Жаралы жол (Zharaly zhol)

Кіріспе

1953 жылы Анри Жорж Клузо түсірген триллер фильмі, Tellison альбомы. Vera Film, Filmsonor, C. I. C. C., Fono Roma.

Сюжет

Француздар Марио мен Джо, неміс Бимба және итальяндық Луиджи Лас-Пьедрас деген шалқары қалада қалып қойды. Шөлмен қоршалған қала сыртқы әлеммен тек әуе жолы арқылы байланысты, бірақ әуе билетінің құны олардың қалтасына қиын. Қаланың ішіндегі мұнай кендерін басқаратын және қала ішінде бекінілген аумақты иеленетін американдық «Southern Oil Company» (SOC) корпорациясынан басқа жұмыс табу мүмкіндігі жоқ. SOC жергілікті жұмысшыларды қанаумен айналысады және заңды өз қолына алады, бірақ қала тұрғындары оған тәуелді және үнсіз ғана зардап шегеді. Марио – өзінің адал сүйіктісі Линдаға немқұрайлы қарайтын сарказмды корсикалық әуесқой. Джо – қалада жақында қалған ескі гангстер. Бимба – тыныш, жайлы мінезді адам, оның әкесін нацистер өлтірген және өзі үш жыл тұз шахтасында жұмыс істеген. Луиджи, Мариомен бірге тұратын, шалқар, еңбекқор адам. Марио Парижде өткен өміріне байланысты Джомен дос болады, бірақ Джоның қатыгез, мақтаншыл мінезі салдарынан олардың арасында алауыздық туады. SOC мұнай кендерінің бірінде үлкен өрт шығады. Өртті сөндірудің және ұңғыманы жабудың жалғыз жолы – нитроглицерин жарылысы. Ұзақ уақыт күтпей, тиісті жабдық болмағандықтан, оны 500 км (300 миль) қашықтықтағы SOC штаб-пәтерінен екі үлкен жүк көлігіндегі канистраларда тасымалдау керек. Жолдардың нашарлығы мен нитроглицериннің жоғары жарылғыштығына байланысты бұл жұмыс кәсіподақ мүшелеріне тым қауіпті деп есептеледі. Компания бригадирі Билл О’Брайен жергілікті тұрғындардан жүк көлік жүргізушілерін жалдайды. Қауіпке қарамастан, көптеген жергілікті тұрғындар жоғары жалақыға – жүргізуші басына 2000 АҚШ долларына тартылады. Олар үшін бұл – зор байлық, өмірден шығудың жалғыз мүмкіндігі. Үміткерлердің тізімі төрт жүргізушіге дейін таңдалады: Марио, Бимба және Луиджи, сондай-ақ неміс Смерлофф. Смерлофф белгіленген күні келмейді, сондықтан О’Брайенді контрабандалық күндерінен танитын Джо оның орнына келеді. Басқа жүргізушілер Джо Смерлоффты қорқытып, өзінің жұмысқа орналасуына көмектескен деп күдіктенеді. Джо мен Марио нитроглицеринді бір көлікпен, ал Луиджи мен Бимба екінші көлікпен тасымалдайды, олардың арасындағы уақыт аралығы – 30 минут, бұл ықтимал құрбандарды азайту үшін жасалады. Жүргізушілер бірқатар физикалық және психологиялық қиындықтарға тап болады, соның ішінде «жуу тақтасы» деп аталатын өте нашар жол, оларды құламаның үстіндегі шіріген платформадан айналып өтуге мәжбүр ететін құрылыс кедергісі және жолды жабатын үлкен тас. Джо өзінің бұрынғыдай жүйкесінің мықты еместігін сезінеді, ал басқалары оның үдеп келе жатқан қорқынышы туралы сұрақ қояды. Соңында Луиджи мен Бимбаның көлігі ескертусіз жарылып, екеуі де қаза болады. Марио мен Джо жарылыс болған жерге келіп, жарылыстан зардап шеккен құбырдан мұнай ағып жатқан үлкен кратерді көреді. Джо көліктен шығып, Мариоға мұнайға толы кратерден өтуге көмектеседі. Алайда, жүк көлігі батпаққа сіңіп кету қаупі бар, және оны батпаққа сіңбеу үшін жасаған тығырықтан кейін Марио Джоны қағып өтеді. Көлік ақырында лайдан босатылғанымен, Джо жанжарлы жарақат алады. Мұнай кеніне келген кезде Марио мен Джоны батырлар ретінде қарсы алады, бірақ Джо қайтыс болады, ал Марио шаршаудан құлап түседі. Ол жазылғаннан кейін сол көлікпен үйіне қайтады. Достарының өлімінен кейін ол екі есе жалақы алады және SOC ұсынған жеке жүргізушіден бас тартады. Марио қаладағы кафеде той кеші болып жатқанда тау жолымен қуанышпен төмен түседі, онда Марионың достары оның келуін асыға күтеді. Ол жолдан қасақана және бейсақтықпен бұрылады, өлімнен осы жолда көп рет құтылғанын еске алады. Линда, кафеде би билегенде, есінен айырылады. Марио бұрышты тым жылдам айналып, қоршаудан құлап өледі.

