Кіріспе

Зигмунд Фрейдтің "Өркениет және оның дискомфорттары" кітабы – психоанализдің негізін қалаушы Зигмунд Фрейдтің еңбегі. Ол 1929 жылы жазылып, 1930 жылы неміс тілінде алғаш рет "Das Unbehagen in der Kultur" ("Мәдениеттегі аласыпырандық") деген атпен жарық көрген. Фрейдтің жеке тұлғаның қалаулары мен қоғамның талаптары арасындағы қақтығысты зерттейтін бұл кітап, оның ең маңызды және көп оқылатын туындыларының бірі саналады. 1989 жылы тарихшы Питер Гей оны қазіргі психология ғылымындағы ең ықпалды және көп зерттелген кітаптардың бірі деп атады.

Шолу

"Цивилизация және оның қанағаттанушылықтары" еңбегінде Фрейд өркениет пен жеке тұлға арасындағы негізгі шиеленісті теориялық тұрғыдан қарастырды; оның теориясы адамдарда өзгермейтін, белгілі бір ерекшеліктері бар инстинкттер бар деген тұжырымға негізделген. Бастапқы шиеленіс жеке тұлғаның инстинктік еркіндік табуға ұмтылуынан және өркениеттің инстинкттерді басуға және сәйкестендіруге талап етуінен туындайды. Фрейдтің сөзіне сүйенсек, ләззат принципіне сәйкес қалаған жағдай ұзаққа созылса, шындық принципімен қақтығысқа түсіп, жеңіл наразылық сезімін тудырады. Адам өлтіруге деген құштарлық, жыныстық қанағаттандыруға тоймас құштарлық сияқты алғашқы инстинкттер адамзат қоғамының жалпы әл-ауқатына зиян келтіреді. Тарих барысында зорлық-зомбылық, кісі өлтіру, зорлау және адалдыққа қиянат жасауға тыйым салатын заңдар олардың зиянды екенін мойындау нәтижесінде қабылданды, егер олардың ережелері бұзылса, қатаң жазалар қарастырылды. Фрейдтің пікірінше, бұл процесс – өркениеттің ерекше қасиеті, ол жеке адамды да, өркениетті де ақтамай, адамдар арасында мәңгілік қанағатсыздық сезімін тудырады.

