Музыкадағы өзгерістер және дамыту техникалары

Кіріспе

Музыкалық форма

Музыкада вариация – материалдың өзгертілген түрінде қайталануының формальды тәсілі. Өзгерістер мелодия, ырғақ, гармония, контрапункт, тембр, оркестрлеу немесе олардың кез келген комбинациясын қамтуы мүмкін. Вариация көбінесе музыкалық дамумен салыстырылады, ол бірдей мақсатқа жетудің сәл өзгеше жолы. Вариация бір уақытта материалдың бір түріне негізделсе, даму бірнеше түрлі ұсынылымдар мен комбинацияларда өңделген материалдың бөліктері арқылы жүзеге асырылады.

Түрлендіру әдістері

Моцарттың "Ah vous dirai je, Maman" (1785) әніне жазылған он екі вариациясы, ағылшын тілінде "Twinkle, Twinkle, Little Star" деп белгілі, көптеген кең таралған вариация техникаларын көрсетеді. Міне, тақырыптың алғашқы сегіз тактысы:

Кіші режім

Сегізінші вариациясында Моцарт үш техниканы қолдана отырып, мажор тональностьдан параллельді минор тональностьқа өтеді: контрапункт, тұтқындар және имитация. Толық орындалуын тыңдау үшін осы сілтемеге өтіңіз: Тыңдау.

Басқа мысалдар

Вариация әдістері көбінесе тақырып пен вариациялар түрінде емес шығармаларда қолданылады. Мысалы, Шопеннің F минорындағы ноктюрнісінің алғашқы екі тақтық фразасы шығарманың соңына қарай қайталанғанда, ол бірден әсем мелодиялық өңдеу ретінде қайталанады: Дебюссидің 1905 жылғы «Reflets dans l'Eau» фортепианолық шығармасы аккордтар тізбегімен басталады: Бұл аккордтар шығарманың соңына қарай қайталанғанда арпеджиоға айналады: «Reflets dans l'Eau» толық орындалуын осы сілтеме арқылы көруге болады. Кейде мелодиялық вариациялар түпнұсқамен бір уақытта пайда болады. Бетховеннің «Вальдштейн» фортепианолық сонатасында, сонаталық формадағы алғашқы бөлімнің екінші негізгі тақырыбы пианистің сол қолымен орындалады, ал оң қолы безендірілген нұсқасын ойнайды. (Сондай-ақ гетерофонияға қараңыз.) Көптеген вариациялар берілген тақырыпты немесе идеяны дамытуға бағытталған болса да, ерекшеліктер де бар. 1819 жылы Антон Диабелли өзінің құрастырған вальсіне вариациялар жасауды австриялық композиторларға тапсырды: Бетховен осы тақырыпқа 33 вариациядан тұратын зор жиынтық жасады. Осы вариациялардың он үшіншісі өзінің ерекше эксцентрикалықтығымен және берілген материалды оның негізгі элементтеріне дейін азайтуға деген ниетімен көзге түседі: Уилфрид Меллерс бұл вариацияны «комедиялық түрде бұзады» деп сипаттайды. Бастапқы тоналдық тізбек қысқартылған, екі тақтық бөлімдер үнсіздікке сіңіп кетеді». Осыған ұқсас, Рахманиновтың фортепиано мен оркестрге арналған «Паганини тақырыбы бойынша рапсодиясы» атты 24 вариациясының біріншісі Паганинидің бастапқы тақырыбының қысқаша мазмұнын ұсынады.

