жақсы нәтижелер көрсетті. Сенімді емес дерек көзі: күні=2009 жылғы желтоқсан. Дағыстандағы әскери операциялар кезінде Т-90 танкысы RPG оқтарынан жеті рет зардап шеккеніне куәгерлер баяндады, бірақ ол іс-қимылдан шықпады. T 90M және T 90MS көбірек жетілдірілген "Relikt" ERA жиынтығымен жабдықталған. Relikt тандемдік оқ-дәрілерге қарсы қорғаныс береді және APFSDS оқтарының тегілуін 50 пайызға астам кемітеді. Оны Kontakt 1 немесе Kontakt 5 орнына орнатуға болады.
Болашақ операторлар
2020 жылдың маусым айында Мысыр Ресеймен 500 Т-90МС танкісін сатып алу туралы келісімге қол қойды, бұл келісім жергілікті құрастыру және өндірісті қамтиды. M-84 танкілерін алмастыру мақсатында 146 Т-90МС танкісін сатып алу жоспарлануда. Келісім-шарт Ұлттық жиналыс мақұлдағаннан кейін қол қойылуы мүмкін. Ресей президентінің көмекшісі Кувейтпен жасалған келісімге 2017 жылдың соңына дейін қол қойылуы мүмкін екенін растады, бірақ сатып алу 2019 жылға дейін кейінге жылдырылды.
Ұсынылған бағалар
Танк Малайзия тендеріне қатысты, бірақ 2002 жылы олар поляк танкісі PT 91M-ді таңдады. : 600 жауынгерлік танк сатып алу жоспарланған, T-90 қарастырылды, бірақ оның орнына қытайлық VT 4 таңдалды.
: Planned to acquire 600 battle tanks and considered the T 90 but instead opted for the Chinese VT 4.
Бағалау
: 1 Т 90А. Т-90А алғаш рет 2023 жылдың сәуір айының ортасында Луизиана штатындағы жүк көлігі аялдамасында көрінді. Бұл танк 2022 жылы Харьковтағы қарсы шабуыл кезінде украиндық күштерге түскен болуы мүмкін, және АҚШ-қа жіберілгенге дейін украиндық әскерде болған. Пентагон өкілі оның Абердин сынақ алаңына бағалау үшін жеткізілгенін мәлімдеді.