Кіріспе

Твин-Сити жылдам транзит компаниясы (TCRT), сондай-ақ Твин-Сити желілері (TCL) деп те аталатын, АҚШ-тың Миннесота штатындағы Миннеаполис-Сент-Пол қалалық аймағында трамвайлар мен автобустарды пайдаланған көлік компаниясы болды. Таксилер мен бу кемелері сияқты көліктің басқа түрлері де сынақтан өтті, сондай-ақ ойын-сауық парктері сияқты кейбір демалыс орындары да болды. Компания 1890 жылдардағы бірігуден бастап 1962 жылы сатылғанға дейін TCRT деген атпен жұмыс істеді. ХХ ғасырдың басында компания АҚШ-тағы ең жақсылардың бірі саналған қалааралық трамвай жүйесін иеленді. Қазіргі Metro Transit автобусы және жеңіл рельстік жүйесінің алқызы бұл компания болып табылады.

Құру

Түйелі қалалардағы көше теміржол көлігінің бастауы толыққанды белгісіз. Ол 1865 жылға дейін барып тіреледі, сол кезде кәсіпкер және қала әкімі Дорилус Моррисон Миннеаполис қаласының орталығында рельстер төсеуді бастаған. Ол тез арада полковник Уильям С. Кингпен және басқа да Миннеаполис кәсіпкерлерімен бірігіп, Миннеаполис көше теміржолын құрды. Дегенмен, желілер аса ұзаққа созылмады және теміржол бір кезде пайдасыз болып қалды. Бірнеше жыл бойы шаң жинаған, бірақ ешқашан қолданылмаған трамвай сатып алынғаны туралы да мәліметтер бар. Миссисипи өзенінің арғы бетінде Сент-Пол теміржол компаниясы Сент-Пол қаласында метро аймағының алғашқы, сәтті атпен тартылатын трамвай жүйесін іске қосты. 1875 жылы Миннеаполис көше теміржолы Миннеаполис қалалық кеңесімен келісім жасады: егер компания төрт ай ішінде жүйе жұмыс істей бастаса, олар 50 жылға көше рельстерін пайдалануға эксклюзивті құқық алатын еді. Компания жылжымайтын мүлік магнаты Томас Лоуриді шақырды, ол 1875 жылдың 2 қыркүйегінде Миннеаполис қаласының орталығы мен Миннесота университеті арасындағы маршрутты іске қосты. Көше трамвайлары танымал болды, себебі олар тегіс рельстерде жүретін, ал сол кездегі көшелердің көпшілігі топырақтан немесе тас төселген қалың тастардан тұрды. Бұл жолдар жаяу жүргіншілер үшін қауіпті және атпен сүйрелетін арбаларда саяхаттауды ыңғайсыз етіп берді, әсіресе Миннесотаның қыстарында. Томас Лоури Миннеаполис айналасында пайда болған әртүрлі теміржолдарды біріктіруді жоспарлады. Басқа жүйелер атпен тартылатын вагондармен немесе кабельдік трамвайлармен пайда болғанда, Лоури желілерді электрлендіруді қолға алды. 1880-ші жылдардың соңында электр трамвайлары Миннеаполис пен Сент-Пол қалаларында қозғала бастады. Кабельдік трамвайлар Миннесотаның қарлы қыстарында қиындықтарға тап болғандықтан тез арада танымалдылығын жоғалтты, ал халық баяу ат трамвайларынан жалықты.

