Уамбу: Анголаның тарихы мен дамуы

Кіріспе

Хуамбо, бұрынғы Нова Лиссабон (ағылш. New Lisbon) – Анголаның халқы жағынан үшінші қаласы, астанасы Луанда мен Лубангодан кейін, қаланың халқы 595 304 адам, ал Хуамбо муниципалитетінің халқы 713 134 адамды құрайды (2014 жылғы халық санағы). Қала Хуамбо провинциясының орталығы болып табылады және Бенгеладан шамамен 220 км шығысқа, ал Луандадан 600 км оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Хуамбо – Лобито портынан Конго Демократиялық Республикасының оңтүстік провинциясы Катангаға дейін жүретін Caminho de Ferro de Benguela (CFB) (Бенгела темір жолының) маңызды торабы. Хуамбоны Альбано Мачадо әуежайы (бұрынғы Нова Лиссабон әуежайы) қамтамасыз етеді.

Ерте тарих

Хуамбо атауын Уамбудан алған, ол Анголаның орталық платосындағы 14 ежелгі Овимунду патшалығының бірі. Овимбунду халқы, бастапқыда Шығыс Африкадан келген этностық топ, 15 ғасырда Байлунду орталық патшалығын құрған. Уамбу кішкентай патшалықтардың бірі болды және Байлунду патшасының билігінде болғанмен, белгілі бір деңгейде тәуелсіздікке ие болды. Байлунду 18 және 19 ғасырлардағы хроникаларда Вие (Бие) қаласымен байланысты сауда жолына қатысты айтылса, Уамбу португалдықтардың Бенгела теміржолын салуымен ғана белгілі болды. Байлунду және Уамбу патшалары (әсіресе Экуикуи II және Катиавала I) теміржол құрылысына қарсылық көрсетіп, жұмысшылар мен қоныс аударушыларға шабуыл жасағанмен, ақырында португал армиясымен жеңіліп, Хуамбо 1912 жылдың 8 тамызында Анголаның генерал-губернаторы Нортон де Матос тарапынан ресми түрде құрылды. Хуамбоның пайда болуы және португалдық басқару кезіндегі экономикалық маңызға ие болуы 1902 жылы Лобито портында басталган Caminho de Ferro de Benguela (Бенгела теміржолы) құрылысымен тығыз байланысты. Бұл теміржолды британдық кәсіпкер сэр Роберт Уильямс Бельгиялық Конгодағы Катанганың бай мыс кенін жағалаудағы экспорттық нүктемен байланыстырудың ең оңай және арзан жолы ретінде жобалаған. Лобито шығанағы – континенттегі ең жақсы табиғи порты болды. Теміржол құрылысы бастапқыда қиын жағдайларға, безгекке және жергілікті халықтың қарсылығына байланысты қиындықтармен жүрді. Хуамбо көптеген себептерге байланысты стратегиялық маңызға ие болды. 1700 метрлік биіктігінің арқасында қолайлы климаты және оның ішінде және айналасындағы мол су ресурстары оны теміржол торабы үшін өте ыңғайлы жерге айналдырды. Бұл мақсатқа жеткеннен кейін жұмыстар салыстырмалы түрде жылдамдап, 1929 жылы Бельгия Конгосымен байланыс аяқталды. Сол кезде Хуамбо Африкадағы ең ірі теміржол шеберханасының орналасқан жеріне айналды. 1920 жылдары Хуамбо Португалия Анголасының маңызды экономикалық драйверлерінің бірі болды. Онда маңызды азық-түлік өңдеу өсімдіктері болды, провинцияның ауылшаруашылық өнімінің негізгі экспорттық нүктесі болды және көптеген білім беру мекемелерімен, әсіресе Ауылшаруашылық ғылыми-зерттеу институтымен (қазіргі Ауылшаруашылық ғылымдары колледжінің бөлігі) танымал болды. 1928 жылы Хуамбо қаласы Нова Лисбоа (Жаңа Лиссабон, Португалияның астанасы Лиссабонның құрметіне) деп аталды, бұл колониялық әкімшіліктің оны бір күні колонияның астанасы етуді жоспарлағанын көрсетеді. 1966 жылы Анголаның жалпы білім беру университетінің ветеринария, агрономия және орман шаруашылығы факультеттері Нова Лисбоаға көшірілді (1968 жылдан бастап Ангола университеті). Мотоспортта 1960 жылдардың соңында Нова Лисбоа қаласы Халықаралық Нова Лисбоа 6 сағаттық автокөлік жарысымен халықаралық деңгейде танымал болды. 1975 жылы Ангола тәуелсіздік алғанға дейін Нова Лисбоа қаласы кеңейіп, экономикалық өсуі мен дамуы өркендеді, оны сол кездегі Португалияның теңізден тыс Ангола провинциясының маңызды қалалық орталықтарының біріне айналдырды.

