Хуамбо провинциясы – Анголаның орталық аймағындағы 34,270 км² аумақты, 2019 жылғы халық санауы бойынша 2 млн-нан астам халқы бар аймақ. Географиясы, табиғаты туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ангола провинциясы
Province of Angola
Хуамбо – Анголаның провинциясы. 34 270 км² аумақты алып жатқан бұл провинция географиялық тұрғыдан салыстырмалы түрде кішігірім провинциялардың бірі болып есептеледі және елінің орталық аймағында, астанасы Луандадан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 450 км қашықтықта орналасқан. 2014 жылғы халық санауы бойынша провинцияның халқы 2 019 555 адамды құрайды, оның 48%-ы қалалық жерлерде тұрады.
Huambo is a province of Angola. With an area of 34,270 km2, it is one of the geographically smaller provinces, situated in the Central Region approximately 450 km south east of the capital, Luanda. The province had a population of 2,019,555 according to the 2014 census, of which 48% are in urban areas.
Жер бедері мен климат
Орталық үстірттің негізі – ежелгі кристалдық тау жыныстарының кең жақпары, олар көбінесе оқшауланған тастар немесе алып шоқылар түрінде көрінеді. Облыстың ең биік шоқысы – Лондуимбалидегі Моко тауы, биктігі 2620 метр. Бұл Анголадағы ең жоғары нүкте. Кунене өзенінің бастауы Хуамбо қаласының жанындағы Орталық үстіртте орналасқан. Хуамбо провинциясының топырағының көп бөлігі нашар сапалы, және көптеген аймақтарда тым көп пайдалану мен эрозиядан құнарсызданып қалған. Дегенмен, оның сапасы шығыс, солтүстік және оңтүстік аймақтардағыдан жақсырақ. Биік таулы аймақтар мен жағалауға қарай төмендейтін аймақтардың өсімдіктері арасында айқын айырмашылықтар байқалады. Жағалау аймағының ерекше белгісі – баобаб (Adansonia Digitata, португал тілінде imbondeiro). Тропикалық орманды жауын-шашын көп жайылған аймақтарда да кездестіруге болады. Бұрын биік жерлер әртүрлі ағаштармен жабылған еді, бірақ бүгінде, Байлундо және басқа аймақтардағы шашыраңқы жерлерден басқа, шөптесіндер орман мен тоғайдың орнын басып алды. Ауыл шаруашылығының дәстүрлі әдістері, кесіп өртеу (queimadas) және 1975–2002 жылдардағы соғыс кезінде үйлерінен күшпен шығарылған адамдардың көп шоғырлануы орманды кең ауқымда жоюға себеп болды. 1980 жылға дейін Бенгела темір жолы үшін отын ретінде ағаш пайдалану да орманды жоюға ықпал етті. Жер бетіндегі орманның үлкен бөлігі кесіліп, оның орнына тез өсетін және топырақтың құнарлылығын азайтатын эвкалипт пен қарағай отырғызылды. Орталық үстірт тропикалық аймақта орналасқан, бірақ биіктігі мен оңтүстік-батыс Антарктика ағынының әсерінен қоңыржай климат қалыптасады. Температураның жылдық өзгеруі шамалы, жылдың көп бөлігінде ең жоғары температура 17 және 28 °C аралығында ауытқиды. Орташа ең жоғары температура шамамен 22 °C құрайды. Қыс айларында (мамыр–шілде) температура 5–8 °C дейін төмендеуі мүмкін. Жылдық жауын-шашын мөлшері аймаққа қарай 800–1600 мм аралығында өзгереді. Орталық үстіртте маусымдық жаңбырлар қыркүйек айында шашыраңқы жаңбырлармен басталады, қазан және қараша айларында артады, желтоқсан, қаңтар немесе ақпан айларында екі-төрт аптаға тоқтап, сәуірдің соңына дейін жалғасады. Жаңбырдың ең көп жауатыны қараша немесе желтоқсан айларында болады.
