Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытайдың Он Алты Патшалығы (397–439)
Chinese Sixteen Kingdoms state (397–439)
Солтүстік Лян (; 397–439) – Қытайдың династиялық мемлекеті және Қытай тарихындағы Он Алты Патшалықтың бірі. Ол Люшуйху (盧水胡) тегінен шыққан, Сяньби тайпасының бір тармағы – Цзюцю (沮渠) әулетімен билік етті. Хан ұлтынан шыққан Дуань Е бастапқыда Цзюцю кланының қолдауымен Солтүстік Лян билеушісі ретінде таққа отырғызылған, бірақ 401 жылы ол құлатылып, Цзюцю Мэнсюнь монарх деп жарияланды. Солтүстік Лянның барлық билеушілері өздерін «ван» (князь немесе хан деп аударуға болады) деп атады.
The Northern Liang (; 397–439) was a dynastic state of China and one of the Sixteen Kingdoms in Chinese history. It was ruled by the Juqu (沮渠) family of Lushuihu (盧水胡) origin, a branch of the Xiongnu. Although Duan Ye of Han ethnicity was initially enthroned as the Northern Liang ruler with support from the Juqu clan, Duan was subsequently overthrown in 401 and Juqu Mengxun was proclaimed monarch. All rulers of the Northern Liang proclaimed themselves "wang" (translatable as either "prince" or "king").
Өмірбаян
Солтүстік Лян әулеті өмір сүрген кезеңінің көп бөлігінде Лушуйху этносының Джуку тайпасымен басқарылды. Лушуйху, немесе "Лу өзенінің варварлары" – қазіргі Жангье, Ганьсудағы Лу өзенінің бойында өмір сүрген Сюнну, Юэчжи, Цян және басқа да халықтардың араласқан тобы. Әсіресе Джукулар Сюннудан тараған немесе олардың күшті ықпалында болған, себебі олар өздерінің тегін ата-бабалары бір кезде атқарған Сюнну шенеулігінен алған. Джукулар Ди басқарған Кейінгі Лян әулетінің қызметінде болды. 397 жылы Батыс Циньге ауыр жеңіліс тапқаннан кейін, екі адам – Джуку Луочу (沮渠羅仇) және Джуку Кючжоу (沮渠麴粥) – жеңіске кінәлі деп танылып, жазаланды. Олардың қорымдағы рәсімінде олардың сіңілі баласы Джуку Мэнксун он мыңдаған адамды туыстарын өшіру үшін көтеріліске шақырды. Ол бастапқыда жеңіліске ұшырады, бірақ оның туысы Джуку Наньченг әскерлерін біріктіріп, Дзянканг (建康, қазіргі Жангье, Ганьсу) әкімшісі және ханьқытай Дуань Еді көтеріліске жетекшілік етуге көндірді.
For most of its existence, the Northern Liang dynasty was ruled by the Juqu tribe of Lushuihu ethnicity. The Lushuihu, or "Lu River Barbarians", were a complex ethnic group believed to be a mix of the Xiongnu, Yuezhi, Qiang and other people that lived along the Lu River in present day Zhangye, Gansu. The Juqu in particular descended from or were heavily influenced by the Xiongnu, as they derived their family name from a Xiongnu office that their ancestors once held. The Juqu found themselves serving under the Di led Later Liang dynasty. After Liang suffered a heavy defeat to the Western Qin in 397, two members, Juqu Luochou (沮渠羅仇) and Juqu Quzhou (沮渠麴粥) were blamed for the loss and executed. At their funeral, their nephew, Juqu Mengxun riled up the ten thousands in attendant to rebel and avenge their kin. He was defeated early on, but his cousin, Juqu Nancheng, rallied his troops and convinced Duan Ye, the Administrator of Jiankang (建康, in modern Zhangye, Gansu) and a Han Chinese, to lead their rebellion.
Дуан-Е билігі
Дуан Е Цзянькан герцогының императорлық атағын алып, дәуірдің атын өзгертті, бірақ нақты билік оның, Джуку Мэньшуньның және Джуку Наньчжэннің арасында бөлісті. 398 жылы Мэньшунь бірнеше округтерді басып алып, содан кейін Чжанъе қаласын жаулап алды, осылайша Соңғы Лянның батыс бөліктерін тиімді бақылауға алды. Дуан Е астананы Чжанъеге көшірді, ал 399 жылы өзін Лян патшасы деп жариялады. Сол кездегі басқа Лян мемлекеттерінен ерекшелендіру үшін тарихшылар оның мемлекетін Солтүстік Лян деп атайды. Бірақ 400 жылы Дунхуан әкімшісі Ли Гао өзінің округінде көтеріліс ұйымдастырып, Батыс Лянды құрды, ең батыс аймақты басып алып, жергілікті ханьқытайларды өз жағына тартты. Мэньшунь, Наньчжэн және Дуан Е арасында да шиеленіс күшейді. 401 жылы Мэньшунь Наньчжэн мен Дуан Ені өлтіріп, билікті өзіне қаратып алды.