Huambo receives its name from Wambu, one of the 14 old Ovimbundu kingdoms of the central Angolan plateau. The Ovimbundu, an ethnic group that originally arrived from Eastern Africa, had founded their central kingdom of Bailundu as early as the 15th century. Wambu was one of the smaller kingdoms and was hierarchically under the king of Bailundu, though it enjoyed a considerable degree of independence. Whereas Bailundo is mentioned in some 18th and 19th century chronicles in connection to a trading route linking it with Viye (Bie), Wambu was only really known with the advent of the construction of the Benguela Railway by the Portuguese. Though the kings of Bailundu and Wambu (particularly Ekuikui II and Katiavala I) opposed the penetration of the railway by ambushing workers and settlers, they were eventually subdued by the Portuguese Army and Huambo was officially founded on 8 August 1912 by the Governor General of Angola Norton de Matos. The origin of Huambo and the economic importance it reached under Portuguese administration is very closely linked to the construction of the Caminho de Ferro de Benguela (Benguela Railway), which had started in the coastal town of Lobito in 1902. This railroad had been devised by the British entrepreneur Sir Robert Williams as the easiest and cheapest way to link the rich copper mines of Katanga, in Belgian Congo, with a point on the coast from which the mineral could be exported. The Lobito bay was admittedly the best natural seaport in the whole continent. The construction of the railway initially advanced with great difficulty, due to the ruggedness of the terrain, the prevalence of malaria and, to some extent, the resistance of the natives. Huambo was found to be a strategic place for many reasons. A benign climate (greatly due to its high altitude, 1,700m) and the presence of abundant water resources in and around made of it an ideal spot to have a hub on the railway. Once this was achieved, the works progressed comparatively faster and the link with the Belgian Congo border was completed in 1929. By then Huambo had become the site of the most important railway workshop in Africa. By the 1920s Huambo already was one of the main economic engines of Portuguese Angola. It had some important food processing plants, served as the main exporting point for the Province's considerable agricultural wealth and was also known by its numerous educational facilities, especially the Agricultural Research Institute (currently part of the College of Agricultural Science). In 1928 Huambo was renamed Nova Lisboa (New Lisbon, after Lisbon the capital of Portugal), indicating that the colonial administration intended making of it at some point the capital of the colony. In 1966, the graduations in Veterinary Medicine, Agronomy and Forestry of the General University Studies of Angola (University of Angola, from 1968) are installed in Nova Lisboa. In motorsports, by the late 1960s, the city of Nova Lisboa had become internationally renowned for its International Nova Lisboa 6 Hours sports car race. Until the independence of Angola in 1975, the city of Nova Lisboa expanded and its economic growth and development boomed, making it one of the most important urban centres in the then Portuguese Overseas Province of Angola.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең

1975 жылы Португалиядан тәуелсіздік алғаннан кейін Нова Лисбонаға бастапқы атауы – Хуамбо қайтарылды. 1975 жылдан 2002 жылға дейінгі Анголадағы азамат соғысы Ангола мен Хуамбоның дамуын тоқтатты, инфрақұрылымының көп бөлігін қиратты. Хуамбо МПЛА мен ЮНИТА арасындағы қанды азамат соғысы кезінде қатыгез 55 күндік соғыс пен басқа да шайқастардың ошағы болды. Бұл соғыс 1975 жылы тәуелсіздік алғаннан бастап 2002 жылы бүлікші ЮНИТА көшбасшысы Джонас Савимбинің қазасына дейін жалғасты. Қала қоршауға алынып, ауыр зақымдарға ұшырады, ал бейбіт тұрғындары жаппай қырғынға ұшырады немесе қаладан қашып кетті. 1975 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Савимби Хуамбоны Ангола Демократиялық Халық Республикасының астанасы деп жариялады, осылай ЮНИТА МПЛА-ның Ангола Халық Республикасына қарсы баламасын құрды. Алайда, МПЛА 1976 жылдың 8 ақпанында Куба әскерлерінің көмегімен қаланы қайта басып алды, бірақ айналасындағы аумақтардың көп бөлігі ЮНИТА бақылауында қалды. 1976 жылдың ортасына қарай Куба экспедициялық корпусы Хуамбо провинциясында Сан-Педро, Луфефена және Крузейру аудандарындағы ең маңызды құрылымдарын және көптеген муниципалдық орталықтар мен қалалардағы күшті гарнизондарын орналастырды, бірақ ЮНИТА арадағы барлық аумақты дерлік бақылап отырды. Көшіп қонған адамдар физикалық қорғау мен гуманитарлық көмек іздеп қалаларға жинала бастады. Осыған байланысты 1979 жылы Хуамбо провинциясына келген алғашқы гуманитарлық ұйымдардың бірі Халықаралық Қызыл Крест комитеті (ХҚК) болды. 1984 жылы қақтығыс күрт өршіп, қалаларға көшіру де арта түсті. Орталық платоның астаналарында және әлі де ұшақпен жететін көптеген муниципалитеттерде ірі көмек операциясы басталды. Сол кезде жолдардың көп бөлігі ЮНИТА бақылауында болды және олар миналанған. 1991 жылдың мамырында МПЛА мен ЮНИТА арасында бейбіт келісімге қол жеткізілді. Біріккен Ұлттар Ұйымының агенттіктері мен ҮЕҰ-лар 1991 және 1992 жылдардың ортасында біртіндеп енгізілді. Жағдай біртіндеп жақсарып, 1992 жылдың қыркүйек айында жалпы сайлаулар жарияланды. Бірақ сайлау нәтижелері жарияланғаннан кейін проблемалар басталды. Хуамбоға наразылық тез жетті, өйткені ЮНИТА провинцияны өзінің саяси қасиетті жері деп есептеді. Сайлаудағы жеңілісі туралы хабарланғаннан кейін олар қалаға көптеген көшбасшыларын және үлкен әскер тобын жинады. Қала формальды түрде МПЛА үкіметінің бақылауында болса да, күшейген зорлық-зомбылық әрекеттеріне байланысты шиеленіс күшейді. 1992 жылдың соңына қарай барлық шетелдік көмек агенттіктері Хуамбодан шығарылды. 