The foundation of the Central Plateau is a vast slab of primeval crystalline rock that frequently outcrops in the form of isolated rocks or massive peaks. The most prominent peak in the province is Mt. Môco in Londuimbali, with 2,620 metres. The peak is the highest point in Angola. The headwaters of the Kunene River rise on the Central Plateau near Huambo town. Much of the soil in Huambo Province is of poor quality, and has been impoverished in many areas by overuse and erosion. However, it is generally of better quality than in the adjoining regions to the east, north and south. Striking differences can be observed between the vegetation of the highlands and the lower zone towards the coast. One characteristic feature of the coastal area is the baobab (Adansonia Digitata, or imbondeiro, in Portuguese). Tropical forests can also be found in the areas that receive significant rainfall. Until recently, the highlands were covered with a variety of trees; today, however, except in isolated areas in Bailundo and other regions, grasslands have taken the place of forest and woodland. Traditional methods of agriculture, slash and burn techniques (queimadas) and overpopulation by large concentrations of people displaced from their homes during the war (1975–2002) have caused significant deforestation. The use of wood fuel for the Benguela Railway until the 1980s was also responsible for deforestation. Large extensions of native forest have been cut down and replaced by rapid growing and soil depleting eucalyptus and pine trees. The Central Plateau is well within the tropical zone, but altitude and the effect of the southwestern Antarctic current combine to produce a moderate climate. The annual variation of temperature is small, with maximum temperatures varying between 17 and 28 °C during much of the year. The average maximum is approximately 22 °C. During the winter months (May–July), temperatures may reach as low as 5 to 8 °C. Mean annual rainfall varies from 800 to 1600 mm, according to region. In the Central Plateau, seasonal rains begin with a few showers during September, increase during October and November, have a break of two to four weeks in December, January or February, and continue until the end of April. The heaviest rainfall is usually in November or December.
Үкімет
Облысты губернатор басқарады, қазіргі уақытта Фаустино Мутека, оған екі вице-губернатор (әлеуметтік және экономикалық сауалдар) көмектеседі. Орталық үкіметті 3 делегат таныстырады, олар өз министрліктеріне де, губернаторға да есеп береді: Қаржы, Әділет және Ішкі істер. 1998 жылдың маусымында жасалған реформадан кейін қалған министрлік делегациялары дирекцияларға айналды: Денсаулық сақтау, Білім беру, Энергетика және Су шаруашылығы, Қала құрылысы, Ауыл шаруашылығы, Әлеуметтік көмек, осылайша губернатордың өкілеттігін одан да күшейтіп, олар оған есеп береді. Барлық 11 муниципалитетке азаматтық әкімшілер жетекшілік етеді, олардың қарауында 35 коммуналық әкімші бар. Олардың өздерінің саяси тағайындалған Регедорлары (мәтінде, Билеушілер) және шешім қабылдау процесінде бұрынғы мәнін жоғалтқан дәстүрлі басшылары – Собалар бар.
The province is headed by a Governor, currently Faustino Muteka, assisted by two vice governors (Social and Economical Affairs). The central Government is represented also by 3 Delegates who report to their Ministry and to the Governor: Finance, Justice and Interior. The rest of Ministerial Delegations became Directorates after a reform introduced in June 1998: Health, Education, Energy and Water, Urbanism, Agriculture, Social Assistance, strengthening thus even more the power of the Governor to whom they report. All 11 Municipalities are headed by the civilian Administrators, under whom come 35 Communal Administrators. These have their own politically appointed Regedores (textually, Rulers) and the traditional leaders, the Sobas, who have lost much of their ancestral significance in the decision – making process.