Жүйенің пайда болуы

1890 жылы екі қала Университет даңғылы бойындағы темір жолмен байланысты, бұл оларды біріктірген төрт темір жол желісінің біріншісі болды. Екі қалалық жүйелердің бірігуі, яғни Сент-Пол қалалық теміржол компаниясы мен Миннеаполис көшелік теміржолы, «Твин-Сити жылдам транзит» компаниясын құрды. Компания құрылыс жұмыстарына кірісіп, жүйедегі электрленген жолдардың ұзындығын тез екі есеге арттырды. Келесі 40 жыл бойы компания кішірек бәсекелестерді өз ішіне қосып алуын жалғастырды. 1898 жылы компания басқа компаниялардан вагондар сатып алудың орнына, өзінің трамвайларын және машиналарын (мысалы, крандар мен қар тазалағыштар) жасауға көшті. Мұндай алғашқы вагон компания президенті Томас Лоури үшін жасалған жеке трамвай болды, бірақ бұл арнайы тапсырыс еді. Вагонның бір жағында үлкен терезелер орнатылған, бұл пейзажды жақсы көруге мүмкіндік берді. Бұл вагон жаңа желілердің ашылуы сияқты арнайы жағдайларда және АҚШ президенті Уильям Маккинлидің сапары кезінде пайдаланылды. «TCRT» компаниясы елдегі ең ірі трамвайларды жасады. «Твин-Сити жылдам транзит» компаниясы 1898 жылы Николетт шеберханаларында көшелік вагондар жасау ісіне кірісті, себебі шығыс өндірісінен алынған вагондар Миннесотаның қатал қыстарында жеткілікті төтеп бере алмайтындығы анықталды. 1906 жылы олар Снеллинг шеберханаларында өндіріс зауытын ашты, онда «TCRT» үшін ғана емес, сонымен қатар Чаттануга, Дулут, Сиэтл және Чикаго үшін де вагондар жасады. Бұл вагондар дәстүрлі трамвайлардан үлкен болды: ұзындығы 14 метр, ені 3 метр. Ескі жолдар да жаңартылды. Бастапқыда көптеген желілер тар рельспен салынған еді. Олардың барлығы стандартты калибрге (ussg) жаңартылды. Сонымен қатар, желілердің негізгі құрылысы жақсартылды. «Твин-Ситидегі» рельстер елдегі ең қымбат рельстерге дейін жаңартылды, бір мильдің құны 60 000 АҚШ долларын құрады. Рельстер дәнекерленген (термит) қосылыстармен жабдықталған және көбінесе тас немесе асфальтпен қоршалған. 1909 жылға қарай рельстердің 95 пайызы осы конструкциядан жасалған. Олар компания трамвай қызметін тоқтатқанға дейін пайдаланылды. 1906 жылдан 1926 жылға дейін «TCRT» «көшелік қайықтармен» тәжірибе жүргізді. Ресми түрде «Экспресс қайықтары» деп белгіленген олар, сол кездегі трамвайларды еске түсіретін дизайны бар бумен жұмыс істейтін кемелер еді. Қайықтар Миннетонка көліндегі қауымдар арасында жүріп тұрды, бірақ сол аймақтағы жолдардың жақсаруы 1920 жылдары жолаушылар ағынына күшті әсер етті. Қорытындыда жеті кеме салынды, бірақ олардың көпшілігі 1926 жылы көлге батырылды. «TCRT» сонымен қатар Ақ аю көліндегі «Уайлдвуд» ойын-сауық паркін және Миннетонка көліндегі «Үлкен арал» паркін ашу арқылы қала маңындағы ойын-сауық паркі бизнесіне де қатысты. «Үлкен аралдағы» парктің қызметін Excelsior қаласынан үш үлкен паром кемесі қамтамасыз етті. Көлік құралдарында ішкі жанатын қозғалтқыштардың пайдалануымен, «Твин-Сити жылдам транзит» Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде пайда бола бастаған бірнеше автобус желілерін иеленді. 1920 жылдары олар такси компаниясын да сатып алды. 1922 жылы көлік жүйесінің ең жоғары деңгейіне жеткенде, оның рельсінің ұзындығы 853 шақырымға жететін, 1021 трамвайы болды. Темір жол Стиллвотерден шығысқа қарай, Миннетонка көліне батысқа қарай шамамен 80 шақырымға созылды. Бір кезде «TCRT» аймақтағы ең ірі жұмыс беруші болды. Сол кезде Миннеаполисте тұратын әрбір адам ең жақын станциядан (кем) қашықтықта болды деген қауесет бар.