1992 жылдың Рождествосынан кейін басталған және 1993 жылдың қаңтар айының ортасында биігіне жеткен қорқынышты көше шайқастары барысында ЮНИТА қаланың толық бақылауын алды. Хуамбода және оның айналасындағы қатыгез шайқастар 55 күнге созылды, содан кейін МПЛА әскерлері шегінді және ЮНИТА қаланың толық бақылауын алды. Орталық платодағы басқа да көптеген қалалар сол кезде ЮНИТА бақылауында болды. Қарулы қақтығыс 1994 жылдың тамызында қайтадан жанданды. Үлкен шабуыл 9 қарашада Хуамбоны үкіметке қайтарды, содан кейін барлық провинциялық астаналарды басып алды. ЮНИТА штаб-пәтері Куандо Кубанго провинциясындағы Джамбаға көшірілді. Соғыс 1994 жылдың 20 қарашасында Лусака протоколына қол қоюмен ресми түрде аяқталды. Бұл қадам жағдайдың қалыпқа оралуына бағытталды және Хуамбода орташа оптимизммен қабылданды. ЮНИТА протоколға қол қойғаннан кейін көп ұзамай штаб-пәтерін тағы да ауыстырды, бұл жолы провинциялық астанадан солтүстікке қарай 50 км жердегі Байлундоға. Бұл орын ауыстыру көптеген байқаушылардың алаңдауын тудырды. 1995 жылы провинцияда адамдар мен тауарлардың еркін транзиті қалпына келтірілді. Жыл соңына қарай Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілікті сақтау күштері (UNAVEM III) Лусака протоколының ережелеріне сәйкес Хуамбода орналастырылды. 1996 және 1997 жылдар Хуамбодағы азаматтардың тұрмыс жағдайларының салыстырмалы түрде жақсарған жылдар болды, бірақ қайта оралу қозғалысы орташа болды, қайта құру баяу жүрді және коммерциялық белсенділік бұрынғы деңгейіне жетпеді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі Лусака протоколын іске асырудағы кешігулер мен ЮНИТА-ның демилитаризациялануға және бекіністерін тапсырудан бас тартуына байланысты ЮНИТА-ға қарсы санкцияларды (1997 жылғы 29 қазан) енгізгеннен кейін Хуамбодағы қауіпсіздік жағдайы біртіндеп нашарлады, әсіресе 1998 жылдың екінші жартысында. Желтоқсанның басында үкімет Хуамбо мен Куитодағы ЮНИТА-ның соңғы бекіністерін басып алу мақсатымен шабуылға шықты, бұл жаңа соғыс ошағы елдің басқа да аймақтарына тез тарады. Ауылдық аймақтардан Хуамбо, Куито және Каалаға үлкен көші-қон толқындары басталды. Осы қалаларда ішкі көшіп қонғандардың ірі лагерьлері құрылды, ал гуманитарлық қауымдастық ЮНИТА бақылауындағы аумақтардан шығарылып, жыл соңына қарай Хуамбо, Каала және кейінірек Укумада шоғырланды. Қауіпсіздік жағдайы өте тұрақсыз болды. Хуамбо және платодағы басқа да ірі қалалар Байлундо және ЮНИТА-ның иелігіндегі басқа да позициялардан бомбалауға ұшырады, Біріккен Ұлттар Ұйымының чартерлік C 130 Hercules ұшақтары (26 желтоқсан 1998 және 2 қаңтар 1999) Хуамбодағы UNAVEM III миссиясының соңғы қалдықтарын Луандаға эвакуациялауға тырысқанда атып түсірілді, бортында 23 адам болды. Үкімет 1999 жылдың қазанында Байлундо қаласын қайта басып алды. Лондуимбали, Вила Нова және провинциядағы басқа да ірі қалалар үкіметтің бақылауында болды, ал 1999 жылдың желтоқсанында мемлекеттік басқару барлық муниципалдық орталықтарда қайта орнатылды. Осы кезеңде провинция таныс конвенционалды соғыс партизандық соғысқа ұшырады, ЮНИТА әлі де ауылдық аумақтардың көп бөлігін бақылап, үкіметтің әскери және полициялық нысандарына, сондай-ақ азаматтық тұрғындарға кездейсоқ шабуылдар жасады. Хуамбо мен Каалаға азаматтардың қоныс аударуы жаңадан қарқын алды.