Frenchmen Mario and Jo, German Bimba and Italian Luigi are stuck in the isolated town of Las Piedras. Surrounded by desert, the town is linked to the outside world only by an airstrip, but the airfare is beyond the means of the men. There is little opportunity for employment aside from the American corporation that dominates the town, Southern Oil Company (SOC), which operates the nearby oil fields and owns a walled compound within the town. SOC exploits local workers and takes the law into its own hands, but the townspeople depend on it and suffer in silence. Mario is a sarcastic Corsican playboy who treats his devoted lover, Linda, with disdain. Jo is an aging ex gangster who recently found himself stranded in the town. Bimba is an intense, quiet man whose father was murdered by the Nazis and who himself worked for three years in a salt mine. Luigi, Mario's roommate, is a jovial, hardworking man, who has just learned that he is dying from cement dust in his lungs. Mario befriends Jo due to their common background, having lived in Paris, but a rift develops between Jo and the other cantina regulars due to his combative, arrogant personality. A large fire erupts at one of the SOC oil fields. The only way to extinguish the flames and cap the well is an explosion produced by nitroglycerine. With short notice and lack of proper equipment, it must be transported within jerrycans placed in two large trucks from the SOC headquarters, 500 km (300 miles) away. Due to the poor condition of the roads and the highly volatile nature of nitroglycerine, the job is considered too dangerous for the unionized SOC employees. The company foreman, Bill O'Brien, recruits truck drivers from the local community. Despite the dangers, many of the locals volunteer, lured by the high pay: US$2,000 per driver. This is a fortune to them, perhaps the only way out of their dead end lives. The pool of applicants is narrowed down to four drivers: Mario, Bimba and Luigi are chosen, along with a German named Smerloff. Smerloff fails to appear on the appointed day, so Jo, who knows O' Brien from his bootlegging days, takes his place. The other drivers suspect that Jo intimidated Smerloff in some way to facilitate his own hiring. Jo and Mario transport the nitroglycerin in one vehicle; Luigi and Bimba are in the other, with thirty minutes separating them in order to limit potential casualties. The drivers are forced to deal with a series of physical and mental obstacles, including a stretch of extremely rough road called "the washboard", a construction barricade that forces them to teeter around a rotten platform above a precipice, and a boulder blocking the road. Jo finds that his nerves are not what they used to be, and the others confront Jo about his increasing cowardice. Finally, Luigi and Bimba's truck explodes without warning, killing them both. Mario and Jo arrive at the scene of the explosion only to find a large crater rapidly filling with oil from a pipeline ruptured in the blast. Jo exits the vehicle to help Mario navigate through the oil filled crater. The truck, however, is in danger of becoming bogged down and, during their frantic attempts to prevent it from getting stuck, Mario runs over Jo. Although the vehicle is ultimately freed from the muck, Jo is mortally injured. On their arrival at the oil field, Mario and Jo are hailed as heroes, but Jo is dead and Mario collapses from exhaustion. Upon his recovery, he heads home in the same truck. He collects double the wages following his friends' deaths and refuses the chauffeur offered by SOC. Mario jubilantly drives down a mountain road as a party is being held at the cantina back in town, where Mario's friends eagerly await his arrival. He swerves recklessly and intentionally, having cheated death so many times on the same road. Linda, dancing in the cantina, faints. Mario takes a corner too fast and plunges through the guardrail to his death.