Ауыл шаруашылығы және азық-түлік қауіпсіздігі
Хуамбо Анголаның ең бай ауыл шаруашылығы провинциясы. 1999 жылы провинция жалпы ұлттық астық өнімінің шамамен 22% -ын өндірді: жалпы 530 000 тоннаның 115 000 тоннасы. Қауіпсіздіктің жақсаруы нәтижесінде провинцияда егістікке пайдаланылатын жерлер соңғы жылдары 500 км²-ге дейін артты. Бұл соғыс аяқталғаннан бергі елдегі ең үлкен өсімді білдіреді. Басты астық дақылы – жүгері, оның егілген алқабы 1950 км². Өнімділігі төмен, тек 40 т/км², басқа провинцияларда 50-120 т/км² аралығында. Екінші астық дақылы – қарақұмық/сорго, оның өндіріс алқабы шамамен 160 км². Соңғы жылдары астық өндірісі айтарлықтай өсті. 1997/1998 маусымында жалпы өнім 159 000 тоннаға жетті, ал 1993/1994 жылдары бұл көрсеткіш 17 000 тоннаны құрады. Ауа райы мен зиянкестердің салдарынан өндіріс 1998/1999 жылдары 115 000 тоннаға, ал 1999/2000 жылдары шамамен 88 000 тоннаға төмендеді. Провинцияда бұршақ (450 км²), маниока (415 км²), тәтті картоп (95 км²) және картоп (32 км²) сияқты басқа да дақылдар өндіріледі. Хуамбо провинциясының қолайлы биіктігі мен ауа райының арқасында кофе (Арабика түрі) бұрын маңызды өнім болды және қазір аймақтың көптеген шаруашылықтарында басты дақыл ретінде қайтадан енгізіліп жатыр.
Huambo is the richest agricultural province in Angola. In 1999 the Province produced almost 22% of total national cereal production: 115,000 t out of a total of 530,000 t. As a result of improved security, areas used for cultivation in the Province have increased during the past years to about 500 km2. This represents the largest increase in the country since the end of the war. The principal cereal crop is maize with 1950 km2 under cultivation. Yields are low, only 40 t/km2, compared with yields of between 50 and 120 t/km2 in other provinces. The second cereal crop is millet/sorghum with approximately 160 km2 under production. Grain production has increased significantly in recent years. Total output rose to a peak of 159,000 t in the 1997/1998 season compared to only 17,000 t in 1993/1994. Climate and pest conditions forced production back to 115,000 t in 1998/1999 and to an estimated 88,000 t in 1999/2000. Other crops produced in the province include beans (450 km2) and manioc (415 km2), sweet potatoes (95 km2) and Irish potatoes (32 km2). Coffee (Arabica type) used to be a significant produce of Huambo thanks to the favourable altitude and weather conditions of the Province, and is currently being reintroduced as the main crop in many farms of the region.
Денсаулық сақтау және тамақтану
Облыста үкімет немесе гуманитарлық ұйымдар басқаратын шамамен 25 негізгі денсаулық сақтау мекемесі жұмыс істейді, олар Хуамбо қаласы мен Каала муниципалитетінде 547 500 адамды қамтиды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мен Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметтері бойынша, бұл 20 778 адамға бір мекеме шамасында келеді, бұл Анголаның 20 000 адамға бір денсаулық сақтау бірлігінің орташа көрсеткішіне жақын. Хуамбода бір денсаулық сақтау бөлімі 18 000 адамға, ал Каала муниципалитетінде бір бөлімше 33 000 адамға қызмет көрсетеді. Облыстық аурухана Хуамбо қаласында орналасқан. Хуамбо қаласында вакцинация деңгейі басқа муниципалитеттерге қарағанда жоғары. Хуамбо қаласында 16 вакцинация бекеті 5 жасқа дейінгі 89 800 баланы қамтиды (бір бекет 5 600 балаға шаққанда). Каала муниципалитетінде екі бекет 19 700 баланы қамтиды (2002 жыл).
Approximately 25 basic health facilities are operational within the Province, run by the Government or humanitarian agencies, covering 547,500 people in Huambo city and the municipality of Caála. According to the World Health Organization and the Ministry of Health, this represents an average of one facility per 20,778 people, close to the Angolan average of one health unit per 20,000 people. In Huambo, one health unit serves 18,000 people while in Caála, one unit covers 33,000 people. The provincial hospital is based in Huambo city. Vaccination coverage in Huambo city is higher than in other municipalities. In Huambo city, 16 vaccination posts cover 89,800 children under five years of age (one post per 5,600 children). In Caála, two posts cover 19,700 children (2002).