After independence from Portugal in 1975, Nova Lisboa was given back its original name – Huambo. The Angolan Civil War from 1975 until 2002 halted Angola's and Huambo's development, destroying a great part of its infrastructure. Huambo became the site of the brutal 55 Day War and other battles during the bloody civil war between the MPLA and UNITA, that lasted from independence in 1975 until the death of rebel UNITA leader Jonas Savimbi in 2002. The city was besieged, extensively damaged, and its civilians were massacred en masse or fled the city. Upon independence in 1975, Savimbi declared Huambo to be the capital of the Democratic People's Republic of Angola, as UNITA's rival to the MPLA's People's Republic of Angola. However, the MPLA took the city back on 8 February 1976 with the help of Cuban troops, though most of the surrounding areas remained under UNITA control. By mid 1976 the Cuban expeditionary force had established its most important structures in the Province of Huambo in the areas of São Pedro, Lufefena, and Cruzeiro, and strong garrisons in most of the other municipal capitals and main towns, but UNITA had the control of nearly all of the territory in between. Displaced people started concentrating in towns, seeking physical protection and humanitarian assistance. In this context, one of the first humanitarian agencies to arrive in the Province of Huambo was the International Committee of the Red Cross (ICRC) in 1979. In 1984 the conflict escalated dramatically, and so did displacement into towns. A major relief operation was launched in the capitals of the Central Plateau and in a good number of the municipalities still accessible by plane. By then the largest part of the roads were controlled by UNITA and heavily mined. In May 1991 a peace agreement was reached between the MPLA and UNITA. United Nations agencies and NGOs progressively moved in between mid 1991 and 1992. The situation gradually improved and general elections were called for in September 1992. But trouble set off as soon as the results of the polls were disseminated. Unrest arrived to Huambo very rapidly, as UNITA considered the Province in a way as their political shrine. They concentrated in the town most of their leaders and a large section of their troops soon after the defeat in the elections was made public. The city would still be formally under the control of the MPLA government, but tension progressively built up due to increasing violent actions. By the end of 1992 all foreign aid agencies had withdrawn from Huambo. UNITA took full control of the town in the course of horrendous street to street battles that started just after Christmas 1992 and reached its climax by mid January in 1993. Violent combats in and around Huambo lasted for 55 days, until the MPLA Government troops withdrew and UNITA gained full control of the city. Most other cities in the Central Plateau were also occupied by UNITA at the time. The armed conflict flared up again in August 1994. A large offensive gave back to the Government the control of Huambo on 9 November, and soon after all other provincial capitals. The UNITA headquarters was then moved to Jamba in the province of Kuando Kubango. The war ended formally on November 20, 1994 with the signature of the Lusaka Protocol. To a great extent this step meant a move towards normalcy, and was received in Huambo with moderate optimism. UNITA moved again its headquarters soon after signing the protocol, this time to Bailundo, some 50 km north of the provincial capital. This relocation raised serious concerns among most observers. By 1995 free transit of people and goods was quite reestablished in the Province. By the end of the year the United Nations peacekeepers (UNAVEM III) had been deployed in Huambo, following the provisions of the Lusaka Protocol. 1996 and 1997 were years of relative improvement of the living conditions of civilians in Huambo, although return movements were only moderate, reconstruction slow and commercial activities did not regain their past vigor. After the United Nations Security Council enforced sanctions against UNITA (29 October 1997), because of delays in the implementation of the Lusaka Protocol and reluctance to demilitarize and turn over its strongholds, insecurity in Huambo increased gradually, especially in the second half of 1998. In early December the Government launched an offensive aimed at taking the last strongholds held by UNITA in Huambo and Kuito, this new war outbreak soon extending to other regions of the country. Huge population displacements started once again from the rural areas to Huambo, Kuito and Caala. Large camps of internally displaced people were then installed in these cities as the Humanitarian Community was forced to retire out of UNITA controlled areas, withdrawing completely by the end of the year and concentrating in Huambo, Caala, and later, Ukuma. The security situation got extremely volatile. As Huambo and other major towns in the Plateau were being shelled from Bailundo and other positions still in possession of UNITA, two C 130 Hercules aircraft chartered by the United Nations with 23 people on board were shot down over Vila Nova (Dec. 26, 1998 and Jan. 2, 1999), as they were trying to evacuate to Luanda the last remains of the UNAVEM III mission in Huambo. The Government retook the town of Bailundo in October 1999. Londuimbali, Vila Nova and some other large towns in the Province were already under the rule of the Government, and in December 1999 the administration of the state had been reestablished in all municipal capitals. In this period the conventional war that the Province had known gave way to guerrilla warfare, UNITA still controlling most rural areas and randomly striking military or police installations of the Government, and often civilian communities too. The exodus of civilians into Huambo and Caála experienced a new boom.

