Чэн Хань мемлекеті: Қытайдың Солтүстік-Оңтүстік патшалықтарының бірі

Кіріспе

Қытайдың 304-347 жылдардағы династиялық мемлекеті Чэнь Хан (; 303 немесе 304 – 347) – қытай тарихнамасында Он Алты Патшалықтың бірі ретінде тіркелген Қытайдың династиялық мемлекеті. Ба Ди тайпасының Ли әулеті билік еткен оның аумағы қазіргі Қытайдың Сычуань провинциясында орналасқан. Чэнь Хан атауы Чэнь (成; Chéng) немесе Дачэн (大成; Dàchéng) мемлекетін, 304 жылы (немесе 303 жылы Ли Тэ) Ли Сюнь құрған және Ли Шоутың 338 жылы құрған Хан (漢; Hàn) мемлекетін жалпы атау ретінде білдіреді. Бұл мемлекет кейде Кейінгі Шу (後蜀; Hòu Shǔ) деп те аталады.

Өмірбаян

Ли тайпасы бастапқыда Баси округіндегі Конг халқынан (巴西郡; қазіргі Нанчонг, Сычуань) шыққан. 215 жылы Ханның қанаты, Цао Цао Ханчжунды басып алғанда, Ли Ху (李虎) отбасын бас салып, Люэян округіне көшіп барды, онда олар жергілікті Ди тайпаларымен араласты. Олардың халқы Ба Ди тайпасы деп аталды, мұндағы «Ба» ата-бабаларының туған жерін білдіреді. 296 жылы Ди басшысы Ци Ванньян Батыс Цзинь әулетіне қарсы тайпалық көтеріліс ұйымдастырды. Көтеріліс Гуанчжун аймағын қиратты, соның салдарынан Хан және хан емес босқындардың оңтүстікке қарай, Ханчжун мен Сычуаньға қарулы ағыны туды. 299 жылы И инспекторы Чжао Синь көтеріліс жасағаннан кейін Ли тайпасының беделі арта түсті. Олар оған қосылып, маңызды генералдар болып қызмет етті, бірақ кейін оны құлатып, 300 жылы провинция астанасы Чэндуды басып алды. Ли Те, жаңа провинция инспекторы Луо Шан бастап келген Цзинь әскерінің келуіне байланысты Цзиньге бағынды, бірақ осы кезден бастап ол аймақтағы ықпалды босқындар отбасыларының өкілі ретінде әрекет етті. Императорлық сарайдың босқындарды өз үйлеріне қайтаруды талап еткен бұйрығы Ли Те мен Луо Шан арасындағы шиеленісті күшейтті. Босқындар солтүстікке қайтуға құлшынбады, себебі солтүстікте жағдай тұрақсыз екендігі хабарланды. Ли Те Луо Шанмен олардың қалу мерзімін ұзарту үшін келіссөздер жүргізді, бірақ ол кешігуге ашуланып, көшіруге күш көрсетуге тырысты. 301 жылы Луо Шанның әскерлері босқындарға шабуыл жасады, осымен Ли Те көтерілісі басталды.

Ченг пен Хан

Ли Тэ Цзинь әскерлеріне қарсы үлкен табысқа қол жеткізді және 303 жылы Чэнду қаласының шетіне жетті. Көп ұзамай ол жаңа дәуірді жариялады, бұл оның жаңа мемлекет құру ниетін көрсетеді, бірақ кенеттен сақада өлтірілді. Дегенмен, оның інісі Ли Лю оның орнын басты, одан кейін Ли Тэнің ұлы Ли Сюн келді. 304 жылы Ли Сюн Луо Шанды Чэндудан қуды да, өзін Чэнду патшасы деп жариялады. Көптеген тарихшылар оның бұл жариялануын Чэнь Хан әулетінің басталуы деп санайды, алайда мемлекет Ли Тэнің жариялануымен басталды деген пікір де бар. Қайсылай болғанда да, Чэнь – он алты патшалықтың біріншісі болды, одан кейін солтүстікте Хунну тайпасы бастаған Хан Чжао әулеті құрылды. Ли Сюн 306 жылы Чэнь императоры атанды. Луо Шан, қазір Ба округінен (巴郡; қазіргі Чунцин) басшылық етіп, Чэньге қауіп төндіріп тұрды, бірақ 310 жылы оның қайтысынан кейін Цзинь әскерлері ыдырады, бұл Чэньге оларды жеңіп, билігін нығайтуға мүмкіндік берді. Чэнь Солтүстік Қытайдағы тәртіпсіздіктен қашқан адамдарға пана болды, олардың кейбіреулері оның әкімшілігінде лауазым алды. Айта кетерлігі, 314 жылы Ханчжун аймағындағы көтерілісшіл босқындар тобы аймақты Чэньге тапсырды. Ли Сюн мен оның отбасы да Бес қап күріш жолын ұстанды, ал Сичуань мен Ханчжун аймақтарында даосизм кең таралды. Ол даосы Фан Чаншенді өзінің премьер-министрі етіп тағайындады, кейіннен оның ұлы Фан Бэнь оның орнын басты. Ли Сюн билігінің көп бөлігінде мемлекеті ішінде бейбітшілік пен тұрақтылықты сақтады, бірақ 334 жылы қайтыс болғаннан кейін қиындықтар туды. Біріншіден, Ли Сюн өзінің жүрегіндегі немере інісі Ли Банды мұрагер етіп таңдады, ол тақты 303 жылы қайтыс болған ағасы Ли Данның ұрпағына беруді ниеттенді. Бұл шешім Ли Сюнның ұлдарына ұнаған жоқ. Сонымен қатар, Чэнь сарайы да мемлекеттің бағыты туралы екіге бөлінді; Чэньде көптеген ханьді қытай шенеуніктері қызмет еткендіктен және шығыстағы Шығыс Цзинь әулеті нық орнағандықтан, кейбір министрлер Чэнь Цзиньдің вассалы болуы керек деп ойлады, ал басқалары тәуелсіздігін сақтауды қалады. 334 жылы Ли Бан таққа отырғаннан кейін, Ли Сюнның ұлы Ли Цзи оны өлтіріп, билікті басып алды. 338 жылы Ли Цзидің әкесінің туысы Ли Шоу оны тақтан түсіріп, өзі таққа отырды. Ли Шоу мемлекеттің атын Чэньнен Хан деп өзгертті, бұл оның тегіне байланысты және Ли Сюнның әулетінен алыстау үшін жасалды. Осы себепті тарихшылар Ли Сюн мен Ли Шоудың мемлекеттерін Чэнь Хан деп атайды. Ли Шоу бастапқыда сотты тыныштандыру үшін Цзиньге бағынуға уәде берді, бірақ көп ұзамай сөзінен қайтты. Оның орнына, ол солтүстіктегі Кейінгі Чжао әулетінен үлгі алып, азаматтарына қатаң заңдар, салықтар мен жұмыс істеу міндеттемелерін енгізіп, сәнді сарайлар салды. Ли Шоу 343 жылы қайтыс болды, оның орнын ұлы Ли Ши басты. Оның билігі кезінде мұрагерлік дағдарысы, оның генералдарының бірінің халық көтерілісі және оның аумағына Рау тайпасының күрт ағыны болды. Хандағы жағдай Цзинь қолбасшысы Хуан Вэннің назарын аударды, ол өзінің беделін арттыруға тырысып жатқан еді. 346 жылы Хуан Вэнь Ханды жаулап алуға аттанды, ал 347 жылы Чэндуға жетіп, Ли Шиді қарсыласуға мәжбүр етті, осылайша Чэнь Хан әулеті құлады. Ли Ши Цзянькаңға жіберілді, ол 361 жылы табиғи себептерден қайтыс болғанға дейін сонда өмір сүрді.

