Қызыл қайын ағашы

Кіріспе

Ағаш түрі

– Солтүстік Американың батысында (Аляска, Юкон, Британ Колумбиясы, Вашингтон, Орегон, Калифорния, Айдахо және Монтана) өсетін, жапырағын қысқа түсіретін, кең жапырақты ағаш.

Сипаттама

Alnus rubra – Солтүстік Америкадағы ең ірі алғыр түрі және әлемдегі ең ірілерінің бірі, биіктігі шамамен 30 метрге жетеді. 1979 жылғы мәлімет бойынша, ресми түрде ең биік қызыл алғыр Орегон штатының Клатсоп округінде (АҚШ) өседі. Қабығы дақтанған, күлгін сұр және тегіс болып келеді, көбінесе ақ лишай мен мүкпен жабылады. Алғырдың өмір сүру мерзімі шамамен 60 жылды құрайды, одан кейін жүрек шіріуінен зардап шеге бастайды. Күзде түскен жапырақтары тез шіріп, азотқа толы гумусқа айналады, бұл азотты басқа түрлерге қолжетімді етеді.

Ортақ серіктестер

Қызыл алғыр жағалаудағы Дуглас шыршасымен (Pseudotsuga menziesii subsp. menziesii), батыс гемофиласымен (Tsuga heterophylla), үлкен шыршамен (Abies grandis), батыс қызыл кедрімен (Thuja plicata) және Ситка шыршасымен (Picea sitchensis) ормандарымен байланысты. Өзендер мен ағындардың жағалауларында көбінесе есекжан (Salix spp.), қызыл озиер иілігімен (Cornus stolonifera), Орегон шарықтабымен (Fraxinus latifolia) және үлкен жапырақты кеспеағашпен (Acer macrophyllum) кездеседі. Оның таралу аймағының оңтүстік-шығысында ақ алғыр (Alnus rhombifolia) оның орнын басады, ол шамамен бірдей биіктіктегі ағаш, бірақ жапырақтарының жиектері иілмейді, анық тілімдері болмайды және тұқымдарының жиектерінде қанат тәрізді жарғақтар жоқ. Биік тауларда оның орнын кішкентайрақ және бұта сияқты өсетін Ситка алғыры (Alnus viridis subsp. sinuata) алмастырады, ал Каскад тауларының шығысында – жұқа жапырақты алғыр (Alnus incana subsp. tenuifolia).

Қалпына келтіру

Қызыл алғыр азотты бекітуге қоса, кейде қылқан жапырақты ағаштардың тамырларында Phellinus weirii (ламинарланған тамыр шірігін тудыратын) патогеннің пайда болуын болдырмау үшін егіс айналымында қолданылады. Alnus rubra кейде әсемдік үшін отырғызылады және суар, жағалау аймақтарында немесе өзен жағалауларында, жақсы дренаждалған, жеңіл топырақта жақсы өседі. Қызыл алғыр ауыр, сулы сазды топырақта жақсы өспейді. Егер алғыр үй шаруашылығында отырғызылса, оны дренаж құбырларынан, канализация құбырларынан және су құбырларынан қашық жерге отырғызу керек, себебі тамырлар құбырларға еніп, бітелуіне себеп болуы мүмкін.

Ағаш өңдеу

Алдер ағашы сыртқы қолданулар үшін берік нұсқа деп есептелмейді, бірақ оның өңдеуге ыңғайлылығы мен бояуға оңай түсуіне байланысты жиһаз және шкаф жасауда жиі қолданылады. Клен, жаңғақ және емен сияқты басқа танымал қатты ағаштарға қарағанда жұмсау болғандықтан, алдер бұрын ағаш ретінде құнсыздау саналды. Дегенмен, қазір ол көптеген басқа қатты ағаштармен салыстырғанда экономикалық жағынан тиімді болғандықтан, ең танымал қатты ағаш баламаларының біріне айналуда. Музыкалық аспап жасау саласында, кейбір электр гитара және бас-гитара шеберлері алдердің тепе-тең дыбыстық қасиеттерін бағалайды. Алдерді жергілікті американдықтар маска, ыдыс, құрал саптары және басқа да ұсақ бұйымдар жасау үшін жиі пайдаланады. Алдер ағашының түсі ақтан қызғылтқа дейін, ашық қоңырға дейін өзгереді, құрылымы жұмсақ, аздаған түйірлі және орташа жылтырлыққа ие. Оны өңдеу оңай, жақсы желімделеді және сапалы бояуға жарамды.

Балықтарды түтіндеу

А. рубра майлы түтін шығаратындықтан, лососьті түткізу үшін осы ағаш ең қолайлысы саналады.

Қоршаған ортаны қорғау көрсеткіші ретінде

Қызыл шағанды ғалымдар көбінесе озон ластануына осал аймақтарды табу үшін биомониторингтік организм ретінде пайдаланады, себебі оның жапырақтары озон деңгейі жоғары болғанда қызыл, қоңыр немесе күлгін түске боялып өзгеріске ұшырайды.

Орман шаруашылығы

Қазіргі кездегі инвентаризациясы шамамен [саны] құрайтын қызыл алғыр, Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы жалпы қатты ағаш көлемінің 60% -ын құрайды және өнімнің әртүрлілігі, коммерциялық құны және өндірістік жұмыспен қамту тұрғысынан ең құнды қатты ағаш болып табылады. Алғырдың құнының артуы және оның экологиялық рөлін жақсырақ түсіну кейбір жер басқарушыларды оны сақтап, тіпті кейде оны өсіруге итермеледі. Бұрын, "агрессивті пионер" ретінде, ол бағалы қылқан жапырақты түрлерге зиян келтіре отырып, аумақтарды жылдам отарлауға қабілетті болғандықтан, ұзақ уақыт бойы арамшөп саналды және оның ағаш әлеуетіне мән берілмеді. Алайда, қазір сабақтың пішіні мен ағаш сапасын жақсарту мақсатында селекциялық бағдарламалар жүргізілуде. Солтүстік-батыстағы орман жерлерінің көп бөлігі қылқан жапырақты өсімдіктер өндірісіне бағытталғандықтан, Орегонда ғана жыл сайын орманды жерлердің [саны] бөлігі қызыл алғыр және басқа да бәсекелес қатты ағаш түрлерін бақылау үшін гербицидтермен өңделеді. Қызыл алғырдың тез өсуі қылқан жапырақты өсімдіктердің жаңадан егілуіне кедергі келтіруі мүмкін. Орегон мен Вашингтон жағалауында қызыл алғырдың үлкен ауданда гербицидпен өңделуіне байланысты бірнеше сот процестері болды, онда денсаулыққа зиян келтіргені, соның ішінде туа біткен кемшіліктер және басқа да адам денсаулығына әсер ететін салдарлар тудырғаны айтылды. Топыраққа азот қосудан басқа, қызыл алғырдың айналымы Дуглас шырша ормандарындағы ламинатталған тамыр шірігін азайту үшін де қолданылады. Қызыл алғырдың жас ағаштары Олимпиада түбегіндегі Ситка емендеріндегі емен құрттарының зиянын азайтуға көмектеседі. Алғыр ағашына деген қызығушылық артып келеді, себебі ағаш құны Дуглас шыршасының құнына жақындап, көбінесе одан да асып түседі. Алайда, бұл қызығушылық қызыл алғырдың жалпы өнімділігімен шектеледі, ол Дуглас шыршасы мен батыс гемилоктан айтарлықтай төмен.