Кіріспе
Органдағы инфекциядан зақымдану салдарынан қауіпті түрде төмен қан қысымы. Септикалық шок – инфекцияға жауап ретінде организмнің зақымдануы немесе зақымдануы болып табылатын сепсис, қауіпті түрде төмен қан қысымына және жасушалық метаболизмдегі бұзылыстарға алып келетін, өлімге әкелуі мүмкін медициналық жағдай. Сепсис және септикалық шок бойынша үшінші халықаралық консенсус анықтамалары (Сепсис 3) септикалық шокты сепсистің бір түрі ретінде анықтайды, онда айқын терең қан айналымы, жасушалық және метаболикалық бұзылыстар сепсиске қарағанда өлім-жітім қаупін арттырады. Септикалық шокпен ауыратын науқастарды клиникалық тұрғыдан анықтау үшін, гиповолемия болмаған жағдайда, орташа артериялық қысымды 65 мм рт.с. немесе одан жоғары деңгейде ұстап тұру үшін вазопрессор қажеттілігі және сарысудағы лактат деңгейі 2 ммоль/л-ден жоғары (>18 мг/дл) болуы шарт. Бұл комбинация ауруханадағы өлім-жітім көрсеткішінің 40%-дан асып кетуімен байланысты. Алғашқы инфекцияның себебі көбінесе бактериялар, бірақ сонымен қатар саңырауқұлақтар, вирустар немесе паразитарлар да болуы мүмкін. Ол организмнің кез келген бөлігінде орналасуы мүмкін, бірақ көбінесе өкпеде, мида, зәр жолдарында, теріде немесе ішкі органдарда кездеседі. Бұл көп органды дисфункция синдромына (бұрын көп органды жеткіліксіздік деп аталатын) және өлімге әкелуі мүмкін.
Septic shock is a potentially fatal medical condition that occurs when sepsis, which is organ injury or damage in response to infection, leads to dangerously low blood pressure and abnormalities in cellular metabolism. The Third International Consensus Definitions for Sepsis and Septic Shock (Sepsis 3) defines septic shock as a subset of sepsis in which particularly profound circulatory, cellular, and metabolic abnormalities are associated with a greater risk of mortality than with sepsis alone. Patients with septic shock can be clinically identified by requiring a vasopressor to maintain a mean arterial pressure of 65 mm Hg or greater and having serum lactate level greater than 2 mmol/L (>18 mg/dL) in the absence of hypovolemia. This combination is associated with hospital mortality rates greater than 40%. The primary infection is most commonly caused by bacteria, but also may be by fungi, viruses or parasites. It may be located in any part of the body, but most commonly in the lungs, brain, urinary tract, skin or abdominal organs. It can cause multiple organ dysfunction syndrome (formerly known as multiple organ failure) and death.
Себептер
Септикалық шок – инфекцияға немесе бірнеше инфекциялық себептерге организмнің жүйелі жауабының нәтижесі болып табылады. Егер инфекция жеткілікті түрде ауыр болса, септикалық шокқа алып келуі мүмкін, мысалы, апендицит, пневмония, бактериемия, дивертикулит, пиелонефрит, менингит, панкреатит, некротизациялық фасциит, MRSA және мезентериялық ишемия. 2001 жылы жаңартылған сепсистің бұрынғы анықтамаларына сәйкес, сепсис – инфекцияның салдарынан туындайтын және жүрек соғу жиілігінің, тыныс алу жиілігінің, дене температурасының және ақ қан клеткаларының санының өзгеруімен көрінетін симптомдар жиынтығы. Егер сепсис соңғы органдардың дисфункциясына (бүйрек жеткіліксіздігі, бауыр дисфункциясы, сананың бұзылуы немесе жүрек зақымдануы) дейін нашарласа, онда бұл жағдай ауыр сепсис деп аталады. Егер ауыр сепсис қан қысымын тек ішек тамырға сұйықтық құю арқылы қалыпқа келтіру мүмкін болмайтын деңгейге жетсе, онда септикалық шок диагнозы қойылады.
Патофизиология
Септикалық шок патофизиологиясы толыққанды түсініксіз, бірақ ауыр сепсис дамуында инфекцияға иммундық және қан тоқтату (коагуляция) жауабының маңызды рөл атқаратыны белгілі. Септикалық шокта қабынуды күшейтетін және қабынуға қарсы жауаптар екеуі де қатысады. Септикалық шок – бұл гиперметаболизм тудыратын, кең тараған қабыну реакциясы. Бұл жасушалық тыныс алудың, ақуыздың ыдырауының (катаболизмінің) және компенсаторлық тыныс алу алкалозымен бірге метаболикалық ацидоздың күшеюімен көрінеді. Септикалық шоқтың себебі көбінесе эндотоксин шығаратын грам-теріс бактериялар, алайда саңырауқұлақ инфекциялары да осы шокқа жиірек себеп болып келеді. Патогендердің өндіретін токсиндері иммундық жауапты тудырады; грам-теріс бактерияларда бұл эндотоксиндер, яғни бактериялық мембраналық липополисахаридтер (LPS).
