Кіріспе

Гештальт теориялық психотерапия (ГТП) – Гештальт психологиясына қатаң негізделген психотерапия әдісі. Оның бастауы 1920-шы жылдарға дейін барып жетеді, осы кезде Гештальт психологиясының негізін қалаушылары Макс Вертхаймер, Курт Левин және олардың әріптестері мен студенттері психопатология және клиникалық психология саласында тұтас және жүйелік теориялық Гештальт психологиясының ұғымдарын қолдана бастады. Холизм арқылы «адамның ойлауы, сезінуі, іс-әрекеттері, қабылдаулары, көзқарастары және логикалық амалдары» бірлік ретінде қарастырылады. Психотерапияның келесі онжылдықтарындағы көптеген дамулар осы ерте бастамалардан туындады, мысалы, топтық психоанализ (С. Фолкс), Гештальт терапиясы (Лора Перлс, Фриц Перлс, Гудман және басқалар) немесе Кататимдік қиялды психотерапия (Ханскарл Леунер).

Тарих

Еуропада гештальт теориялық психотерапияны осы негізде неміс гештальт психологтары мен психотерапевтері Ханс Юрген П. Вальтер, Райнер Кастл және олардың Германия мен Австриядағы әріптестері бастап, қалыптастырды. Гештальт психологы Фридрих Хоеттің шәкірті Вальтер, Гештальт теориясының негізін қалаушылар Макс Вертхаймер, Вольфганг Кёлер, Курт Кофка, Курт Левин және Вольфганг Мецгердің еңбектеріне сүйене отырып, өз теориялық тұжырымдамасының ядросын жасауға ұмтылды. Вальтердің гештальт теориялық психотерапия туралы алғашқы жарияланымы 1977 жылы «Gestalttheorie und Psychotherapie» (Гештальт теориясы және психотерапия) деген атпен жарық көрді, қазіргі таңда оның үшінші басылымы (1994) қолданыста. Содан бері ондаған жылдар бойы жарық көрген гештальт теориялық психотерапиясы туралы кең ауқымды әдебиеттің көп бөлігі неміс тілінде жазылған. Алайда, 2021 жылы халықаралық көпсалалық «Гестальт теориясы» журналы гештальт теориялық психотерапиясына арналған арнайы нөмір шығарды, онда осы әдістің негізгі принциптері туралы бірқатар мақалалар ағылшын тілінде ұсынылды. Ал 2022 жылы Герхард Стембергер – осы әдістің соңғы онжылдықтардағы ең жемісті авторы – «Гестальт теориялық психотерапиясының негізгі элементтері» антологиясын жариялады, онда бұл мақалалар қайта қаралып, кеңейтілген және қосымша материалдармен толықтырылған. Гештальт теориялық психотерапияның осы түрі негізінен неміс тілді елдерде кең танылды. Ол Австрия үкіметімен, Австрияның психотерапия заңына сәйкес, ғылыми психотерапия әдісі ретінде ресми түрде бекітілді.

Гестальт психологиясы

GTP өз теориялық болжамдарын ғана емес, гештальт психологиясының «жартылай тезистеріне» және «жартылай нәтижелеріне», сонымен қатар Берлин мектебінің гештальт теориясының «жалпы жүйесіне» – Wertheimer, Köhler, Koffka, Lewin және басқалардың еңбектеріне негіздейді. Wolfgang Metzger және Paul Tholey гештальт теориясының бес кіші тәсілін анықтайды, олар бір-бірімен байланысып, ұйымдасқан жүйені құрайды. Гештальт психологиясын былай қарастыруға болады:

* «толықтық көзқарас пен тәжірибелік бағдар» ұсынатын әдістеме.
* қабылдау және таным, мінез-құлық және өмірлік процестер, соның ішінде әлеуметтік қатынастар туралы «мол зерттеулермен негізделген білімді» қамтамасыз ететін феноменология.
* «өнімді ойдан ерік-жігер мен әлеуметтік өмір психологиясына дейінгі» динамикалық процестердің теориясы.
* «изоморфизмнің жұмыс гипотезасын қоса алғанда» психофизикалық тәсіл.
* «критикалық реализм» эпистемологиялық көзқарас.