Білім
Хуамбо қаласында шамамен 40 бастауыш мектеп және үш орта мектеп жұмыс істейді (2001). Бес мектеп орын аударған балаларға бағытталған. Каала қаласында жеті мектеп орын аударған балаларға бағытталған.
Approximately 40 primary and three secondary schools operate in Huambo city (2001). Five schools target displaced children. In Caála, seven schools target displaced children.
Су және санитарлық тазалық
Хуамбодағы негізгі су тазарту станциясы 1975 жылдан бері тиісті түрде жұмыс істемейді және 400 шақырымдық су құбыры нашар күйде. Қазіргі таңда халық суға қол жеткізу үшін құдықтарға тәуелді. Соңғы жылдары үкімет және гуманитарлық ұйымдар бұл сала бойынша көп жұмыс жасады, оның ішінде 550 отбасылық дәретхана және ауылдар мен қауымдастарда 25 құдық салынды.
In Huambo, the main water treatment plant has not functioned properly since 1975 and the 400 km of water pipes are in poor condition. The population is currently dependent on wells for water access. During recent years, considerable work in the sector was undertaken by the Government and humanitarian agencies, including construction of 550 family latrines and 25 wells in villages and communities.
Кен орындары
Облыстағы миналар мен жарылмаған оқ-дәрілердің саны белгісіз. Айына орташа есеппен сегіз мина оқиғасы тіркеледі. Мина оқиғаларының статистикасы гуманитарлық ұйымдар тарапынан Хуамбо орталық ауруханасы арқылы жиналады, барлық минаға байланысты жарақаттар осы ауруханаға жіберіледі. Миналарды жою жұмыстары облыс бойынша жүргізілуде және қазіргі уақытта халықаралық үкіметтік емес ұйым (ҮЕҰ) тарапынан іске асырылуда. Басқа гуманитарлық мекемелер миналар туралы хабардар ету бағдарламаларын үздіксіз жүргізуде. 2002 жылы осы бағдарламаларға 145 000 адам қатысты. Миналар туралы хабардар ету іс-шараларына театр және қуыршақ қойылымдары, сондай-ақ мектептер мен ішкі көшіп қонғандар лагерьлерінде көрмелер кіреді. Бұған қоса, миналардың қауіптілігі туралы он минуттық радио бағдарламасы аптасына екі рет таратылады.
The number of mines and unexploded ordnance (UXO) in the Province is unknown. An average of eight mine accidents per month are reported. Mine accident statistics are gathered by humanitarian agencies through Huambo Central Hospital where all mine related injuries are referred. Demining activities happen throughout the Province and are currently being implemented by an International NGO. Other humanitarian institutions provide ongoing mine awareness programmes. During the year 2002, 145,000 people participated in these programmes. Mine awareness activities include theatre and puppet shows as well as exhibitions in schools and internally displaced people camps. Additionally, ten minute radio programmes on the dangers of mines are broadcast two times per week.
Name Years in office Pedro Maria Tonha Pedalé 1976–1979 Lt. Col. Santana André Pitra 1979–1982 Lt. Col. João Ernesto dos Santos Liberdade 1982–1986 Lt. Col. Marques Manukapui Bassovava 1986–1987 Marcolino José Carlos Moco 1987–1989 Osvaldo de Jesus Serra Van Dúnem 1989–1992 Graciano Mande 1992 Baltazar Manuel 1992–1997 António Paulo Kassoma 1997–2008 Albino Malungo 2008–2009 Fernando Faustino Muteka 2009–2014 Kundi Paihama 2014–2016 João Baptista Kussumua 2016–2018 Joana Lina 2018–2020Lotti Nolika2020–