Li Te had much success against the Jin forces and reached the outskirts of Chengdu in 303. Shortly after, he declared a new reign era, which hinted his intention of founding a new state but was suddenly killed in an ambush. Nonetheless, his brother, Li Liu succeeded him, followed by Li Te’s son, Li Xiong. In 304, Li Xiong ousted Luo Shang from Chengdu, where he declared himself the King of Chengdu. His declaration is seen by most historians as the beginning of the Cheng Han dynasty, although there is also the view that the state began with Li Te’s proclamation. Regardless, the Cheng was the first of the Sixteen Kingdoms to be founded, followed closely by the Xiongnu led Han Zhao dynasty in the north. Li Xiong elevated himself to Emperor of Cheng in 306. Luo Shang, now commanding from Ba Commandery (巴郡; present day Chongqing), continued to threaten Cheng, but after his death in 310, the Jin forces became disarray, allowing Cheng to dispatch them and consolidate their rule. Cheng became a refuge for people fleeing from the disorder in northern China, with some of them becoming officials in their administration. Notably, in 314, a group of rebelling refugees in Hanzhong surrendered the region to Cheng. Li Xiong and his family were also followers of the Way of the Five Pecks of Rice, and Taoism was popular in Sichuan and Hanzhong. He appointed the Taoist hermit, Fan Changsheng as his Prime Minister, with his son, Fan Ben, later succeeding him. For most of his reign, Li Xiong maintained peace and stability within his state, but issues arose following his death in 334. Firstly, Li Xiong chose his nephew, Li Ban to succeed him, intending to pass the throne to the line of his elder brother, Li Dang, who died in 303. This decision was not well received by Li Xiong’s sons. Meanwhile, the Cheng court was also divided on the direction of the state; as Cheng had many Han Chinese officials serving under them, and with the Eastern Jin dynasty firmly established in the east, some ministers believed that Cheng should be a vassal of Jin while others wanted to maintain its independence. In 334, shortly after ascending the throne, Li Ban was killed and usurped by Li Xiong’s son, Li Qi. In 338, Li Qi’s father's cousin, Li Shou forced him to abdicate and took the throne for himself. Li Shou renamed the state from Cheng to Han, named so after his peerage and wanting to distance himself from Li Xiong's line. For this reason, historiographers collectively refer to Li Xiong and Li Shou’s states as Cheng Han. Li Shou initially promised to only rule for a few years before submitting to Jin to appease the court but soon reneged on his words. Instead, he imitated his rule after the Later Zhao dynasty in the north by imposing harsher laws, taxes and corvee labor on his citizens and building lavish palaces. Li Shou died in 343 and was succeeded by his son Li Shi. His reign was plagued by a succession crisis, a popular revolt by one of his generals and a sudden influx of Rau people entering his territory. The situation in Han caught the attention of the Jin commander, Huan Wen, who was looking to elevate his own prestige. In 346, Huan Wen set off to conquer Han, and in 347, he reached Chengdu and forced Li Shi to surrender, ending the Cheng Han dynasty. Li Shi was sent to Jiankang, where he lived before dying of natural causes in 361.