Гештальт теориялық психотерапияда бұл гештальт теориясының негізгі әдістемелік көзқарасымен (толық, феноменологиялық, тәжірибелік), оның жүйелік теориялық көзқарасымен және оның ерекше психофизикалық және психологиялық көзқарасымен тығыз байланысты. Gerhard Stemberger-дің «Гештальт теориялық психотерапиядағы диагностика» еңбегі гештальт теориялық психотерапияның тұжырымдамасы мен процесіне түсінік береді. Гештальт теориялық психотерапиялық процесі – терапевт пен клиенттің теңгерімді көзқарасты дамытатын екі адам арасындағы қарым-қатынас. Теңдік ұстанымы – барлық адам тең деген түсінік. Гештальт теориялық психотерапевтер үшін диагностикалық және емдеу процестері ажырамас. Терапевт клиенттің «серігі» ретінде әрекет етіп, оның жеке сезімдері мен проблемаларын анықтауға көмектесуі керек. Гештальт теориялық психотерапевтер жеке адамды оның табиғатына қарсы нәрселерге мәжбүрлеуге болмайды деп санайды; сондықтан терапевт диагностикалық зерттеуді жеке адамның қабілеттеріне бейімдеуі керек. GTP-де клиент өзінің тәжірибесін логикалық ойлау және сезімдер арқылы зерттейді. Stemberger адамның тапқан нәрсесі тек тәжірибеде кездесетін нәрселерге ғана емес, сондай-ақ ойланған, елестетілген, есте қалған және жоспарланған нәрселерге қатысты екенін айтады. Kurt Lewin-ге сілтеме жасай отырып, терапевт тек «динамикалық қасиеттерге» толық хабардар болса, өзгерістер пайда болуы мүмкін. Емдеу процесі қатаң немесе белгіленген кесте талап етпейді, ал процестің жылдамдығы әр адамға байланысты. Lewin-нің тұжырымдамасы – «күш өрісін талдау» – терапевт пен клиент клиенттің өмір кеңістігінің нақты атрибуттарын, олардың қозғаушы күштерін және кедергілерін зерттеу мүмкіндіктерін іздейтін феноменологиялық процедура. Бұл диалог арқылы терапияда болуы мүмкін, бұл клиенттің өз сезімдерін сөйлеу арқылы сезінуіне мүмкіндік береді. Гештальт теориялық психотерапиясындағы антропологиялық модель – терапевт клиенттің «ішкі компоненттеріне» ғана емес, сонымен қатар клиент пен оның ортасының өзара әрекеттесуіне, олардың тәжірибесі мен мінез-құлқына назар аударуы керек деген сенім. Клиент өзінің жалпы назарын осыған бағыттап, өзінің ішкі дүниесін тыңдап, санасында қалып, қазіргі күйде қандай да бір көріністі қадағалайды. Трансфеноменальды әлем туралы қандай болжам жасалса да, айтылса да, не анықталса да, ол феноменальды әдістерді, теориялық нысандар мен модельдерді қолдана отырып алынған деректерді түсіндіруден туындайды. Алынған деректер «критикалық феномендік көзқарас» болып табылады, оның көмегімен әр адам өзінің «микрокосмостық феномендік әлеміне» ие, ол олар үшін шындық ретінде көрінеді. Адамдардың көз алдындағы ғажайып әлем нақты әлем емес, ол мидың шығарған сыртқы әлемнің көшірмесі. Tholey-дің айтуынша, физикалық ынталандырулар біздің физикалық сезімдерімізге жетіп, миымызға нерв жолдары арқылы ми қабығына кіреді. Köhler «психофизикалық деңгей» терминін қолданды, онда ынталандырулар өзгеріп, нәтижесінде психологиялық тәжірибе пайда болады. Алайда, ол өзінің талдауымен өзін Perls-тің 1969 және 1972 жылдардағы үш кітабына ғана шектейді, Perls-тің ертедегі жұмысын және жалпы гештальт терапиясын психотерапия әдісі ретінде қалдырады. Сонымен қатар, Гештальт теориялық психотерапиясы Гештальт терапиясынан, сондай-ақ Walter атап өткендей, басқа психотерапия әдістерінен әдістерді қабылдайды. Бұл гештальт теориялық психотерапиядағы басқа терапия әдістерінен алынған әдістер мен жұмыс әдістерін гештальт психологиялық көзқарасқа сәйкес келіп, гештальт психологиясының негізгі ұғымдарына сәйкес интерпретацияланса және қолданылса интеграциялау мүмкіндігіне байланысты.