Иудаизмнің Исаға қатысты көзқарасы

Кіріспе

Иудаизмнің христиан дінінің орталық тұлғасына қатысты көзқарасы

Иудаизмді ұстанатындар Назареттік Исаның Мәсіх екеніне, сондай-ақ оның Құдайдың Ұлы екеніне сенбейді. Яһудилердің пікірінше, христиандардың Исаға деген көзқарасы монотеизмге, яғни Құдайдың абсолютті бірлігі мен бірегейлігіне сенуге қайшы келеді, бұл – иудаизмнің негізгі қағидасы. Иудаизмде адамды құдай санап табыну – тыйым салынған бұлшықтандырудың бір түрі саналады. Сондықтан Исаны "Құдай Ұлы" деп қарастыруға рұхсат жоқ. Иудаизмнің Исаны Мәсіх ретінде қабылдамауы яһуди эсхатологиясына негізделген, ол нағыз Мәсіхтің келуі әлі орын алмаған оқиғалармен байланысты болады деп санайды, мысалы, ғибадатхананың қайта жаратылуы, бейбітшілік дәуірі және яһудилердің өз отанына қайта оралуы. Иудаизм христиан дінінің Исаға байланысты пайғамбарлықтардың орындалғанын мойындамайды. Израильдің Бас раввиндары мен Израиль үкіметі Исаны Мәсіх деп мойындаған израильдіктерді яһудилер деп санамайды.

Өмірбаян

Исаны Құдай, Құдайдың Ұлы немесе Үштіктің бір құрамы деп сену яһуди теологиясымен қақтығысады. Яһудилер Иса Мәсіхтің мессианың келу шарттарын белгілейтін пайғамбарлықтарды орындамағанына сендіреді. Яһуди діні Исаны құдайлық жаратылыс, Құдай мен адамдар арасындағы делдал, мессиа немесе қасиетті деп қабылдамайды. Үштік туралы сенім де яһуди дінімен үйлеспейді, сондай-ақ христиан дінінің көптеген басқа да қағидалары да солай.

Құдай денемен емес .

Маймонидтің 13 сенім қағидасына Алланың денесі жоқ екені және оған физикалық ұғымдар қолданылмайды деген түсінік кіреді. Әлемдегі синагогаларда қолданылатын еврей дұға кітаптарының басында орналасқан "Игдал" дұғасында: "Оның денесі жоқ, Ол денелі емес" делінеді. Құдайдың ешқандай физикалық сипаттары жоқ екені – яһуди дінінің орталық қағидасы; Құдайдың мәнін ұғып түсіну мүмкін емес.

Иса - яһудилердің Мәсіхтері

Яһудиліктегі мәсіх туралы түсінік христиандық мәсіх туралы түсініктен едәуір өзгеше. Ортодоксалды раввиндік яһудилікте мәсіхтің міндеті – мәсіхтік дәуірді әкелу, бұл бір реттік оқиға. Ал міндетін аяқтамай қаза тапқан (яғни, бүкіл Израильді Тораның жолымен жүруге мәжбүрлеу, сақтаудағы кемшіліктерді түзету, Құдайдың соғыстарын жүргізу, оның орнына ғибадатхана салу, Израильдің шашырап кеткен халқын жинау) адам мәсіх емес. Егер ол мұның бәрінде сәттілікке жетпесе немесе қаза тапса, ол Торада уәде етілген мәсіх емес және Құдай оны тек халықты сынау үшін тағайындаған. Яһудилер мәсіх Ишая және Езекиел пайғамбарлардың мәсіхтік болжамдарын орындайды деп сенеді. Яһудилік Ишая 11:1-ді ("Және Иессейдің түбірінен бір бұтақ шығады, оның тамырынан бір шырмауық өсіп шығады") былай түсіндіреді: мәсіх патша Давидтің әкесінің тікелей ұрпағы болады. Ол яһудилерді өз Отанына қайтарып, ғибадатхананы қайта жасайды, патша ретінде билік етеді және бейбітшілік дәуірін бастайды. Езекиел мәсіх яһудилерді құтқарады дейді. Яһудилердің Исаға деген көзқарасына Исаның яһудилер жер аударылған кезде емес, Екінші ғибадатхана тұрған кезде өмір сүргені әсер етеді. Исаның Киелі Рух арқылы (христиан дінінің дәстүрлі ілімінде) дүниеге келгендігіне байланысты, оның патша Давидтің әкесінің тікелей ұрпағы болуы мүмкін емес. Ол ешқашан патшалық құрмады және одан кейін бейбітшілік пен ұлы білім дәуірі басталған жоқ. Иса мәсіхтік міндеттердің бір бөлігін де аяқтамай немесе орындамай қайтыс болды, ал христиандар оның Екінші келгенде орындалатынын айтады. Яһудилер құтқарылмады, олар Яһудеядан жер аударылды және ғибадатхана бірнеше жылдан кейін қиратылды, қайта салынбады. Бұл айырмашылықтарды Исаның замандастары, яғни яһуди ғалымдары байқады, кейінірек Нахманидтің 1263 жылы айтқанынша, Иса оның заманындағы раввиндер тарапынан мәсіх ретінде қабылданбады. Сонымен қатар, яһудилік христиандардың Иса еврей Киелі кітабының мәтіндік мәсіхі екендігі туралы мәлімдемелері қате аудармаларға негізделгенін және Иса яһуди мәсіхінің ешқандай талаптарын орындамағанын айтады.

