Кіріспе

Ауа эмболиясы – қан тамырларының бірі немесе бірнешесінің ауа немесе басқа газ көпіршіктерімен бөгелуі. Ауа хирургиялық араласулар кезінде, өкпенің тым толуынан зақымдану, декомпрессия кезінде және басқа да себептерден қан айналымына енуі мүмкін. Өсімдіктерде ауа эмболиясы тамырлы өсімдіктердің ксилемасында, әсіресе су тапшылығынан зардап шеккен кезде кездесуі мүмкін. Су астындағы жұмыс істейтіндер өкпелерінің тым толуынан болатын зақымдану салдарынан артериялық газ эмболиясын дамытуы мүмкін. Өкпе баротравмасынан өкпенің веналық жүйесіне енген тыныс газы альвеолалық капиллярларда тұтқындалмайды, нәтижесінде жүйелік артериялар арқылы дененің қалған бөлігіне таралып, эмболия қаупін арттырады. Декомпрессиядан пайда болатын инертті газ көпіршіктері көбінесе жүйелік қан айналымының веналық жағында пайда болады, онда инертті газ концентрациясы жоғары болады. Бұл көпіршіктер көбінесе өкпенің капиллярларында тұтасып, көбінесе ешқандай белгілерді тудырмастан шығарылады. Егер олар жүрекшелер аралық тесік арқылы жүйелік қан айналымына өтсе, миға жетіп, инсультты, коронарлық капиллярларда миокардтық ишемияны немесе басқа тіндерде де зардаптарды тудыруы мүмкін, бірақ олардың салдары көбінесе жеңіл болады. Бірінші көмек ретінде мүмкіндігінше жоғары концентрацияда оттегі беру, шокпен күресу және ауруханаға жеткізу қажет, онда терапиялық компрессия және гипербариялық оттегімен емдеу тиімді ем болып табылады.

Желдету аппаратының әсерінен пайда болған өкпе баротраумасы

Өкпеге тиген жарақат ауа эмболиясын да тудыруы мүмкін. Мұндай жағдай науқасқа тыныс алу аппаратына қосылғанда, зақымдалған тамырға немесе артерияға ауа күшпен еніп, кенеттен өлімге алып келуі мүмкін. Сондай-ақ, суға батып, қайта жоғары көтерілер кезде тынысты ішке тартып ұстап тұру, қысымның өзгеруі салдарынан өкпедегі ауаны өкпе артериялары мен тамырларына итеруі мүмкін.

Тікелей инъекция

Клиникалық процедуралар кезінде ауа кездейсоқ түрде тікелей венаға немесе артерияға еніп кетуі мүмкін. Гемодиализ тізбегінің тамыр түтігінен ауаны мұқият алу үшін шприцтің дұрыс қолданылмауы тамыр жүйесіне ауаның кіруіне әкелуі мүмкін. Веналық ауа эмболиясы – вена немесе артерия катетеризациясын қажет ететін диагностикалық және емдік процедуралардың сирек кездесетін асқынуы. Маңызды эмболия болған жағдайда, жүрек-қан тамыр, өкпе немесе орталық нерв жүйесі зардап шегуі мүмкін.

Механизм

Ауа эмболиясы қан тамырлары ашық болғанда және газдың кіруіне ыңғайлы қысым градиенті болғанда пайда болуы мүмкін. Көптеген артериялар мен веналардағы қан айналымы қысымы атмосфералық қысымнан жоғары болғандықтан, қан тамыры зақымданғанда ауа эмболиясы көбінесе болмайды. Бірақ жүректің үстіндегі веналарда, мысалы, бас және мойында, веноздық қысым атмосфералық қысымнан төмен болуы мүмкін, ал жарақат ауаның кіруіне мүмкіндік береді. Сондықтан хирургтар миға операция жасағанда ерекше сақтық танытуы керек, және жамбас немесе мойын асты веналарынан орталық веналық катетерді енгізгенде немесе алып тастағанда төсек басы төмен еңкейтіледі. Ауа веналарға енгенде жүректің оң жағына, содан кейін өкпеге жетеді. Бұл өкпе тамырларының тарылуына, жүректің оң жағындағы қысымның көтерілуіне әкелуі мүмкін. Егер қысым овал тесігі ашық халықтың 20-30% құрайтын науқаста жеткілікті деңгейге жетсе, газ көпіршігі жүректің сол жағына, содан кейін миға немесе коронарлық артерияларға өте алады. Мұндай көпіршіктер газ эмболиясының ең ауыр белгілеріне себеп болады. Веналық немесе өкпелік ауа эмболиясы ауаның жүйелік веналарға енгенде және жүректің оң жағына, одан өкпе артерияларына тасымалданғанда пайда болады, онда ол қан ағынын тоқтатуы немесе азайтуы мүмкін. Жануарларға жасалған тәжірибелер көрсеткендей, мұның болуы үшін қажетті газ мөлшері әртүрлі болуы мүмкін. Веналық ауа эмболиясының өте үлкен және белгілі мөлшері тез декомпрессия кезінде, мысалы, терең суға түсу немесе декомпрессиядан зардап шегу кезінде де пайда болуы мүмкін, бұл жағдайда ол өкпедегі қан айналымын бұзып, тыныс алу қиындықтарына және гипоксияға әкелуі мүмкін.

