Кіріспе

Британдық халық биі мен күйі

Жиг (порт, порт круинн) – бұл күрделі өлшемдегі қарқынды халық биінің бір түрі, сонымен қатар осы биге сүйемелдейтін музыкалық шығарма. Ол алғаш рет 16 ғасырда Англияда, Ирландияда, Шотландияда және Британ аралдарының басқа аймақтарында танымал болды, содан кейін Еуропаның материгінде қабылданды, нәтижесінде ол кешіккен барокко би кешенінің соңғы бөлігіне айналды (француздық гиг; итальяндық және испандық гига). Бүгінде жиг көбінесе ирланд би музыкасымен, шотланд ел биімен және Канададағы метис халқымен байланысты. Жигтер бастапқыда төрт уақытты күрделі өлшемде болған (мысалы, 6/8 уақыты), бірақ олар әртүрлі уақыт белгілеріне бейімделді, олардың негізінде топтарға бөлінеді, оларға қос жигтер, сырғанақ жигтер және қарапайым жигтер кіреді.

Шығу тегі

Jig термині француз тіліндегі giguer, яғни «секіру» немесе итальян тіліндегі giga сөзінен туындаған болуы мүмкін. Ирланд биінде «jig» терминінің қолданылуы ирланд тіліндегі jigeánnai сөзінен алынған, ол өзі ежелгі ағылшын тіліндегі giga сөзінен, яғни «ескі би» деген мағынаны білдіреді. Ол 16 ғасырдағы Англияда би ретінде белгілі болды, көбінесе 6/8 өлшемінде, ал бұл термин ертедегі жаңа Англияда би элементтерін қамтитын сахналық ойын-сауыққа қолданылды, бірақ ол «вероятно, көптеген түрлі билерді, жеке (жигтерге қолайлы), жұптық, дөңгелек, халықтық немесе сарай билерін» қамтыды; Плейфордтың «Билеу шебері» (1651) еңбегінде «Кемпстің жигіндегі би ойыны» – драмалық жигтен алынған әдеттегі сценарий, ал қадамдар үшін би метрі мен пантомима үшін метрикалық емес бөлімдердің үйлесімі жеке немесе жиг ансамблінің сахналық актерлермен қалай орындалғанын көрсетеді. Кейіннен бұл би 6/8 өлшеміндегі музыкамен, сондай-ақ slip jig өлшемімен байланыстырыла бастады.

Ирландия мен Шотландия

XVI ғасырдың ортасында бұл би Ирландияда, ал XVII ғасырда Шотландияда қабылданып, кеңінен тарады. Қазіргі кезде джиг көбінесе осы елдермен, әсіресе Ирландиямен байланыстырылады. Джиг дәстүрлі ирланд биінде катушкадан кейін екінші орында тұрады; ол Шотландия елдік би музыкасында да танымал, бірақ аздап сирек кездеседі. Ол күрделі өлшеммен жазылады, яғни 6/8 уақытында. Джигтің ең көп таралған құрылымы – екі сегіз тақтымдық бөлімнен тұрады, онда екі түрлі қадам орындалады, әрқайсысы бір рет оң аяқпен және бір рет сол аяқпен. Ирландия музыкасындағы көптеген би күйлері сияқты, сеанс немесе би кезінде екі немесе одан да көп джигтер бір-бірімен тізбектеліп, үзіліссіз орындалады.

Ирландиялық қадам биінде

Келесі ерекшелік көбінесе қазіргі заманғы бәсекелі ирланд биінде кездеседі және дәстүрлі ирланд музыканттары арасында джигтер қалай орындалады және санатталады деген жалпы түсінікпен шатастырылмауы керек.

Жеңіл жіптер

Жеңіл жүгіру – барлық жүгіру түрлерінің екінші ең жылдам түрі. Бишінің аяқтары ұзаққа жерден көтерілмейді, себебі қадамдар шапшаң болады, әдетте феисенналарда 116 шағыс темппен орындалады. Әр би мектебінде жеңіл жүгірудің әртүрлі қадамдары бар, бірақ көтерілу қадамы немесе «көтеріліп ұнтақтау» қадамы дерлік барлық жеңіл жүгірулерде стандартты болып табылады. Көтерілу қадамының оң жақ нұсқасы сол аяққа салмақ түсіріп, оң аяқты жерден көтеріп, содан кейін сол аяқпен бір рет секіру арқылы орындалады. Тағы да сол аяқпен секіріп, оң аяқты сол аяқтың артына қойып, сосын салмақты оң аяққа ауыстырып, сол аяқты ауада қалдырыңыз. Бишілер осы үш қозғалысты «секіру, кері секіру» деп атайды, ал секіру мен кері секіру арасында шамалы үзіліс болады. Келесі қозғалыс – оң аяқпен секіру. Содан кейін салмақты солға, оңға, солға, оңға ауыстырыңыз. Бұл қозғалысқа арналған тіркес: «секіру, кері секіру, кері секіру 2 3 4». Сол аяқпен қадамды орындау үшін сол және оң жақ бағыттарын ауыстырыңыз.