Judaism's idea of the messiah differs substantially from the Christian idea of the Messiah. In orthodox Rabbinic Judaism the messiah's task is to bring in the Messianic Age, a one time event, and a presumed messiah who is killed before completing the task (i. e. compelling all of Israel to walk in the way of Torah, repairing the breaches in observance, fighting the wars of God, building the Temple in its place, gathering in the dispersed exiles of Israel) is not the messiah. Maimonides states,
But if he did not succeed in all this or was killed, he is definitely not the Moshiach promised in the Torah and God only appointed him in order to test the masses. Jews believe that the messiah will fulfill the messianic prophecies of the prophets Isaiah and Ezekiel. Judaism interprets Isaiah 11:1 ("And there shall come forth a shoot out of the stock of Jesse, and a twig shall grow forth out of his roots.") to mean that the messiah will be a patrilineal bloodline descendant of King David. He is expected to return the Jews to their homeland and rebuild the Temple, reign as king, and usher in an era of peace Ezekiel states the messiah will redeem the Jews. The Jewish view of Jesus is influenced by the fact that Jesus lived while the Second Temple was standing, and not while the Jews were exiled. Being conceived via the Holy Spirit (as espoused by orthodox Christian doctrine), it would be impossible for Jesus to be a patrilineal bloodline descendant of King David. He never reigned as king, and there was no subsequent era of peace or great knowledge. Jesus died without completing or even accomplishing part of any of the messianic tasks, which Christians say will occur at a Second Coming. Rather than being redeemed, the Jews were subsequently exiled from Judea, and the Temple was destroyed years later, not rebuilt. These discrepancies were noted by Jewish scholars who were contemporaries of Jesus, as later pointed out by Nachmanides, who in 1263 observed that Jesus was rejected as the messiah by the rabbis of his time. Moreover, Judaism sees Christian claims that Jesus is the textual messiah of the Hebrew Bible as being based on mistranslations, with the idea that Jesus did not fulfill any of the Jewish Messiah qualifications.

Исаның пайғамбарлықтарға қатысы

Тораның (Заңды қайталау 13:1 және 5) бойынша, пайғамбар немесе Құдайдың атынан сөйлеуші деп саналатын адамның критерийлері мыналар: ол Израильдің Құдайына (басқа құдайға емес) еліктеуі керек; ол Құдайды Киелі жазбалардан белгілі болғаннан өзгеше сипаттамауы керек; ол Құдайдың сөзіне өзгеріс енгізуді жақтамауы керек немесе Құдай өз ойын өзгертіп, оның бұрыннан айтылған мәңгілік сөзіне қайшы келетін нәрселерді қалайды деп айтпауы керек. Яһуди дінінде Мәсіхтің «заңды орындауы» түсінігі жоқ, бұл израильдіктерді мицвоттарды сақтау міндетінен босату үшін, христиандықтың көп бөлігінде немесе кейбір Мессиялық яһуди дінінде түсінілгендей. Заңды қайталау 13:1-де былай делінген: «Мен өздеріңе тапсырған осы сөздерді сақтап орындаңдар! Оларға ештеңе қосып, ештеңе алып тастамаңдар!» Тіпті пайғамбар болып көрінетін біреу табиғаттан тыс іс-әрекеттер немесе белгілер жасай алса да, ешбір пайғамбар не түс көруші Киелі кітапта жазылған заңдарға қайшы келе алмайды. Демек, Исаның Киелі кітаптағы яһуди дінінің ілімдерінен қайшы келетін кез келген ұстанымы оны яһуди дініндегі пайғамбар деп санауға жарамсыз етеді. Бұл Исаның замандастарының көзқарасы болды, өйткені раввиндік дәстүр бойынша Талмудта (Сота 48б) айтылғандай, «Малахи қайтыс болғанда, пайғамбарлық Израильден кетті». Малахи Исадан бірнеше ғасыр бұрын өмір сүргендіктен, Талмуд дәуіріндегі раввиндер Исаны Құдайдың пайғамбары деп қарастырмаған. Сондай-ақ, Киелі кітаптың өзі де пайғамбардың Құдаймен тікелей сөйлесіп, кереметтер жасағанын, бірақ «жаман» пайғамбардың Балағам сияқты болғанын көрсетеді.

