Кіріспе

Honi soit qui mal y pense (ағылшын тілінде: Honi soit qui mal y pense) – англо-норман тіліндегі мақал, Англиядағы ортағасырлық билеуші топтар қолданған көне норман француз диалектісі. Ол "осыны жамандықпен қаралағандар ұятқа қалар" деген мағынаны білдіреді, көбінесе "жаман ойлар тудырған әркім ұятқа қалар" деп аударылады. Бұл – Шотландияны қоспағанда, барлық британдық рыцарлық атақтарының ең жоғарысы саналатын Британдық Орденнің (Order of the Garter) ұраны.

Шығу тегі

Король Эдуард III француз тағына талап ету кезінде Гартер орденін құрды. Орденнің негізі қаланған жыл ретінде дәстүрлі түрде 1348 жыл көрсетіледі (ресми түрде жарияланған жылы). 1512–1513 жылдары жазылған Полидор Вергилийдің «Англия тарихы» еңбегінде, оқиғадан 166 жыл өткен соң, орденнің пайда болуы сарайдағы шағын оқиғамен байланыстырылады. Король Эдуард III Крес шайқасынан кейін қаланың түсуіне арналған Кледегі балда өзінің туысы және келіні, Кенттің Жаннасымен билеп жатқанда, оның гартері білегіне дейін түсіп қалды, бұл оның ұялуына себеп болды және айналасындағылар күлді. Эдуард гартерін өзінің аяғына байлап, былай деді: "Honi soit qui mal y pense. Tel qui s'en rit aujourd'hui, s'honorera de la porter." ("Оны жамандықпен қараған ұялады. Бүгін күлгендер кейін оны мақтан тұтады."). Ғалымдар бұл нұсқаны сенімсіз деп санайды, себебі оны растайтын замандас деректері жоқ, сондай-ақ сол кезде әйелдер гартер таққан жоқ.

Сэр Гауэйн мен Жасыл салт атты

Англо-норманд тіліндегі ұран, Англиядағы ортағасырлық билеуші топтың сөйлеген көне норманд француз диалектісі, 14 ғасырдың соңындағы орта ағылшын поэмасы "Сэр Гавейн және Жасыл Шарвалы" ("Sir Gawain and the Green Knight") поэмасында "hony soyt qui mal pence" түрінде кездеседі, манускриптінің соңында, бірақ кейінірек жазылған қолмен. Поэма "Жартер" орденімен байланысты. Поэмада эротикалық мәні жағынан жартерге өте ұқсас белбеу маңызды рөл атқарады. Орденнің ұраны Гавейннің "corsed worth cowarddyse and couetyse boþe" ("Қорқыныш пен ашкөздік екеуі де қарғысқа лайық", 2374-жол) деген сөзімен салыстырылады. Поэма авторы әлі де даулы болып тұрса да, ең басты екі үміткер – Джон Гонт және Енгерран де Куси, жетінші де Куси сиресі – мен "Жартер" ордені арасында байланыс бар сияқты. Де Куси король Эдуард III-нің қызы Изабеллаға үйленген және олардың тойы күні "Жартер" орденіне қабылданды.