Грам- оң
Грам оң бактерияларда бұл экзотоксиндер немесе энтеротоксиндер, олар бактерия түрлеріне байланысты өзгеруі мүмкін. Олар үш түрге бөлінеді. I тип – жасуша бетінде әрекет ететін токсиндер, жасушаларға енбей-ақ оларды бұзады, және суперантигендер мен жылуға төзімді энтеротоксиндерді қамтиды. II тип – мембрананы зақымдайтын токсиндер, гемолизиндер мен фосфолипазаларды қоса, жасуша мембранасын бұзып кіреді. III тип – жасуша ішіндегі токсиндер немесе А/В токсиндер, жасушаның ішкі функцияларына кедергі келтіреді, және шига токсині, холера токсині және көкжәнінің өлімге әкелетін токсинін қамтиды. (Шигелла және Вибрио холераи – грам-теріс организмдер).
Грам- теріс
Грамтеріс сепсисте еркін LPS айналымдағы LPS байланыстыратын белокқа қосылады, содан кейін кешен моноциттердегі, макрофагтардағы және нейтрофилдердегі CD14 рецепторына байланысады. CD14-тің белсенділігі (10 пг/мл сияқты аз дозаларда да) байланысты "Төл тәрізді рецептор" (TLR 4) арқылы жасушаішілік сигналдануға әкеледі. Бұл сигналдану ядролық фактор kappaB (NF κB) белсендірілуіне алып келеді, ол қабыну реакциясын тудыратын бірқатар гендердің транскрипциясына ықпал етеді. Бұл мононуклеарлық жасушалардың айқын белсендірілуінің және эффектті цитокиндердің синтезінің нәтижесі болды. Сондай-ақ, мононуклеарлық жасушалардың терең белсендірілуіне және IL 1, IL 6 және TNF α сияқты қуатты эффектті цитокиндердің өндірілуіне себеп болады. TLR-мен шақырылған белсендіру, шабуылдайтын микроорганизмдерді тиімді жою үшін туа біткен иммундық жүйені іске қосуға көмектеседі, бірақ олар шығаратын цитокиндер эндотелий жасушаларына да әсер етеді. Онда олар антикоагуляциялық факторлардың, мысалы, тіндік фактор жолының тежегіші және тромбомодулин синтезін азайту сияқты әртүрлі әсерлерге ие. Цитокиндердің әсері эндотелий жасушаларында TLR 4 белсендірілуі арқылы күшейтілуі мүмкін. Қабынуға жауап ретінде IL 4, IL 10 антагонистері, IL 1 рецепторы және кортизол сияқты қабынуға қарсы заттардың өндірісімен компенсаторлық реакция пайда болады. Бұл компенсаторлық қабынуға қарсы реакция синдромы (КАРС) деп аталады. Сепсистің барысына қабыну және қабынуға қарсы реакциялар да жауапты және олар аралас антагонистік реакция синдромы (MARS) деп сипатталады. Бұл процестердің мақсаты қабынуды тиісті деңгейде ұстау болып табылады. КӨЗДЕГІ ЖАЛПЫЗДЫРЫЛЫҚ көбінесе иммундық жүйенің әлсіреуіне әкеледі, бұл науқастарды екінші инфекцияға ұшыратуға бейім етеді. Егер негізгі инфекция (және LPS жүктемесі) тез бақылауға алынбаса, науқас көбінесе қайтыс болады. TLR4-тің нақты LPS түрлеріне жауап беру қабілеті клиникалық маңызға ие. Патогенді бактериялар TLR4/MD 2 жүйесінің дұрыс тануын болдырмау үшін төмен биологиялық белсенділігі бар LPS-ті пайдалана алады, бұл иесінің иммундық жауабын басандатады және бактериялардың таралу қаупін арттырады. Екінші жағынан, мұндай LPS сезімтал науқастарда септикалық шокты тудырмайды, сондықтан септикалық асқынуларды басқару оңайырақ болады. Дегенмен, өте ұқсас LPS түрлері арасындағы ең кішкентай құрылымдық айырмашылықтар иммундық жауаптың белсендірілуіне қалай әсер ететінін анықтау және түсіну, соңғысын нақты реттеу механизмін және иммуномодуляциялық процестерге жаңа түсініктер беруі мүмкін.