Иса мен құтқарылу

Яһуди діні адамдар күнәлі күйде туылған деген христиандық ұғымды бөліспейді, себебі ол адамдардың күнәлі болып дүниеге келмейтініне сенеді. Яһуди діні адамның кемелдікке ұмтылу және Құдайдың сөзін орындау үшін туғанын айтады. Күнә екі санатқа бөлінеді: Құдайға қарсы күнә (ғибадат міндеттерін орындамау, мысалы, сенбі күнін қасиетті санамау) және адамға қарсы күнә (әдептік міндеттерін орындамау, мысалы, қаңқу жасау). Күнәсінен тазару үшін адам өкініп, күнәсіне қайырылып, енді ешқашан сондай қателік жібермеймін деп уәде беруі керек. Содан кейін Құдай оның Өзіне қарсы жасаған күнәсін кешіреді. Егер күнә басқа адамға қарсы жасалса, онда сол адамнан кешірім сұрау қажет; оны Құдай немесе басқа біреу кешіре алмайды.

Талмуд

Көне еврей раввиндерінің әдебиеттерінде Иса туралы сілтемелер бар деп есептеледі, соның ішінде Бабыл Талмудының кейбір цензураланбаған қолжазбалары және 250-700 жылдар аралығында жазылған классикалық мидраш әдебиеттері. Осы сілтемелердің нешесі Исаға қатысты деген ғалымдардың пікірлері әртүрлі. Еуропадағы христиандық шенеуніктер 1236 жылға дейін Талмудта Исаға қатысты болуы мүмкін сілтемелер туралы білмеді. Осы жылы иудаизмнен христиан дініне ауысқан Николай Донин Папа Григорий IX алдында Талмудқа қарсы отыз бес ресми айыптама ұсынды, ал бұл айыптамаларды 1240 жылы Париждегі диспутте қорғау үшін Париж раввині Ехиелге жүктеді. Ехиелдің негізгі қорғанысы – рабби әдебиетіндегі Ешуаның Ешуа бен Перахияның шәкірті болғаны және оны Исамен шатастыруға болмайтыны туралы болды (Vikkuah Rabbenu Yechiel mi Paris). Кейінірек Барселонадағы диспутте (1263) Нахманид та осы пікірді айтты. Яков бен Мейр (11-ғасыр), Иехиел бен Соломон Хейлприн (17-ғасыр) және Яков Эмден (18-ғасыр) осы көзқарасты қолдады, бірақ барлық раввиндер осы пікірге келіспеді. Ехуда Халевидің (шамамен 1075-1141) «Кузари» еңбегі Талмудтағы осы сілтемелерді Назареттік Исаға қатысты деп түсіндірді, себебі Назареттік Иса христиандардың сенуінше, олардың өмірінен 130 жыл бұрын өмір сүрген. Профиат Дюранның христианға қарсы «Келиммат ха Гоим» («Бұзықтардың ұяты», 1397) еңбегі Дюранның Ехиелдің екі Иса туралы теориясына сенбегенін көрсетеді. Талмудты зерттеудегі қазіргі заманғы ғалымдардың пікірлері әртүрлі. Иосиф Клауснер, Р. Траверс Херфорд және Петер Шефер Талмудта тарихи Исаның іздерін көреді, ал Иоганн Майер мен Якоб Нойснер тарихи іздердің аз немесе мүлдем жоқ екенін және мәтіндер кейінірек өңдеулерде Исаға қатыстырылғанын айтады. Дэниел Боярин (1999) сияқты басқалары Талмудтағы Исаның – парызшыл раввиндердің ертедегі мессиалық яһудилермен және олармен қарым-қатынасын түсіндіру үшін қолданған әдеби тәсіл екенін айтады. Ватиканның 1554 жылы жариялаған паптық бұйрығы Талмудты және басқа да еврей мәтіндерін цензуралады, нәтижесінде Ешуаға қатысты сілтемелер алынып тасталды. Ешбір белгілі Иерусалим Талмудының қолжазбасында бұл есім кездеспейді, бірақ бір аударма (Херфорд) оны Авода Зара 2:2-ге қосты, осылайша Тосефтадағы Чулин 2:22-нің ұқсас мәтінімен үйлестірді. Мюнхен (1342 ж.), Париж және Америка еврей теологиялық семинариясының Талмуд қолжазбаларында Ха Ноцри атауы Ешуа туралы соңғы айтылған жерлерге қосылған: Санхедрин 107б және Сота 47а, сондай-ақ Санхедрин 43а, Санхедрин 103а, Берахот 17б және Авода Зара 16б 17а. Студент, Зиндлер және МакКинзи Ха Ноцри басқа ерте цензурадан бұрынғы жартылай қолжазбаларда (Флоренция, Гамбург және Карлсруэ) табылмайды, онда бұл үзінділер қамтылған. Ноцри Тосефтада болмаса да, Вавилон Талмуды жазылған кезде Ноцри христианды білдіретін стандартты еврей сөзіне айналды және Талмудтағы Йешу Ха Ноцри еврей тіліндегі «Назареттік Исаның» даулы аудармасына айналды. Мысалы, 1180 жылы Ешу Ха Ноцри термині Маймонидтің «Мишне Торасында» (Хилхос Мелахим 11:4, цензураланбаған нұсқасы) кездеседі.