Еңбек жағдайларының өзгеруі

1917 жылы АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқаннан кейін бірнеше айдың ішінде ірі жұмысшылар ереуілі болды. Ол 6 қазанда басталды және «Әлемдік жұмысшылар ұйымы» (IWW, сондай-ақ «Wobblies» деп те аталады) ұйымының ықпалымен жүзеге асты. Бұл ұйым аймақта, әсіресе солтүстік Месаби темір кенішінде кәсіподақтарды ұйымдастырып келген белсенді топ еді. Сол кезде компанияны Томас Лоуридің ұлы Хорас Лоури басқарды және ереуілдеген жұмысшылармен келіссөздер жүргізуден түбірінен бас тартты. Бұл жұмысшыларды және оларға көңіл білдіргендерді ашуландырды. Сент-Пол қаласындағы ашулы ереуілшілер көлік құралдарын зақымдап, жұмысын жалғастырғандарды мазалады. Миннесота штатының қоғамдық қауіпсіздік комиссиясы жұмысшыларды жұмысына қайтаруға бұйрық берді, олар біраз уақытқа мойынсұнды. Бірақ халық қараша айының соңында тағы да жұмыстан шықты. 2 желтоқсанда, «Партиялық емес лига» спикерлерінің ықпалымен жиналған көпшілік TCRT компаниясының Сент-Пол қаласының орталық ауданындағы көлік құралдарына электр қуатын тоқтатуынан кейін, көптеген адамның үйіне қайтуы мүмкін болмай қалды. Келесі күндері көптеген адамдар қамауға алынды және ереуіл тиімсіз деп танылды. 800 адамды кәсіподаққа мүше емес жұмысшылармен ауыстырды. 1930 жылдары жағдай өзгеше болды, бірақ бұл оңай болған жоқ. 1932 жылы жүйедегі көлік құралдарының көп бөлігі «бір адаммен басқару» жүйесіне көшірілді. Яғни, бұрын көлікті алда жүргізетін жүргізуші мен артта билет сататын кондуктор қажет болса, енді жүргізуші екі жұмысты да өзі атқаратын болды. Көлік құралдарының есіктері жолаушылардың оңай отыруы үшін өзгертілді. Артқы жағында торлы қоршаулары бар «гейт-вагон» деп аталатын көліктер желіден мүлдем жойылды. Осыған ұқсас, екі адамнан бір адамға көшу операциясы сол кезде елдің көптеген көлік желілерінде жүргізілді. Бір адамдық басқаруға көшу компанияның жұмыс күшінің шамамен жартысын артық етіп шығарды. Көптеген қызметкерлер жұмыс табуда қиындыққа тап болды және көбінесе ерекше кестелерде жұмыс істеуге мәжбүр болды. Бір қызметкер сенбі күні сағат 16:24-тен дүйсенбі күні сағат 09:49-ға дейін 17 сағаттық жұмыс кестесін өткергенін жазды. Компанияда кәсіподақ болғанмен, ол көп пайда әкелген жоқ. 1933 жылдың қазанында жұмысшылар Миннесота штатының губернаторы Флойд Б. Олсон, Сент-Пол қаласының мэрі Уильям Махони және Ұлттық қалпына келтіру басқармасының қолдауын алды. Келесі жылы жұмысшылар Біріккен көлік кәсіподағына қосылуға дауыс берді.

Автомобильдермен бәсекелесу

Ұлы депрессия мен автомобильдердің танымалдылығы артуымен теміржол желілері құлдырауға бет бұрды. Ұзақ маршруттар, әсіресе жолаушылар ағыны төмен маршруттар қысқартылғандықтан, автобустар жүйе шеттерінде жиі қолданылды. Екінші дүниежүзілік соғыс жүйеге уақытша қайта жандануға мүмкіндік берді, себебі қатаң отын рационированиесі және азаматтардың ресурстарды сақтауға жасаған тырыстары автомобиль пайдалануды патриоттық емес деп санауға себеп болды. Дегенмен, бұл шектеулер TCRT-нің өзіне де әсер етті, өйткені олар көптеген жаңа трамвайлар салуға шамалары келмеді. Компания жүйенің әртүрлі бағыттарын қолдау үшін көбірек автобустар қосуға мәжбүр болды. Соғыс аяқталғаннан кейін, трамваймен жүретіндер өздерінің жеке көліктеріне қайта оралды. TCRT басшылығы жолаушыларды қайта тарту үшін желіні жаңарту жолдарын іздестірді. Соғыс жылдарындағы қарқынды пайдалану нәтижесінде рельстерді жөндеу қажет болды. Басқа көлік түрлерінің бәсекесі жаңғырту талап етті. 1945 жылы компания алғашқы PCC трамвайын алды. Келесі жылдары ондаған жаңа PCC вагондары көшелерде пайда болды, бірақ біріншісі паркте бірегей болып қалды, себебі ол ғана пневматикалық тежегіштермен жабдықталған еді. Барлық PCC вагондары стандартты өлшемнен бірнеше сантиметрге ендірек болды, бұл компанияның ескі трамвайларының енімен сәйкес келеді.