Антибиотиктер
Емдеу нұсқаулары септикалық шок анықталғаннан кейін алғашқы сағат ішінде кең спектрлі антибиотиктерді енгізуді талап етеді. Жедел антимикробтық терапия маңызды, себебі антибиотиктерді алуды кейінге қалдырған әрбір сағат үшін өлім қаупі шамамен 10%-ға артады. Норэпинефрин артықшылықты вазопрессор болып табылады, ал қажет болған жағдайда эпинефрин норэпинефринге қосылуы мүмкін. Төмен дозадағы вазопрессин де норэпинефринге қосымша қолданылуы мүмкін, бірақ бірінші кезектегі ем ретінде ұсынылмайды. Допамин жылдам жүрек соғу мен аритмияға себеп болуы мүмкін, сондықтан ол тек норэпинефринмен бірге, жүрек соғуының баяу болуы және аритмия қаупі төмен болған пациенттерде қолдануға кеңес беріледі. Септикалық шоктағы төмен қан қысымын емдеудің бастапқы кезеңінде вазопрессорлық емдеудің мақсаты – орташа артериялық қысымды (ОАҚ) 65 мм сынқ. бағ. деңгейіне жеткізу.
Метилен көгі
Метилен көк түсі осы жағдайға пайдалы екені анықталды. Метилен көк түсі көбінесе ересектерде қолданылғанмен, балаларда да тиімділігі көрсетілген. Оның әрекет ету механизмі азот оксидінің циклдік гуанозин монофосфат жолын тежеу арқылы жүзеге асады деп саналады. Бұл жол септикалық шокта тым жоғары деңгейде белсенді болады. Метилен көк түсі әдеттегі препараттарға төзімді жағдайларда да тиімділігін көрсетті. Бұл әсер алғаш рет 1990 жылдардың басында хабарланды.
Басқа
Бета-блокаторлар терапиясы жүрек соғуын бақылауға көмектесуі мүмкін деген алдын ала деректер бар, бірақ оны күнделікті қолдану үшін жеткілікті дәлелдер жоқ. Стероидтар емдеу нәтижелерін жақсартуға пайдалы болуы мүмкін екендігіне алдын ала деректер бар. Полимиксин B иммобильді талшықты бағаналы гемоперфузияның септикалық шокты емдеуде тиімді болуы мүмкін деген алдын ала деректер бар. Қазіргі уақытта зерттеулер жалғасуда және ол Жапония мен Батыс Еуропа елдерінде қолданылуда. 2011 жылғы Кохрейн шолуында рекомбинантты белсендірілген С протеині (дротрекогин альфа) өлім-жітімді азайтатыны және қан кетуді күшейтетіні анықталды, сондықтан оны қолдану ұсынылмады. Drotrecogin alfa (Xigris) 2011 жылдың қазан айында сатудан алынды.
Эпидемиология
Сепсис ауруы жыл сайын әлем бойынша 20 миллионнан астам жағдайды құрайды, тіпті дамыған елдерде де септикалық шоктан болатын өлім-жітім 50 пайызға дейін жетеді. АҚШ-тың Ауруларды бақылау орталықтарының мәліметінше, септикалық шок – АҚШ-та өлімнің он үшінші себебі және жансақтау бөлімшелеріндегі өлімнің ең көп кездесетін себебі. Соңғы онжылдықтарда септикалық шоктан болатын өлім-жітімнің өсуі байқалады, бұл инвазивті медициналық құралдар мен процедуралардың көбеюіне, иммундығы нашарлаған науқастардың санының артуына және жалпы егде жастағы науқастардың көбеюіне байланысты. Жоғары деңгейлі медициналық орталықтарда (мысалы, паллиативтік күтім орталықтарында) бастапқы медициналық орталықтарға қарағанда бактериемия деңгейі 2-4 есе жоғары, оның 75% аурухана ішінде жұқтырылған инфекциялар болып табылады. Бактериялар немесе саңырауқұлақтармен жұқтыру процесі әртүрлі сипатталатын жүйелік белгілер мен симптомдарға әкелуі мүмкін. Септикалық шок жағдайларының шамамен 70% бір кезде эндотоксиндерді өндіретін грам-теріс бактерияларға байланысты болған, бірақ MRSA-ның пайда болуымен және артериялық және веноздық катетерлерді жиі пайдаланумен грам-оң бактериялар да бациллалармен шамамен бірдей жиілікте кездеседі. Ауырлығының өсу ретімен келесілерді атауға болады: бактериемия немесе фунгемия; сепсис, ауыр сепсис немесе сепсис синдромы; септикалық шок, емдеуге бағынбайтын септикалық шок, көп мүшелік дисфункция синдромы және өлім. Септикалық шок жағдайларының 35% зәр жолдарының инфекциясынан, 15% тыныс жолдарынан, 15% теріге орнатылған катетерлерден (мысалы, тамшы салуға арналған катетерлерден) туындайды, ал барлық жағдайлардың 30% астамы себепсіз болып табылады. Сепсистен болатын өлім-жітім, әсіресе ауруханада қажетті дәрілермен жылдам емделмесе, ересектерде шамамен 40%, ал балаларда 25% құрайды. Сепсис емделмесе, жеті күннен асса, өлім-жітім көрсеткіші айтарлықтай жоғарылайды.