Various works of classical Jewish rabbinic literature are thought to contain references to Jesus, including some uncensored manuscripts of the Babylonian Talmud and the classical midrash literature written between 250 CE and 700 CE. There is a spectrum of scholarly views on how many of these references are actually to Jesus. Christian authorities in Europe were largely unaware of possible references to Jesus in the Talmud until 1236, when a convert from Judaism, Nicholas Donin, laid thirty five formal charges against the Talmud before Pope Gregory IX, and these charges were brought upon rabbi Yechiel of Paris to defend at the Disputation of Paris in 1240. Yechiel's primary defence was that the Yeshu in rabbinic literature was a disciple of Joshua ben Perachiah, and not to be confused with Jesus (Vikkuah Rabbenu Yechiel mi Paris). At the later Disputation of Barcelona (1263) Nachmanides made the same point. Jacob ben Meir (11th century), Jehiel ben Solomon Heilprin (17th century), and Jacob Emden (18th century) support this view, but not all rabbis took this view. The Kuzari by Yehuda Halevi (c. 1075–1141), understood these references in Talmud as referring to Jesus of Nazareth based on evidence that Jesus of Nazareth lived 130 years prior to the date that Christians believe he lived. Profiat Duran's anti Christian polemic Kelimmat ha Goyim ("Shame of the Gentiles", 1397) makes it evident that Duran gave no credence to Yechiel's theory of two Jesuses. Modern scholarship on the Talmud has a spectrum of views. From Joseph Klausner, R. Travers Herford and Peter Schäfer, who see some traces of an historical Jesus in the Talmud, to the views of Johann Maier and Jacob Neusner, who consider that there are little or no historical traces and texts have been applied to Jesus in later editing, to others such as Daniel Boyarin (1999), who argue that Jesus in the Talmud is a literary device used by Pharisaic rabbis to comment on their relationship to and with early messianic Jews. The Vatican's papal bull issued in 1554 censored the Talmud and other Jewish texts, resulting in the removal of references to Yeshu. No known manuscript of the Jerusalem Talmud makes mention of the name, although one translation (Herford) has added it to Avodah Zarah 2:2 to align it with similar text of Chullin 2:22 in the Tosefta. In the Munich (1342 CE), Paris, and Jewish Theological Seminary of America manuscripts of the Talmud, the appellation Ha Notzri is added to the last mention of a Yeshu in Sanhedrin 107b and Sotah 47a as well as to the occurrences in Sanhedrin 43a, Sanhedrin 103a, Berachot 17b and Avodah Zarah 16b 17a. Student, Zindler and McKinsey Ha Notzri is not found in other early pre censorship partial manuscripts (the Florence, Hamburg and Karlsruhe) where these cover the passages in question. Although Notzri does not appear in the Tosefta, by the time the Babylonian Talmud was produced, Notzri had become the standard Hebrew word for Christian and the Yeshu Ha Notzri found in the Talmud has become the controversial rendition of "Jesus the Nazarene" in Hebrew. For example, by 1180 CE the term Yeshu Ha Notzri can be found in the Maimonides' Mishneh Torah (Hilchos Melachim 11:4, uncensored version).