Өзгерістер нысаны

Вариация түрлеріне жер асты басы, паскаглия, шакон және тақырыптық вариациялар жатады. Жер асты басы, паскаглия және шакон әдетте қысқа остинато мотивтеріне негізделеді, олар қайталанатын гармониялық негізді қамтамасыз етеді және әдетте үздіксіз дамып отыратын құрылымдар болып табылады. Ал тақырыптық вариациялар әуендік өзгеріске негізделген, онда негізгі музыкалық идея немесе тақырып өзгертілген түрде қайталанады немесе басқаша сүйемелденеді. Тақырыптық вариациялар құрылымы әдетте тақырыппен басталады (кейде тақырыптан бұрын кіріспе болады), оның ұзындығы әдетте сегізден отыз екі тактқа дейін жетеді; әр вариация, әсіресе XVIII ғасыр мен одан бұрынғы музыкада, тақырыптың ұзындығы мен құрылымын сақтайды. Бұл форма музыканттардың практикалық тапқырлығынан туындаған болуы мүмкін; «Сарбаз билері ұзақ болды, ал оларға қосатын әуендер қысқа болды. Олардың қайталануы шыдамсыздық тудырып, орындаушыны спонтанды өзгерістер мен әшекейлерге итермеледі», бірақ бидің форматы осы вариациялардың әуеннің ұзақтығы мен пішінін сақтауын талап етті. Вариация формалары жеке аспаптар немесе ансамбльдер үшін автономды туындылар ретінде жазылуы мүмкін, немесе ірі туындының бөлігін құрауы мүмкін. Көптеген джаз музыкалары негізгі тақырып пен вариациялар үлгісінде құрылған. Мысалдарға Джон Буллдің Salvator Mundi, Бахтың «Vom Himmel hoch da komm' ich her» әніне арналған канондық вариациялары, C минорындағы Пасакалия және фуга, Скрипка шаконы және (D минорындағы соло скрипкалық сюита), Кореллидің La Folia вариациялары, Бетховеннің Diabelli вариациялары, оның үшінші «Эроика» және тоғызыншы «Хоральдық» симфонияларының финалдары, Брамстың Төртінші симфониясының финалы, Хайднның тақырыбы бойынша вариациялар, Op. 56, Эльгардың «Энигма вариациялары», Франктің «Симфониялық вариациялары» және Рихард Штраустың «Дон Кихот» туындылары жатады. Шуберттің «Өлім және қыз» квартеті мен «Траут квинтеті» өз атауларын вариациялық бөлімдер ретінде пайдаланылған әндерінен алған. Шопеннің фортепианоға арналған Берцеуза, Op. 57, бастапқыда Variantes деп аталды және жер асты басы бойынша 16 үздіксіз вариациядан тұрады.

Variation forms include ground bass, passacaglia, chaconne, and theme and variations. Ground bass, passacaglia and chaconne are typically based on brief ostinato motifs providing a repetitive harmonic basis and are also typically continuous evolving structures. Theme and variation forms are, however, based specifically on melodic variation, in which the fundamental musical idea, or theme, is repeated in altered form or accompanied in a different manner. Theme and variation structure generally begins with a theme (which is itself sometimes preceded by an introduction), typically between eight and thirty two bars in length; each variation, particularly in music of the eighteenth century and earlier, will be of the same length and structure as the theme. This form may in part have derived from the practical inventiveness of musicians; "Court dances were long; the tunes which accompanied them were short. Their repetition became intolerably wearisome, and inevitably led the player to indulge in extempore variation and ornament"; however, the format of the dance required these variations to maintain the same duration and shape of the tune. Variation forms can be written as free standing pieces for solo instruments or ensembles, or can constitute a movement of a larger piece. Most jazz music is structured on a basic pattern of theme and variations. Examples include John Bull's Salvator Mundi, Bach's Canonic Variations on "Vom Himmel hoch da komm' ich her, Passacaglia and Fugue in C minor, Violin Chaconne, and (D minor solo violin suite), Corelli's La Folia Variations, Beethoven's Diabelli Variations, the Finales of his Third "Eroica" and Ninth "Choral" Symphonies, the Finale of Brahms's Fourth Symphony, Variations on a Theme of Haydn, Op. 56, Elgar's Enigma Variations, Franck's Variations Symphoniques, and Richard Strauss's Don Quixote. Both Schubert's Death and the Maiden Quartet and Trout Quintet take their titles from his songs used as variation movements. Chopin's Berceuse for piano, Op. 57, was first called Variantes, and consists of 16 continuous variations on a ground bass.