Қабылдау және мұра

"Қорық жалақысы" алғашқы көрсетілімінде сыншылардың жоғары бағасына ие болды. The New York Times газетінің Bosley Crowther жазғандай: "Қызығушылықтың барлығы нитроглицериннің болуынан және оны абайсызда, демді ұстап қолданудан туындайды. Көрермен театрдың жарылатын күтеді". Фильм сонымен қатар көрермендердің де ықыласына бөенді, Францияда 6 944 306 билет сатылды және ол жылдың ең табысты төртінші фильмі болды. 1982 жылы Паулин Каэль оны "экзистенциалдық триллер – 50-ші жылдардың ең өзгеше және дүрбелең тудыратын француз мелодрамасы" деп атады. Кез келген сәтте жарылысқа ұшырау мүмкін болғанда, тек ақымақ ғана мінез-құлқының тағдырды анықтайтынына сенеді. Егер бұл қазіргі заманғы адамның жағдайының мысалы болмаса, кемінде оның иллюстрациясы. Зорлық-зомбылық адамның өмір сүруіне түсінік беру үшін қолданылады". 1992 жылы Роджер Эберт "Фильмнің созылған күдікті сахналары киноның ұлы кезеңдерінің қатарына енуге лайық" деді. Леонард Мальтин фильмге 4 жұлдыздың 3,5 жұлдызын берді, оны "таңғажайып, қиын және өте күдікті эпикалық фильм" деп сипаттады. 2010 жылы фильм Empire журналының "Әлемдік киноның 100 ең жақсы фильмі" тізімінде 9-орынды иеленді. Rotten Tomatoes сайты 47 рецензия негізінде сыншылардың 100% фильмге оң баға бергенін, ал салмақты орташа бағасы 8.90/10 екенін хабарлады. Сыншылардың консенсусы: "Экзистенциалдық саспенстің классикасы, "Қорық жалақысы" үздіксіз саспенсті өткір сатирамен үйлестіреді; оның әсері бүгінгі триллерлерде әлі де сезілуде". Metacritic 15 сыншының пікіріне сүйене отырып, 100 балдық шкала бойынша 85 бал берді, бұл "көпшіліктің мақұлдауы" екенін көрсетеді. Британдық-американдық режиссер Кристофер Нолан өзінің "Дюнкерк" фильміне "Қорық жалақысы" фильмінен үлкен шабыт алды.

Реставрация және үй видеосы

Клузоның ең танымал және ең табысты фильмдерінің бірі – "Қауіпті жалақы", барлық үй видео форматтарында кеңінен таралды. Дегенмен, бастапқы 153 минуттық француздық кинотеатрлық нұсқасы бар француздық DVD-ден (TF1 Vidéo, 2001) басқа, соңғы уақытқа дейін көптеген нұсқалар 148 минуттық өңделген нұсқаны ғана қамтыды. 2017 жылы түпнұсқа негативке негізделген және оператор Гийом Шиффманның қадағалауымен жан-жақты 4K қалпына келтіру жұмысы аяқталды. Бұл дыбыс және бейне сапасын едәуір жақсартты және Францияда (TF1 Vidéo), Ұлыбританияда (BFI) және Жапонияда (IVC) Blu-ray, DVD және DCP форматтарында жарық көрді. Фильм 1996 жылы Клузоның қызының рұқсатымен түстіленді. Кейіннен француз теледидарында көрсетіліп, француздық VHS-те шығарылды.

Қайта жасау

1958 жылы Говард В. Кох режиссерлік еткен "Қатал жол" (немесе "Тұзақтың тас жолы") және 1977 жылы Уильям Фридкин режиссерлік еткен "Сорсер" – американдық қайта түсірілген фильмдер, бірақ алғашқысы осылай деп ресми түрде көрсетілмеген. Фридкин екіншісін түпнұсқа роман бойынша жасалған бейімдеу деп атады. Сюжеті 1980-ші жылдардағы "MacGyver" американдық телесериалының "Hellfire" (S01E08) атты эпизоды үшін бейімделген. Үшінші қайта түсірілім 2024 жылдың наурыз айының соңында Netflix арқылы жарық көрді. Жюльен Леклерк режиссерлік еткен жаңа фильмде Франк Гастамбид, Альбан Леноар, Ана Жирардо және Софиан Зермани түскен.