Толедот Иешу

Толедот Йешуде Йешу есімі йимах шемо деген мағынаны білдіреді. Оның қолданылуының барлық жағдайларында Йешуға жасалған сілтемелер яһудилерді иудаизмнен алыстататын, әдетте "ирестік" немесе "діннен тайып кету" деп аударылатын әрекеттерге немесе мінез-құлыққа байланысты болады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Талмудта және яһуди әдебиетінде Исаның бейнесі яһудилерге қарсы пікірлерді негіздеу үшін қолданылған.

Караиттік иудаизм

Исаның тарихи тұрғысынан қарағанда, қараиттік иудаизмде бұл мәселе күрделі. Қараиттер Раббаниттермен келісе отырып, Исаның құдайлығы және мессия екендігі туралы христиандық сенімдерді қабылдамайды, бірақ тарих бойы Исаға қатысты жылы сезімдерді сақтап келген. Қараит ғалымы Яков Киркисани өз заманындағы кейбір қараиттердің Исаны жақсы адам деп, оның Садок, Анан сияқтылардың жолымен кеткенін, ал Раббаниттер оған қарсы сөз байласып, Ананды өлтірмек болғандай, оны да өлтірді деп сенгенін айтқан. Олар осылай барлық қарсыластарымен күреседі. Парсы тарихшысы және ислам теологы Әл-Шахрастани қараиттер Исаның әрине адал адам болғанына, бірақ пайғамбар емес екеніне, ал Інжілдердің Құдайдан емес, Иса мен оның шәкірттері жазып, жинаған кітаптар екеніне сенеді деп хабарлаған. Даулы хахам Серая Шапшал былай деді:

"Біз оны Иса хацдақ, яғни "Адал" деп атаймыз. Біз үшін Мәсіх Ескі Ұстанымды өзгерте қойған жоқ. Керісінше, ол оны бекітті. Мәсіх біз үшін ұлы пайғамбар, бірақ мессия емес."

Тарихи оң қайта бағалаулар

Тарихи Исаны ескерсек, кейбір қазіргі еврей ойшылдары Исаға көбірек оң көзқараспен қарасты, ол өзі еврей дінінен айырылмады және/немесе еврей емес адамдарға пайда келтірді деп санайды. Осындай пікірде болған тарихи ортодоксал раввиндердің арасында Якоб Эмден, Элияху Соловейчик және Илья Бенамозег бар. Моисей Мендельсон, сондай-ақ еврей сауат ашу дәуірінің басқа да діни ойшылдары да оң көзқарас білдірді. Австрияда туған философ Мартин Бубер де Исаны жоғары бағалады. Исаға оң көзқарас қазіргі еврейлер арасында реформа (Эмиль Г. Хирш және Кауфман Колер), консервативті (Милтон Стейнберг және Байрон Шервин) және еврей жаңаруы (Залман Шахтер Шаломи) ағымдарында кең таралған. Ирвинг Гринберг және Джонатан Сакс сияқты кейбір қазіргі ортодоксал раввиндер де оң көзқарас білдіреді (Гринберг Исаны "мессия, бірақ соңғы Мессия емес" деп санайды). Раввин Шмуэль Ботеах бұл пікірді одан да әрі дамытады, Хайам Маккобидің зерттеулерін жалғастырады. 2012 жылы Ботеах "Кошер Иса" атты кітап жариялады, онда Исаны "өз халқы үшін күрескені үшін Римнің қолынан қаза тапқан еврей патриоты" деп бейнелейді. Кітаптың құндылығы туралы пікірлер әртүрлі, Израиль-Америкалық раввин Йехиел Экштейн, Халықаралық Христиандар мен еврейлер қауымдастығының президенті, оны "батыл және ойға жетелейтін" деп мақтайды. Ботеахтың сөзіне göre, кітапта "Исаның үйретіктері оның түпкілікті көздеріне – Тораға, Талмудқа және раввиндік әдебиеттерге қайта оралады".