Кіріспе

Грузин тілінде қолданылатын үш байланысты әліпби бар: Асомтаврули, Нусхури және Мхедрули. Бұл жүйелер сыртқы түрімен ерекшеленсе де, әрпінің атаулары мен әліпбилік реті бірдей және солдан оңға қарай көлденең жазылады. Үш әліпбидің ішінде Грузия Корольдігінің азаматтық патшалық жазуы болған Мхедрули қазіргі грузин және оның туысқан Картвель тілдерінің стандартты жазуы болып табылады, ал Асомтаврули мен Нусхури тек Грузин православие шіркеуінің діни рәсімдері мен иконографиясында қолданылады. Ахариан бұл өнертабысты 408 жылға, Маштоц армян әліпбиін жасағаннан кейін төрт жылға жатқызады (ол соңғы оқиғаны 404 жылға жатқызады). Кейбір батыс ғалымдары Корюнның айтқандарын келтіреді, бірақ оның дұрыстығына қатысты пікір білдірмейді немесе армян дін қызметкерлері, тіпті Маштоцтың өзінің грузин әліпбиін жасауға қатысқан болуы мүмкін екенін мойындайды, сондай-ақ Болниси жазулары да осыған байланысты. 9 ғасырдан бастап Нусхури әліпбисі басымдыққа ие бола бастады, ал Асомтаврулидің рөлі азайды. Дегенмен, 10-18 ғасырлардағы эпиграфикалық ескерткіштер Асомтаврули әліпбисімен жазыла берді. Осы кейінгі кезеңде Асомтаврули көбірек декоративтік болып келді. 9 ғасырдағы грузин қолжазбаларының көпшілігі Нусхури әліпбисімен жазылған, бірақ Асомтаврули тақырыптар мен тараулардың бірінші әріптері үшін қолданылған. Алайда, 11 ғасырға дейін Асомтаврулимен толығымен жазылған қолжазбалар да кездеседі.

Асоматұрылы жарықтандыру

Нусхури қолжазбаларында Асомтаврули тақырыптар мен әшекей бас әріптер үшін қолданылады. Соңғылары мәтіннің жаңа бөлімдерін бастайтын абзацтардың басында қолданылды. Нусхури мәтіндерінің дамуының алғашқы кезеңдерінде Асомтаврули әріптері күрделі емес еді және олар негізінен мөлшерімен және кейде қызыл сиямен (циннабар) жазылғандығымен ерекшеленді. Кейіннен, 10 ғасырдан бастап, әріптер әшекейленді. Асомтаврули бас әріптерінің стилі мәтіннің дәуірін анықтауға көмектеседі. Мысалы, Византия дәуіріндегі грузин қолжазбаларында, Византия империясының стилі Грузия патшалығына әсер еткен кезде, бас әріптер құстар мен басқа жануарлардың суреттерімен әшекейленді. Әшекей Асомтаврули бас әріптері, Ⴋ (m) және Ⴇ (t), 12–13 ғасырларда. 11 ғасырдан бастап Асомтаврулидің «гүлді өрім», «жебелі өрім» және «дақты өрім» әшекейлі түрлері дамиды. Бірінші екеуі 11 және 12 ғасырлардағы ескерткіштерде кездеседі, ал үшіншісі 18 ғасырға дейін қолданылды. Сияның түсіне де маңыз берілді. Асомтаврули әріптері Ⴃ (дони) көбінесе балық пен құстардың әшекейлік бейнелерімен жазылады. Асомтаврулидің «бұйралы» әшекейлі түрі де қолданылады, онда әріптер бір-бірімен тоқылған немесе араластырылған, немесе кіші әріптер басқа әріптердің ішінде жазылған. Бұл көбінесе қолжазбалар мен кітаптардың тақырыптары үшін қолданылды, бірақ тек Асомтаврулидің «бұйралы» түрінде жазылған толық жазулар да бар. Матай Евангелиясының тақырыбы Асомтаврулидің «бұйралы» әшекейлі түрінде.

Асомтаврули мен Нусхуридің қазіргі қолданылуы

Асомтаврули иконографияда, қабырға суреттерінде және сыртқы безендіруде, әсіресе тасқа қашауда жиі қолданылады.

Юникод

Алғашқы грузин жазуы 1991 жылғы қазан айында 1.0 нұсқасының шығуымен Юникод стандартына қосылды. Грузин Юникод блогын жасауда маңызды рөлдерді картовельдік зерттеулер лингвисті, неміс Джост Гипперт және Macintosh жүйелері үшін грузин Юникодын жасаған американдық-ирланд тілшісі және жазу коделеушісі Майкл Эверсон атқарды. Антон Дүмбадзе мен Ираклий Гарибашвилидің (Грузияның премьер-министрі Ираклий Гарибашвилимен шатастырмау керек) де үлесі зор болды. Грузин Mkhedruli жазуы (.ге) домендік атауы үшін Грузияның халықаралық жазуы ретінде ресми мәртебе алды. Mtavruli әріптері 2018 жылғы маусымда Юникодтың 11.0 нұсқасында қосылды. Олар Mkhedruli әріптерімен ұқсас, бірақ төменгі сызықтары негізден жоғары жылжытылған, орталық овалдары кеңейтілген және жоғарғы бөлігі көтеріңкілік биіктігінен сәл жоғары. Бұл қосылмас бұрын, қаріп жасаушылар Mtavruli әріптерін әртүрлі тәсілдермен енгізген. Кейбір қаріптер жұптар түрінде келді, бірі кіші әріптерді, екіншісі үлкен әріптерді қамтыды; ал кейбір Юникод қаріптері Mtavruli әріптерін Asomtavruli диапазонына (U+10A0 U+10CF) немесе жеке пайдалану аймағына орналастырды, ал кейбір ASCII негізделгендері оларды ASCII үлкен әріптерімен сәйкестендірді.

Блоктар

Грузин әріптері үш Юникод блогында кездеседі. Бірінші блок (U+10A0–U+10FF) қарапайым Грузин деп аталады. Мхедрули (қазіргі заманғы грузин) U+10D0–U+10FF диапазонын (төмендегі бірінші кестедегі төменгі жартысында көрсетілгендей) және Асомтаврули U+10A0–U+10CF диапазонын (сол кестедегі жоғарғы жартысында көрсетілгендей) қамтиды. Екінші блок – Грузин қосымшасы (U+2D00–U+2D2F), және ол Нүсхури әріптерін қамтиды.

Юникод емес кодтамалар

Mac OS грузин тілі – классикалық Mac OS жүйесінде грузин тілі үшін Майкл Эверсон жасаған ресми емес таңба кодтамасы. Бұл кеңейтілген ASCII кодтамасы, 0x80-ден 0xFF-ке дейінгі 128 кодтық нүктені Asomtavruli және Mkhedruli әрпінің таңбаларын, сондай-ақ 7 биттік ASCII-ге кірмейтін көптеген қолданылатын символдарды көрсету үшін пайдаланады.

Пернетақтаның орналасуы

Төменде стандартты грузин тіліндегі пернетақта орналасымы, қолмен терілетін машиналардың дәстүрлі орналасуы көрсетілген.

Галерея

Асомтаврули, Нусхури және Мхедрули әрпінің галереясы.