Слип-жиглер

Слип-жигтер 9/8 уақытында орындалады. Ұзын такттері болғандықтан, олар бірдей саны барлармен катушка мен жеңіл жигке қарағанда ұзын. Би саусақ ұштарында биіктеп орындалады және әсем қимылдары орындаушыларды еденмен сырғанатып жібергендей көрінетіндіктен, көбінесе "ирланд биінің балеті" деп есептеледі. Слип-жигтер фейс кезінде минутына 113 соққылық жылдамдықпен орындалады.

Бір және екі жақты джиг

Жалғыз жiгiстердi слайдтармен шатастыруға болмайды; олар жiгiстердiң ең сирек кездесетiн түрі, олар жiгiстерде немесе сирек жағдайларда 6/8 уақытында орындалады. Музыкалық тұрғыдан алғанда, жалғыз жiгiстер әдетте төрттiк нотадан кейiн сегіздік нотадан тұратын үлгiнi (әр 4/4 тақтада екі рет) ұстанады, ал қос жiгiстерде үш сегіздік нотадан тұратын үлгi (әр 4/4 тақтада екі рет) кездеседi.

Қалқымалы шұңқырлар

Хоп-жиг – жеңіл жигтерден кейін барлық жигтердің ең жылдам түрі, бірақ "хоп-жиг" термині шатасу тудыруы мүмкін, себебі кейбір адамдар оны жеке жиг ретінде қолданса, ал басқалары осы терминді 6/8 өлшеміндегі мелодияны білдіру үшін пайдаланады. Осы соңғылардың арасында кейбіреулері оны слип-жигтен ажыратпайды, ал енді біреулері бұл терминді ерекше ерекшеліктері бар, атап айтқанда, төрттен бір нота – сегізден бір нота жұптарына баса назар аударатын слип-жиг түрі үшін қолданады.

Үшбұрышты жіптер

Трепл-жиг (сонымен қатар қатты немесе ауыр жиг деп аталады) қатты аяқ киіммен және 6/8 уақыт өлшемімен орындалады. Олардың ерекшелігі – таптар, требльдер және дыбыстық соққылар. Көптеген сахналық билер трепл-жиг уақыт өлшемімен орындалады, мысалы, "Мас шарапшы", "Қараторай таяғы", "Үш теңіз капитаны" және "Сен Патрик күні". Фейс фестивальдерінде трепл-жигтің екі түрі орындалады: дәстүрлі және дәстүрлі емес (баяу) трепл-жиг. Жаңа бастаушылар трепл-жигті дәстүрлі жылдамдықпен (92 бпм) орындайды, ал тәжірибелі бишілер дәстүрлі емес (баяу) трепл-жигті 72 бпм жылдамдықпен билейді.

Тікелей және құмдық шүмектер

19 ғасырдағы Америкада джиг – африкалық американдық құлдар жасаған, кейіннен миньстрель шоуларындағы орындаушылар қабылдаған қадамдық би түрі. Бес тартылған банджо немесе скрипканың әуеніне биленетін, немесе шоттиш темпінде ойналатын джиг (ирланд билерінен ажырату үшін «түзу джиг» деп те аталады) синкопаланған ырғақ және ерекше қозғалыстармен сипатталады. Джиг билеушілері өкшеге немесе аяқ басына «соққылар», бір аяқпен «секірулер», екі аяқпен «серпілістер», сондай-ақ түрлі сығақтар мен шашуларды пайдаланды. Ең танымал ерте джиг билеушісі – афроамерикандық Мастер Джуба, ол көптеген ақ нәсілді еліктеушілерге шабыт берді, олардың көпшілігі қара бояумен өнер көрсетті. Джон Даймонд, «шақыру билері» сериясында Мастер Джубамен бәсекелескен ирланд-американдық, осы ақ нәсілді миньстрель джиг билеушілерінің ең көрнектісі болды. Миньстрель джигтері, сондай-ақ тікшелер мен бұзылулар 20 ғасырдың штанга және жұмсақ аяқ киім биінің дамуы үшін маңызды болды. Түзу джигтің бір түрі – «құм джигі» немесе «құм биі», ол құм себілген сахнада сығақтар мен сырғанаулар сериясы ретінде орындалды. 19 ғасырдағы ең танымал құм билеушілері екеуі де 1855 жылы Нью-Йоркте туған: Буффалода туған Китти О’Нил және Манхэттенде туған қарсыласы Китти Шарп. Құм биі миньстрельдік, әртүрлілік және водевильдің маңызды бөлігі болды және кейінгі онжылдықтарда негізінен афроамерикандық штанга билеушілері, соның ішінде Джон Бабблз, Билл «Божанглз» Робинсон, Сэмми Дэвис кіші, Харриет Браун және ең бастысы Говард «Сандман» Симс арқасында сақталды.