Алдын алу және скрининг

Егер овалдық тесік (PFO) болуы күдіктелсе, ақауды анықтау үшін эхокардиографиялық тексеру жүргізілуі мүмкін. Бұл тестте, шприцтегі физиологиялық сарысуды араластыру арқылы өте ұсақ көпіршіктер жасалып, пациент тамырына енгізіледі, содан кейін қол тамырына инъекцияланады. Бірнеше секундтен кейін бұл көпіршіктер пациенттің оң жақ қарыншасы мен қарыншасы арқылы қозғалатынын ультрадыбыс суретінде анық көруге болады. Осы кезде көпіршіктер тікелей қабырға аралық ақаулық арқылы өтіп бара жатқаны байқалуы мүмкін, немесе пациенттен Вальсальва маневрын орындауын сұрағанда овалдық тесік уақытша ашылуы мүмкін – бұл көпіршіктер оң жүрек арқылы өтіп бара жатқанда тесіктің жапырақшасын ашып, көпіршіктердің сол жүрекке өтуін көрсетеді. Мұндай көпіршіктер тест кезінде зиян келтіруге тым кішкентай, бірақ бұл диагноз пациентті су астына түсу сияқты іс-әрекеттер кезінде пайда болатын ірі көпіршіктерден туындауы мүмкін проблемалар туралы ескертуі мүмкін, онда декомпрессия кезінде көпіршіктердің көлемі ұлғаюы мүмкін. Терең техникалық дайвингке түсуге ниеттенген және салыстырмалы түрде жоғары декомпрессиялық стресске ұшырауға дайын сүңгуірлерге PFO тесті жасау ұсынылуы мүмкін.

Диагностика

Жалпы ереже бойынша, кез келген тереңдікте қысыммен газды тыныс алған, су бетіне есінен танып шыққан, су бетіне шыққаннан кейін дереу есінен таныған немесе су бетіне шыққаннан кейін 10 минут ішінде неврологиялық белгілер білінген кез келген суартысшының артериялық газ эмболиясы болды деп есептелуі керек. Артериялық газ эмболиясының белгілері болуы мүмкін, бірақ гипотермия немесе басқа да анық себептерден туындаған ауырсыну сияқты сыртқы факторлармен жасырылуы мүмкін. Өкпенің артық кеңеюінен зақымдану күдіктелген жағдайда неврологиялық тексеру ұсынылады. Декомпрессиялық аурудың белгілері артериялық газ эмболиясының белгілеріне өте ұқсас болуы мүмкін және оларды шатастыру оңай, алайда емдеу әдісі негізінен бірдей. Газ эмболиясы мен декомпрессиялық ауруды зардап шеккен суартысшының өзі анықтауы қиын болуы мүмкін, және олардың екеуі де бір уақытта дамуы мүмкін. Суға түсу тарихы көп жағдайда декомпрессиялық ауруды жоққа шығаруға көмектеседі, ал өкпедегі басқа да артық кеңею зақымдарының белгілері газ эмболиясының ықтималдығын арттырады. Веналық және артериялық ауа эмболиясының кез келген түрінде жоғары пайыздық оттегі беру ұсынылады. Бұл ишемияға қарсы күресу және көпіршіктердің мөлшерін азайту мақсатында жасалады. Артериялық ауа эмболиясының клиникалық белгілері бар науқастарға 100% оттегімен гипербариялық терапия ұсынылады, себебі ол ерітінді арқылы көпіршіктерден азотты шығаруды жеделдетеді және тіндердің оттегімен толуын жақсартады. Бұл әсіресе жүрек-өкпе және неврологиялық зақымдану жағдайында ерекше маңызды. Ерте емдеудің тиімділігі жоғары, бірақ жарақат алғаннан кейін 30 сағатқа дейін де нәтижелі болуы мүмкін. Көптеген толық жабық контурлы қайта тыныс алу құрылғылары тұрақты түрде жоғары концентрациядағы оттегіге толы газды жеткізе алады және таза ашық контурлы оттегі беруге балама ретінде қолданылуы мүмкін. Дегенмен, декомпрессиялық аурумен ауыратын науқасқа оттегі берудің ең тиімді тәсілі – оттегі баллонынан Non-rebreather маскасы арқылы таза оттегі беру болып табылады.