Компанияны сатып алу және құлдырау

Компания темір жол жүйесіне қайта инвестиция салу саясатын ұзақ жылдар бойы сақтап келді. Пайда түскен кезде, ол несиелерді өтеуге және компанияға тиесілі теміржолдарды, трамвайларды және басқа да жабдықтарды жақсартуға әдетте жұмсалатын. Компания сирек дивиденд төлейтін. 1948 жылы Уолл-стриттегі спекулянт Чарльз Грин TCRT акцияларының 6000 данасын сатып алды. Ол жылдам пайда табуды күткен, бірақ компания ірі құрылыс жұмыстарын бастағанда акция сатып алғанын анықтады. Бұл оның күткен дивидендтерін жоятынын білген Грин басқа акционерлермен байланысып, компания президенті Д. Дж. Строусты қызметтен шеттетуге және өзі басқаруға шақырды. Грин 1949 жылы компанияны бақылауға алып, темір жол жүйесін таратуды бастады, компания 1958 жылға қарай автобустарға толық көшуі мүмкін екенін жариялады. Жүйенің PCC вагондары Мексика Ситиге (91 дана), Ньюарк, Нью-Джерсиге (30 дана) және Шейкер-Хайтс, Огайоға (20 дана) сатылды. Грин 1950 жылы акцияларын сатты, ал оның орнына қысқа мерзімге Эмиль Б. Андерсон келді, кейін жергілікті адвокат Фред Оссана келесі жылы компания басшылығына тағайындалды. Оссана бұзуды қысқа уақытқа тоқтатты, бірақ жақын арада процесс жеделдетілетінін хабарлады. Екі жыл ішінде жолдар алынып, автобустармен ауыстырылады.

Трамвай жүйесінің аяқталуы

1954 жылдың 19 маусымында, Грин болжағаннан төрт жыл бұрын, Миннеаполисте соңғы трамвайлар қозғалысын тоқтатты. Қалған көліктер металл сынықтарын алу үшін өртелді. Соңғы трамвай Фред Оссана мен Джеймс Тоулидің артында, Тоули Оссанаға чек табыс еткен сәтте түсірілгенімен әйгілі. Ол кезде TCRT бірқатар қиындықтарға тап болды. Тас жолдардың дамуы халықтың кеңірек аумаққа таралуына жағдай жасады. Миннеаполис халқы 1940 жылдардың соңында, ал Сент-Пол 1950 жылдардың соңында, он жылдан кейін ең көп халқына жетті. Халық пен жұмыс орындарының өсуі тығыздығы төмен қала шеттерінде шоғырланды, онда жаңа рельс жолдары салуға қажетті капитал, күтілетін жолаушылар санымен салыстырғанда тым жоғары болды. Осы аймақтарға рельс салу өте қымбатқа түсетін еді. Бірақ автобустар мұндай маршруттарда табысты болуы мүмкін еді. Сонымен қатар, NCL желісімен байланысы жоқ басқа трамвай желілері де автобустарға ауысты, көбінесе TCRT процесін бастамас бұрын көп бұрын. Фред Оссана 1949 жылы Чарльз Гриннің компанияны сатып алуы кезінде TCRT-де заңгер болып жұмыс істеді. Ол General Motors компаниясынан 25 автобусқа тапсырыс беруді жоспарлаған, бірақ оның орнына 525 автобус ұсынылды. TCRT-нің автобус паркінің басым бөлігі GM компаниясымен құрастырылды. Көптеген іс-әрекеттер TCRT-нің активтерін тонауға және меншік иелері мен инвесторлардың қалтасын толтыруға бағытталған. Оссана 1960 жылы компаниядан ауысу кезеңінде заңсыз жеке пайда алғаны үшін сотталды. Ол өзге де қылмыскерлермен бірге түрмеге қамалды. 1984 жылы Миннесота Твинз командасының иесі болған Карл Полад 1960 жылдары Фред Оссанадан кейін Twin City Lines басшысы болды. Ол 1970 жылы компанияны сатты.