21 ғасыр

2000 жылдың басында Каала ауылында 25 000-нан астам, ал Хуамбо қаласында 40 000-нан астам адам қоныс аударды. UNITA-ға қатысты халықаралық санкциялар күшейген сайын, олардың Хуамбодағы әскери әрекеттері жиілеп, қиратушылыққа ұшырады, 2000 жылдың соңында зорлық-зомбылықтың ең жоғарғы шегіне жетті. 2001 жылдың қазан айында Үкімет провинцияның солтүстігінен және оңтүстігінен UNITA-ға қарсы жаңа шабуылға көшті, бұл жолы қатаң әскери шараларды “операциялар де лимпеза” деп аталатын, сөзбе-сөз аударғанда “тазалау операцияларымен” біріктірді. Бұл операциялар ауылдық аймақтардан халықтың ірі топтарын шығарып, оларды кейіннен бірнеше белгілі шоғырлану орталықтарына мәжбүрлеуден тұрды. Бұл стратегияның мақсаты – партизандарды бұрын бақылаған ауылдарда әлі де қолдау таба алатын мүмкіндіктен айыру, олардың табиғи ортасын өмір сүруге жарамсыз ету болды. Ықшам мерзімде бұл Хуамбо қаласы мен провинциясының қауіпсіз аймақтарындағы қолданыстағы ресурстарға күшті қысым жасады, соның салдарынан көптеген жағдайларда қақтығысқа түскен немесе осы аймақтарға жетуге кедергі келтірілген топтар аштықтан қайтыс болды. Бұл жағдай, провинцияның соғыс жылдарында ауылдық азаматтар бастан өткерген қиындықтардың шыңы болуы мүмкін. 2002 жылдың ақпан айында Джонас Савимбидің қазасы және одан кейін жаңа атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылғаннан кейін провинцияға тыныштық қайта оралды, қазіргі бейбітшілік процесіне негіз салынды және даму дәуірі басталды. Бейбітшілік орнағаннан кейін Хуамбода және бүкіл Анголада жаңа реконструкция және жаңғырту дәуірі басталды.

География

Анголаның орталық жотасында орналасқан Хуамбо қаласы Кунене өзенінің бастауына жақын жерде жатыр. Хуамбоның биіктігі жоғары жазықта орналасқандықтан осындай.

Климат

Хуамбода субтропикалық тау климаты (Köppen: Cwb) басым, қазаннан сәуірге дейін жауынды маусым, ал мамырдан қыркүйекке дейін құрғақ маусым байқалады. Тропикте орналасқандықтан, биіктігінің жоғары болуына байланысты Хуамбо жыл бойына қоңыр, көктемге ұқсас температураны сақтайды, бұл осы климатты қалаларға тән ерекшелік. Қыркүйек айы ең жылы ай болып есептеледі, орташа температурасы , ал маусым – ең суық ай, орташа температурасы . Қала жыл бойы мол жауын-шашын алады, орташа жұмсалатын жауын мөлшері шамамен , бірақ құрғақ маусымда мамыр мен қыркүйек айларында жауын-шашын мөлшері айтарлықтай төмендейді, ал маусым мен шілдеде жаңбыр жаумайды. Биіктігінің жоғары болуына байланысты Хуамбодағы температура оңтүстік-шығысқа қарай 2000 км қашықтықта орналасқан Претория қаласынан сәл ғана жоғары. Құрғақ маусымда (әсіресе маусым мен шілдеде) жауынды маусымға қарағанда күн сәулесі көп, Хуамбо жалпы соның нәтижесінде 2273 сағат күн сәулесін алады.

Білім және ғылым

Хуамбо қаласында екі мемлекеттік жоғары білім беру мекемесі бар, атап айтқанда Хосе Эдуардо дос Сантос университеті және Хуамбо Жоғары Педагогиялық институты. Бұдан өзге, Ветеринариялық зерттеу институты мен Ауыл шаруашылығы зерттеу институтының бас кеңселері де осы қалада орналасқан, олардың қызметі зерттеу және тәжірибе таратуға бағытталған.