Эпидемиология

Аэроемболияның эпидемиологиясы тұрғысынан қарағанда, ең көп кездесетін жағдай операция кезінде болады. Мысалы, неврологиялық жағдайлардағы ВАЭ (қан тамырларының ауамен бітелуі) 80%-ға дейін жетеді, ал OBGYN хирургиясында ВАЭ кездесу жиілігі 97%-ға дейін көтерілуі мүмкін. Су астында жұмыс істеушілерде әр тебуге 7/100 000 көрсеткішпен кездеседі.

Қоғам мен мәдениетте

Тікелей инъекциялық ауа эмболиясы – бельгиялық кісі өлтіруші Иво Поппе кейбір құрбандарын өлтіру үшін қолданған әдістердің бірі (басқа әдіс – валиум). Техаста бұрын медбике болған Уильям Дэвис 2021 жылдың қазан айында төрт адамды өлтіргені және жүрек операциясынан кейін артериялық желілеріне ауа жіберіп екі науқасқа зиян келтіргені үшін сотталды. Сотта айыптаушылар сотқа үш қосымша кісі өлтіргені және үш кісі өлтіруге талпынғаны туралы дәлелдер ұсынатындарын мәлімдеді. Дороти Л. Сайерс 1927 жылғы Лорд Питер Уимсидің детективтік романы «Табиғи емес өлімде» (АҚШ-та 1928 жылы «Доусон әулеті» деп жарияланды) кісі өлтіру әдісі ретінде тікелей инъекциялық ауа эмболиясын пайдаланды, бірақ оның сипаттамасы кейіннен инъекция жасалған жері мен көлеміне байланысты ықпалсыз деп сынға ұшырады. «Қараңғылықты қуушылар» телесериалының «Таңғажайып инабат» эпизодында ақыл-есі дұрыс емес медбике жеті өлім ауруына шалдыққан науқасты эвтаназиялау үшін ауа эмболиясын қолданды. Жастарға арналған «Отқа түсу» романының соңында, сондай-ақ оның киноға бейімделуінде басты кейіпкер Кэтнис Эвердин шприц алып, оны ауамен толтырады, Пите Меларкты ауа эмболиясы арқылы жылдам өлтіру мақсатымен.

Өсімдіктерде

Ауа эмболиясы көбінесе тамырлы өсімдіктердің ксилемасында пайда болады, себебі гидравликалық қысымның төмендеуі кавитацияға алып келеді. Гидравликалық қысымның төмендеуі су стресінен немесе физикалық зақымданудан туындайды. Кавитацияны болдырмау және одан қалпына келтіру үшін бірқатар физиологиялық бейімделулер жұмыс істейді. Кавитация таралуы ыдыс элементтері арасындағы қабырғалардағы тар тесіктермен шектелуі мүмкін. Өсімдік ксилемалық шырыны кавитацияны айналып өтуге, өзара байланыстар арқылы мүмкіндік алады. Судың жоғалуын азайту үшін жапырақтардың саңылаулары жабылып, булану төмендетіледі, немесе кейбір өсімдіктер тамырларынан оң ксилемалық қысымды жасауға қабілетті. Ксилемалық қысым артқанда кавитация газдары қайтадан еріп кетуі мүмкін.