Трамвайды сақтау

Қирату жұмыстары басталғанға дейін TCRT көптеген PCC трамвайларын сатып алған. Бұл вагондар 1952 және 1953 жылдары, әлі де жақсы жағдайда болатындықтан сатылды. Вагондар Мексика қаласына (91 дана), Ньюаркқа (30 дана) және Шейкер-Хайтсқа (20 дана) жіберілді. Олардың кеңдігіне байланысты, оларды қабылдай алатын орын аз болды, сондай-ақ осы сатып алушылардың әрқайсысының жеке жол учаскелері жеткілікті болды. Мысалы, Кливлендтегі Шейкер-Хайтс жылдам транзит желісінің көп бөлігі басқа деңгейде орналасқан. TCRT өзі салған ескі ағаш трамвайлардың көп бөлігі жойылды. Компания салған 1240 вагондардың ішінде бес вагоны ғана қалпына келтіріліп, теміржол музейлерінде пайдалануда. 1950 жылдары қолданылған ағаш трамвайлардың тек екеуі ғана теміржол әуесқойларының қоғамдарына берілді, ал қалғаны өртенді. Олар Миннесота трамвай музейіне (TCRT No. 1300) және Мэн штатындағы Жағалау троллейбус музейіне (TCRT No. 1267) тиесілі. Тағы бір болат қаптамалы вагон (TCRT No. 1583) солтүстікке қарай Дулут-Спериор темір жолына жіберілді, бірақ ол пайдаланылмады. Қазір ол Висконсин штатындағы Шығыс Троя электр теміржолы музейінде сақталуда. Тағы бірнеше вагон өртеу орындарынан құтылды, бірақ олар қиын жағдайларға тап болды және олардың тек екеуі қалпына келтірілді. 1980 жылы суға батып кеткен "Минехаха" трамвай кемесі су астындағы шолушылармен табылғаннан кейін су бетіне көтерілді. Ұзақ күтілістен кейін ол қалпына келтіріліп, 1996 жылдан 2004 жылға дейін Миннесота көлік музейі, ал содан бері Миннетонка көлі музейімен қолданылып келеді. Сондай-ақ, MTM TCRT-ның ескі PCC вагонының бірін (TCRT No. 322) қалпына келтірді, ол қазір Миннесота трамвай музейімен басқарылады. Бір кезде Twin City Rapid Transit компаниясына тиесілі болған бірнеше PCC вагондары енді музей экспонаттары ретінде өмір сүруді бастады. Ньюарк қалалық метрополитені 24 тамызда 2001 жылы қалған 24 вагонын жаңа жеңіл рельсті пойыздармен алмастырып, жұмысын аяқтады. Оның ішінде 15 вагоны Сан-Франциско қалалық теміржолына (Muni) Market Street Railway классикалық трамвайлар коллекциясы үшін сатылды. Сонымен қатар, Шейкер-Хайтс желісінде жүрген 12 PCC вагоны қазір Бруклин тарихи теміржол қауымдастығына тиесілі. Көптеген вагондардың ұзақ қызмет етуіне Twin Cities аймағында қыс мезгілінде жолдарды мұздан тазарту үшін көп мөлшерде тұз қолданылуы себеп. Осыны ескере отырып, вагондардың көп бөлігі тот баспау үшін тотбас болаттан жасалған.