Қысқаша мазмұны

Фрейд бұл еңбегін өзінің алдыңғы кітабы "Аяңның болашағы" еңбегінде ескермеген діни сезімнің мүмкін бір көзін қарастырумен бастайды: толықтықтың, шексіздіктің және мәңгіліктің "океандық сезімі". Фрейдтің өзі бұл ыдырау сезімін сезінбейді, бірақ әртүрлі патологиялық және салауатты күйлер бар екенін атап өтеді (мысалы, махаббат), онда эго мен объект арасындағы шекара жоғалады, бүлінеді немесе бұрмаланады. Фрейд мұхиттық сезімді ертерек саналық күйге регрессия деп санайды, эго заттар әлемінен ажырамас бұрынғы жағдайға. Оның айтуынша, мұндай діни сезімге деген қажеттілік "баланың көмексіздігі мен әкесін аңсауынан" туындайды, өйткені баланың ата-анасының қорғауына деген қажеттілігінен артық ештеңе жоқ. Фрейд "океандық сезімдер дінмен кейіннен байланысты болды" деп санайды. Екінші тарауда діннің қалай әлемдегі барлық қайғы-қасіретке жол бермеу қажеттілігінен туындайтын күресу стратегиясының бірі екендігі қарастырылады. Баланың эгосы мұхиттық сезімнен қалыптасады, ол шындықтың өзін алшақтатуды ұнататын жағымсыз жақтары бар екенін түсінеді. Бірақ, бір уақытта, меншік көңілсіздіктен аулақ болуға үміттеніп, ол өзін бақытты болу үшін жақсырақ әрекет етуге қабілетті етіп қалыптастырады, және бұл меншік "нақтылықпен" де айналысу керектігін түсінгенде, ләззат қағидатының қос мақсаты. Фрейд "өмірдің мақсаты - жай ғана ләззат принципі бағдарламасы" деп мәлімдейді, ал тараудың қалған бөлігі - адамдардың әлемнен бақытты болу үшін қолданатын әртүрлі бейімделу стильдерін зерттеу, сонымен бірге өздерінің азап шегуін шектеуге немесе одан мүлдем аулақ болуға тырысу. Фрейд біздің ұстанғымыз келетін үш негізгі реніш көзіне назар аударады: біздің ауыр және өлімге ұшыраған өміріміз, табиғат дүниесінің қатыгез және бүлдіруші аспектілері және біз қоғамдағы басқа адамдармен бірге өмір сүруіміз керек деген шындыққа тән азап. Фрейд бұл соңғы наразылық көзіне "бәлкім, біз үшін басқаларға қарағанда ауыр" деп қарайды, ал осы кітаптың қалған бөлігі адамның қанағаттандыруға ұмтылу инстинкті мен қоғамдық өмірдің шынайылығы арасындағы қақтығысты қарастырады. Кітаптың үшінші тарауы өркениеттің негізгі парадоксін қарастырады: бұл бізді бақытсыздықтан қорғау үшін жасаған құрал, бірақ ол біздің бақытсыздықтың ең үлкен көзі. Адамдар невротикалық болады, өйткені олар қоғамның мәдени идеалдарына қызмет ету арқылы жүктейтін ренжітуіне төзбейді. Фрейд ғылым мен техниканың жетістіктері адам бақытына кері әсерін тигізгенін айтады. Ол қоғамның не үшін екенін сұрайды, егер ләззат принципін қанағаттандыру болмаса, бірақ бақытты іздеумен қатар, өркениет адамдарды бір-бірімен тату қарым-қатынасқа келтірудің негізгі мақсатын орындау үшін бақытты да шектеуі керек екенін мойындайды, бұл оларды жоғары, қоғамдық билікке бағындыру арқылы жүзеге асырылады. Өркениет адамның ұстамдылық, сұлулық, гигиена, тәртіп идеалдарын қанағаттандыруға, әсіресе адамзаттың ең жоғары интеллектуалдық функцияларын жүзеге асыруға негізделген. Фрейд өркениеттің дамуы мен либидиналдық дамуы арасындағы негізгі ұқсастықты көрсетеді, бұл Фрейдке өркениет туралы өз сөздерімен сөйлеуге мүмкіндік береді: тәртіп пен тазалыққа деген қажеттілікке, инстинкттерді пайдалы әрекеттерге, инстинкттерді бас тартуға деген қажеттілікке айналатын анальдық эротика бар. Осы соңғы нүкте Фрейд үшін өркениеттің ең маңызды сипаты болып табылады, егер ол өтеліп алынбаса, онда "адам ауыр бұзылыстардың туындауына сенімді бола алады". Өркениеттің құрылымы адамның дамуы мен эротикалық сезімдерінің табиғи процестерін айналып өту үшін қызмет етеді. Сондықтан да, осы қуғын-сүргіннің азаматтық тұрғындар арасында наразылық тудыруына таңғалмау керек. Төртінші тарауда Фрейд өркениеттің даму тарихы туралы болжамды жасауға тырысады, ол адамның тік тұруға үйренуімен сәйкес келді деп болжайды. Бұл кезеңнен кейін Фрейдтің "Тотем және табу" гипотезасы бойынша, адам мәдениеті ежелгі Эдип драмасына байланысты, ағайындылар әкелерін өлтіру үшін бірігіп, содан кейін қосалқы инстинктивті қалауларды араластырған ережелердің мәдениетін жасайды. Бірте-бірте бір жыныстық объектіге деген махаббат таралып, оның бүкіл мәдениет пен адамзаттың арасында "мақсатты тыйымдалған сүйіспеншілік" түрінде таралады. Фрейд бұл пассивті және үкімсіз сүйіспеншілік - адам махаббаты мен мақсатының шыңы деген ойды жоққа шығарады. Фрейд махаббат адамдарды бір өркениетте біріктіру үшін маңызды болғанымен, с...

Тарихи контекст

Бұл еңбек қазіргі заманғы оқиғалар контекстінде түсінілуі керек: Бірінші дүниежүзілік соғыс Фрейдке және жеке тұлға мен өркениет арасындағы кернеу туралы оның маңызды байқауына күмәнсіз әсер етті. Әсіресе, аса қатыгез соғыстан әлі толыққанды қалпына келмеген елде Фрейд екі жыл бұрын "Иллюзияның болашағы" (1927) еңбегінде жариялаған ойларын дамытты, онда ол ұйымдасқан дінді ұжымдық невроз ретінде сынады. Өзінің атеист екенін айтқан Фрейд діннің әлеуметтік емес инстинкттерді бақылауға алып, ортақ сенімдер негізінде біртұтас қауымдастық сезімін қалыптастырғанын, осылайша өркениетке көмектескенін мәлімдеді. Бірақ, сонымен бірге, ұйымдасқан дін Құдай бейнесіндегі алғашқы әке фигурасына мәңгілік бағыныштылыққа түсіріп, адамның психологиялық жағдайына зор құн төлейді. Осыған орай, Фрейдтің ер адамдарды билікқұмар агрессорлар ретінде қарауы да Ұлы соғыс және оның салдарынан Еуропада алған тәжірибесімен қалыптасқаны сөзсіз.