Импровизациялық нұсқалар

Тәжірибелі музыканттар көбінесе бір тақырыпқа қатысты әртүрлі вариацияларды импровизациялай алады. Бұл барокко дәуірінде кең таралған, онда да-капо ариясы, әсіресе баяу темпте, әншіге негізгі материал қайтып келгенде вариацияны импровизациялауды талап еткен. Осы кезеңде, Николас Куктың айтуынша, «композициялық процестің ең күрделі кезеңі үшін жауапкершілік композитордың емес, орындаушының үстіне түскен. Корелли, Джеминиани және Гендель сияқты композиторлар өздерінің инструменталдық сонаталарында орындаушыға орындалатын музыканың тек қаңқасын ғана ұсынған; ал музыканың әсеріне маңызды үлес қосатын әшекейлеуді орындаушы өздігінен жасауы тиіс болған». Кук Геминианидің Корелли шығармасын өңдеуін (жоғарыда қараңыз) «композитордың немесе орындаушының осы бөлімдердің бірін ойналатын түрінде жазып алған» мысалы ретінде келтіреді. Классикалық дәуірдегі музыканттар да вариацияларды импровизациялай білген; Моцарт (Моцарттың композициялық әдісін қараңыз) және Бетховен де импровизациялағанда тыңдаушыларына күшті әсер қалдырған. Қазіргі тыңдаушылар осы импровизациялық вариациялардың қалай естілгенін, әсіресе Бетховеннің G минорлық фантазиясы, Op. 77 және Моцарттың Глюктің ариясына арналған вариациялары, K. 455 арқылы сезіне алады. Танымал тақырыпқа жасалған күрделі вариацияларды импровизациялау – джаздың негізгі жанрларының бірі. Уильям Остиннің айтуынша, джаз музыканттарының тәжірибесі «16-шы ғасырдың соңында Бёрд, Булл, Свелинк және Фрескобальди клавиатураға арналған танымал әндерге жазған вариацияларына, Бетховен мен Брамстың жинақтама вариацияларынан гөрі көбірек ұқсайды». Әдетте, тақырыптың өзі басында нақты айтылады. Дегенмен, кейбір джаз музыканттары көбірек икемді тәсіл қолданады. Гэмблдің айтуынша, «Чарли Паркердің «Embraceable You» орындалуын толыққанды бағалау үшін біз күймен жақсы таныс болуымыз керек, өйткені көптеген джаз орындалымдарынан айырмашылығы, онда тақырып басында айтылады, содан кейін тақырып бойынша импровизациялар жасалады, Паркер дереу импровизацияға кіріседі, әуеннің соңында тек бір фрагментін ғана айтады». Коулман Хокинстің «Body and Soul» атты танымал орындалуы да осыған ұқсас көзқарас көрсетеді. «1939 жылдың 11 қазанында Коулман Хокинс Нью-Йорктің RCA студиясына сегіз адамнан тұратын топпен 1930 жылғы «Body and Soul» композициясын жазуға барды. Бұл джаз музыканттарының арасында танымал ән болған, бірақ ешкім оны осылай ойнаған емес. Пианист Джин Роджерс төрт такттық кіріспе ойнайды, содан кейін Хокинс үш минут бойы соло орындайды, бірақ әуеннің бір де бір нотасын ойнамайды, аккордтардың өзгеруімен өте үйлесімді түрде сырғанап өтеді, соның нәтижесінде ол бибопты ойлап табады». Мелодияны спонтанды вариациялар, әшекейлер, безендірулер және/немесе өзгертулер арқылы импровизациялау – Сахара астындағы Африка музыкасының (дәстүрлі және эстрадалық) негізін құрайды, бұл мелодия мен гармониядан форма мен ритмдік әшекейлерге дейін қамтиды.

Skilled musicians can often improvise variations on a theme. This was commonplace in the Baroque era, when the da capo aria, particularly when in slow tempo, required the singer to be able to improvise a variation during the return of the main material. During this period, according to Nicholas Cook, it was often the case that "responsibility for the most highly elaborated stage in the compositional process fell not upon the composer but upon the executant. In their instrumental sonatas composers like Corelli, Geminiani, and Handel sometimes supplied the performer with only the skeleton of the music that was to be played; the ornamentation, which contributes crucially to the music's effect, had to be provided by the performer." Cook cites Geminiani's elaboration of Corelli (see above) as an example of an instance "in which the composer, or a performer, wrote down a version of one of these movements as it was meant to be played." Musicians of the Classical era also could improvise variations; both Mozart (see Mozart's compositional method) and Beethoven made powerful impressions on their audiences when they improvised. Modern listeners can get a sense of what these improvised variations sounded like by listening to published works that evidently are written transcriptions of improvised performances, in particular Beethoven's Fantasia in G Minor, Op. 77, and Mozart's Variations on an Aria by Gluck, K. 455. Improvisation of elaborate variations on a popular theme is one of the core genres of jazz. According to William Austin, the practice of jazz musicians "resembles the variations on popular songs composed for the keyboard at the end of the 16th century by Byrd, Bull, Sweelinck and Frescobaldi, more than the cumulative variations of Beethoven and Brahms." Generally, the theme used is stated quite explicitly at the outset. However, some jazz musicians employ a more oblique approach. According to Gamble, "Charlie Parker's performance of Embraceable You can be appreciated fully only if we are familiar with the tune, for unlike many jazz performances in which the theme is stated at the beginning, followed by improvisations on the theme, Parker launches almost immediately into improvisation, stating only a fragment of the tune at the end of the piece." Coleman Hawkins' famous interpretation of "Body and Soul" shows a similar approach. "On 11 October 1939, Coleman Hawkins went into New York's RCA studios with an eight piece band to record the 1930 composition Body and Soul. It was already a favourite among jazz musicians, but nobody had ever played it like this. Pianist Gene Rodgers plays a straight four bar introduction before Hawkins swoops in, soloing for three minutes without playing a single note of the tune, gliding over the chord changes with such harmonic logic that he ends up inventing bebop." Improvisation by means of spontaneous variations, ornaments, embellishments and/or alterations to a melody is the basis of most sub Saharan African music (traditional and pop) extending from melody and harmony to form and rhythmic embellishments.