Кіріспе

Бағалы қағаздар нарығында сауда-саттық жүзеге асыратын ұйым

Нарық жасаушы немесе өтімділік қамтамасыз етуші – бұл компания немесе жеке тұлға, ол саудаға қойылған активтерге қатысты сатып алу және сату бағасын бір уақытта көрсетеді, соның арқасында сатып алу мен сату бағасының айырмасынан (bid/ask spread) немесе айналымнан пайда табуға тырысады. Фирманың пайдасы – табыс табу, ал нарықтың пайдасы – бұл сауда-саттық жүзеге асырылатын активтер үшін белгілі бір баға диапазонын орнату арқылы баға өзгерісін (құбылмалылықты) шектеуге көмектеседі. АҚШ нарықтарында АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы "нарық жасаушыны" ашық жарияланған бағамен акцияларды үнемі және үздіксіз түрде сатып алуға және сатуға дайын фирма ретінде анықтайды. Тағайындалған негізгі нарық жасаушы (DPM) – бұл биржа бекіткен, белгілі бір тағайындалған бағалы қағаз, опцион немесе опцион индексі бойынша позиция алуға кепілдік беретін арнайы нарық жасаушы.

Валюталық айырбастау

Көптеген валюталық сауда фирмалары, көптеген банктер сияқты, нарық жасаушылар болып табылады. Валюта нарығының жасаушысы клиенттерден шетел валютасын сатып алып, кейін оны басқа клиенттерге сатады. Олар мұндай мәмілелердегі баға айырмашылығынан, сондай-ақ өтімділікті қамтамасыз ету, транзакциялық шығындарды төмендету және сауданы жеңілдету қызметтері үшін табыс табады.

Қор биржасында

Нью-Йорк қор биржасы (NYSE) немесе Лондон қор биржасы (LSE) сияқты биржада тіркелген акцияларды сатып алуға және сатуға дайын тұратын нарық жасаушылар "үшінші нарық жасаушылар" деп аталады, ал Канадада жүзден астам мұндай жасаушы бар.

Нью-Йорк

АҚШ-та Нью-Йорк қор биржасы және Америка қор биржасы (AMEX) сияқты бірқатар биржалар белгілі бір бағалы қағаз үшін ресми нарық жасаушы ретінде жұмыс істейтін, бұрын "мамандар" деп аталған нарық жасаушыларды тағайындайды. Нарық жасаушылар бағалы қағаз нарығына қажетті деңгейде өтімділік ұсынады және клиенттердің тапсырыстарында қысқа мерзімді сұраныс пен ұсыныс арасындағы теңгерімсіздіктер туғанда сауданың екінші жағын қабылдайды. Мұның орнына, маманға түрлі ақпараттық және сауда орындау артықшылықтары беріледі. Басқа АҚШ биржалары, ең ірісі NASDAQ қор биржасы, бір бағалы қағаз үшін бірнеше бәсекелес ресми нарық жасаушыларды пайдаланады. Бұл нарық жасаушылар биржа сағаттары ішінде екі жақты нарықты сақтауға міндетті және көрсетілген бағалары бойынша сатып алуға және сатуға жауапты. Олар әдетте маманға берілетін сауда артықшылықтарына ие болмайды, бірақ акцияны қарызсыз қысқа сату мүмкіндігі сияқты кейбір артықшылықтарға қол жеткізеді, яғни оны қарызға алмай сату. Көп жағдайда, тек ресми нарық жасаушылар ғана қарызсыз қысқа сатуға құқылы. 2000 және 2010 жылдардағы ережелерге енгізілген өзгерістер опцион нарығын жасаушылардың қарызсыз қысқа сатуына тыйым салды. Нью-Йорк қор биржасы сияқты өтімді нарықтарда әрбір активке ашық қызығушылық бар, бұл екі пайда әкеледі: бағаны қабылдаушылар кез келген уақытта сатып ала немесе сата алады, ал бақылаушылар әрбір активтің нақты бағасын үнемі қадағалай алады. Болжамдық нарық немесе активтің құнын анықтауға арналған нарық, бағаны үнемі анықтаудың дұрыстығына үлкен сенеді.