Тарихи қалдықтар

Компанияның трамвай тарихының қалдықтары Егіз қалаларда сақталды, ал кейбір сақталған нысандар қазір Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілген. Ең көне сақталған құрылыстардың бірі – Миннеаполистегі «Колониал Уэрхаус» деп аталатын ғимарат. Алғаш рет 1885 жылы салынған, ол ерте атпен жүретін трамвайлар дәуірінде Миннеаполис көше теміржолы компаниясының бас кеңсесіне орналасқан, ал кейін жүйе жаңартылғанда электр станциясы ретінде пайдаланылды. Желілерге көп электр энергиясы қажет болды, сондықтан бір шақырымдай қашықтықтағы Сент-Энтони шарлауында гидроэлектр генераторлары орнатылды, сондай-ақ жақын жерде Солтүстік-Шығыс бу станциясы да салынды. Бұл станциялар салынғаннан кейін көп ұзамай, бұрынғы бас кеңсе 1908 жылы сатылды. Бу станциясын Миннесота университеті сатып алды, ол қазір оны өзен бойындағы кампусқа жылу беру үшін пайдаланады. Сент-Пол қаласындағы Снеллинг даңғылында орналасқан үлкен ғимарат 1907 жылы салынған кезде трамвайлардың негізгі құрылыс және жөндеу шехы ретінде пайдаланылды. Ол жылдар бойы кеңейтіліп, жаңартылды, кейіннен автобус паркіне айналды. Дегенмен, кешен ескірген, нашар желдетілуі, шатыры ағып тұруы және басқа да проблемалар туындады. 2001 жылдың қыркүйегінде ол жабылып, сөйілді. Сент-Пол қаласындағы Селби-Хилл тік көтеріліс болатын, ал 19 ғасырдың соңында Селби-Хилл туннелі 1905 жылы салынып, көлбеуді азайтуға мүмкіндік бергенше, осы жерде канат жолдары пайдаланылды. Туннель әлі де бар, бірақ кіреберістері жабылды, ал 2022 жылдың шілдесіне қарай ол көбінесе баспанасыз адамдардың лагеріне айналды. Ол Қасиетті Пауыл соборының жанында орналасқан. Аймақтағы жарнама тақталары бастапқыда теміржол желілерінің жолаушыларын тарту үшін орналастырылған. Автомобильдер көбінесе басқа бағыттарды таңдағанмен, осы жарнама тақталарының көптегені ондаған жылдар бойы сақталды. Олар 1990 жылдардағы қалаларды көркейту жұмыстарының нәтижесінде алынып тасталды.

21-ғасыр темір жолының мұрасы

1970 жылдары автобус желілері (олардың кейбіреулері әлі күнге дейін бұрынғы атпен жүретін арбалардың жолдарымен өтеді) Метрополитен кеңесінің бақылауындағы, ішінара мемлекеттік қаржыландырылатын жүйеге ауыстырылды. Қалалық аймақтың барлық аймақтық көлігін Метро Кеңесінің көлік агенттігі басқарды, ол Metro Transit деп аталды. Екі қаланың көшелерінен рельстер жоғалғаннан кейін жиырма жыл өткен соң, саясаткерлер мен жоспарлаушылар жаңа жеңіл рельстік жүйелерді ұсынды. 1972 жылы тығын осыншалықты нашар болғандықтан, жаңа метро немесе адам тасымалдау құрылысын салу туралы ұсыныстар жасалды, бірақ тым жоғары құн жобалардың ешқайсысының ғасыр соңына дейін іске аспауына себеп болды. Миннесота университеті жеке жылдам транзит (PRT) жүйелерін зерттеді және осы идеяға қатысты бірнеше патент алды. Рельстік көлік 2004 жылы пайдалануға берілген Көк желінің құрылысымен Егіз қалаларға оралды. Қала арқылы шығыстан батысқа қарай жүретін, мүмкін TCRT-ге бұрын тиесілі болған PCC вагондарын қамтитын мұражайлық трамвай желісінің ұсынысы қарастырылды. 2009 жылы Миннеаполистен солтүстік-батысқа қарай АҚШ 10-шы тас жолымен өтетін Northstar қалалық темір жолы ашылды. Екі қала арасындағы "Жасыл желі" деп аталатын байланыс 2014 жылдың 14 маусымында ашылды. 2020 жылдан бастап Миннеаполистен оңтүстік-батысқа қарайғы қала маңына жеңіл рельстік жол салынуда. Басқа ұсыныстар Сент-Пол қаласының толық солтүстігі мен оңтүстік-шығысына қалалық байланыс қосуды қамтиды. Сент-Пол қаласының оңтүстік-батысына жеңіл рельстік желісі бұрын талқыланған, бірақ жолаушылар ағынының аз болуы күтілгендіктен қабылданбады.