Лондон

Лондон қор биржасында көптеген бағалы қағаздар үшін ресми нарық жасаушылар бар. LSE мүшесі болған кейбір фирмалар өздері нарық жасайтын әрбір акция бойынша әрқашан екі бағытты баға ұсынуға міндеттенеді. Олардың бағалары Биржалық автоматтандырылған тікелей көрсету (SEAQ) жүйесінде көрсетіледі және клиенттердің тапсырысы бойынша акцияларды сатып алу немесе сатуға делдалдармен олар жұмыс жасайды. Ресми нарық жасау жүйесін қолдаушылар нарық жасаушылардың қысқа немесе ұзақ позицияны уақытша иелену арқылы нарықтың өтімділігі мен тереңдігін арттыратынын, соның ішінде кішкентай пайда табу мүмкіндігі үшін белгілі бір тәуекелді мойындайтынын айтады. LSE-де әрқашан акцияларды сатып алуға және сатуға болады: әр акцияда кем дегенде екі нарық жасаушы болады және олар мәміле жасауға міндетті. Алайда, JSE Securities Exchange сияқты кішкентай, тапсырысқа негізделген нарықтарда, нақты және дереу нарықтық құны жоқ акциялардың тіпті кішкентай блогының сатып алу және сату бағасын анықтау қиын болуы мүмкін, себебі тапсырыстар тізімінде көбінесе сатып алушылар мен сатушылар болмайды. Бейресми нарық жасаушылар тапсырысқа негізделген нарықтарда немесе тіпті LSE-де еркін жұмыс істей алады. Олар әрқашан екі бағытты баға ұсынуға міндетті емес, бірақ олардың әркіммен мәміле жасау керек деген артықшылығы да жоқ. Ұлы жарылыс күнінен бері Ұлыбритания нарық жасаушыларының мысалдары: Peel Hunt LLP, Winterflood Securities, Liberum Capital, Shore Capital, Fairfax IS және Altium Securities. Ұлы жарылысқа дейін жұмыс берушілердің LSE-де нарық жасауға эксклюзивті құқығы болды.

Франкфурт қаласы

Франкфурт қор биржасы (FWB) тіркелген компаниялар тағайындайтын нарық жасаушылар жүйесін қолданады. Олар "белгіленген демеушілер" деп аталады. Белгіленген демеушілер акцияларды сатып алу және сату үшін міндетті бағаларды ұсыну арқылы жоғары өтімділікті қамтамасыз етеді. Германиядағы мандаттар саны бойынша ең ірі нарық жасаушы ODDO BHF Corporates & Markets AG компаниясы болып табылады.

Токио

2018 жылдан бері Токио қор биржасында ETF нарығын дамытуға арналған ынталандыру схемасы қолданылып келеді, ол білікті ETF-тер бойынша баға ұсыну міндеттемелерін орындайтын белгіленген нарық жасаушыларға жеңілдіктер береді. Осы нарық жасаушылардың қатарында Nomura Securities, Flow Traders және Optiver компаниялары бар.

Орталықтандырылмаған желілік протоколдар

Децентральданған желілік протоколда өтімділікті қамтамасыз ету әлдеқайда басқаша жұмыс істейді. Протокол деңгейінде компаниялар немесе басқа орталықтандырылған ұйымдар қатыспайды. Дегенмен, компаниялар немесе жеке тұлғалар протоколды пайдалануды қалауы мүмкін, әдетте, өтімділікке активтер ұсыну арқылы, осы өтімділік пулдарына салынған активтерге байланысты табыс табу мүмкіндігіне қол жеткізу үшін. Белгілі бір географиялық шекараларда құзыреті бар дәстүрлі соттар мұндай протоколдарды реттеуге немесе тоқтатуға қиындықтар туғызуы мүмкін, себебі протоколдардың орталық кеңсесі немесе штаб-пәтері болмайды. Желі принциптер бойынша және желіде іске қосылған код бойынша жұмыс істейді.

Нарық құрушылардың табысы

Нарық жасаушының табысы – фирма акцияны сатып алуға дайын бағасы (ұсыныс бағасы) мен оны сатуға дайын бағасы (сұраныс бағасы) арасындағы айырмашылықтан түседі. Бұл нарық жасаушы спреді немесе ұсыныс-сұраныс спреді деп аталады. Егер сатып алу және сату тапсырыстары тең көлемде келіп түсіп, баға өзгермесе, нарық жасаушы әр циклде осы соманы табады. Нарық жасаушылар клиенттерге сұйықталғандық (ликвидность) қызметін де көрсетеді және осы үшін комиссия алады.