Duan Ye took the imperial title of Duke of Jiankang and changed the era name, although real power was shared between him, Juqu Mengxun and Juqu Nancheng. In 398, Mengxun took several commanderies before capturing Zhangye, effectively controlling the western parts of Later Liang. Duan Ye shifted the capital to Zhangye, and in 399, he elevated himself to King of Liang. To distinguish with the other Liang states at the time, historiographers refer to his state as Northern Liang. However, in 400, the Administrator of Dunhuang, Li Gao rebelled in his commandery and established the Western Liang, taking over the westernmost region and attracting the local Han Chinese. Tension also arose between Mengxun, Nancheng and Duan Ye. In 401, Mengxun manoeuvred into killing Nancheng and Duan Ye, seizing power for himself.
Жукю Мэньшунның билігі
Жүку Мэньцзун Жангье герцогы атағын алды. Батыс Лянның бөлініп кетуімен Солтүстік Лян бұрынғыдан әлсіреп, көршілерімен сақтықпен дипломатия жүргізуге мәжбүр болды. Бастапқыда Мэньцзун Оңтүстік Лянмен одақтасып, Соңғы Лянды жойды, бұл 403 жылы орындалды. Содан кейін ол өзін Кейінгі Циньдің вассалы деп жариялады және Оңтүстік Лян мен Батыс Лянмен қақтығыстарға түсті. Ол Оңтүстік Лянның бірнеше шабуылдарын тойтарды, ал 410 жылы олардың астанасы Гузаңды (姑臧, қазіргі Уувей, Ганьсу) қоршауға алды, бірақ сәттілікке жете алмады. Гузаң тұрғындары 411 жылы оған бағынды, ал 412 жылы ол қаланы жаңа астанасы етіп, өзін Хекси патшасы деп жариялады. Солтүстік Лян 414 жылға дейін Оңтүстік Лянға қысым жасауды жалғастырды, содан кейін Оңтүстік Лян Батыс Циньге тәуелді болды. Олардың құлауы Солтүстік Лянды Циньмен шектес етіп, олардың арасында жаңа жанжал тудырды. 417 жылы Ли Гаоның қайтысын пайдаланып, ол Батыс Лянға қарсы шабуылға шықты. 421 жылға қарай ол олардың астанасы Цзюкуанды басып алды және Дунхуандағы соңғы қарсылық ошағын жойып, Батыс Лянды жойды. Осылайша Солтүстік Лян Хэси дәлізіндегі жалғыз күшке айналды және Батыс аймақтарымен сауда жасауға кірісті. Батыс шекарасы қорғалғаннан кейін Солтүстік Лян ресурстарын Батыс Циньге шоғырландырды. Олар Гуанчжоңдағы Хелиан Сямен одақтасып, Циньге бірнеше шабуылдар жасап, оларды біртіндеп әлсіретті. Бұрын Солтүстік Лян оңтүстіктегі вассал Шығыс Цзиньге бағынышты болған, және олар 423 жылы Мэньцзунның императорлық атағын бекіткен оның мұрагері Лю Сунға құрмет көрсетуді жалғастырды. Алайда 431 жылы Батыс Цинь мен Ся құлап, Солтүстік Лян енді күшті Солтүстік Вэй әулетімен тікелей байланыста болды. Осының салдарынан Мэньцзун Вэйдің вассалы болуға шешім қабылдады, ол оған Лян патшасы атағын берді.
Juqu Mengxun claimed the title of Duke of Zhangye. With the Western Liang breaking away, the Northern Liang was weaker than it was before and had to rely on careful diplomacy with their neighbours. Initially, Mengxun allied with the Southern Liang to destroy Later Liang, achieving so in 403. He then declared himself a vassal of the Later Qin and began clashing with Southern Liang and Western Liang. He repelled several attacks by Southern Liang, and in 410, even besieged their capital Guzang (姑臧, in modern Wuwei, Gansu) but without success. The inhabitants of Guzang later surrendered to him in 411, and in 412, he made the city his new capital, where he elevated himself to the King of Hexi. Northern Liang continued to place pressure on Southern Liang before they fell to Western Qin in 414. Their demise placed Northern Liang in contact with Qin, sparking a new conflict between them. In 417, taking advantage of Li Gao's death, he went on the offensive against Western Liang. By 421, he captured their capital, Jiuquan and destroyed their last pocket of resistance in Dunhuang, ending the Western Liang. Thus, the Northern Liang became the sole power in the Hexi Corridor and began trading with the Western Regions. With their western frontier secured, Northern Liang now concentrated their resources on the Western Qin. They allied themselves with the Helian Xia in the Guanzhong and launched a series of attacks on Qin, gradually weakening them. Previously, Northern Liang had submitted to the Eastern Jin in the south vassal, and they continued to send tribute to their successor, the Liu Song, who affirmed Mengxun's imperial title in 423. However, in 431, both Western Qin and Xia fell, and Northern Liang was now in direct contact with the powerful Northern Wei dynasty. As a result, Mengxun decided to become a vassal to Wei, who bestowed him the title of King of Liang.
Джуку Муцзянь билігі
433 жылы Жүку Мэньцзун ауыр сырқатқа шалдығып, өлім төсегінде жатқанда, оның шенеуніктері мұрагері Жүку Путидің (菩提) басқаруға тым жас екенін ойлады және тағы бір ұлы Жүку Муцзяньді таққа отырғызуды қолдады. Осы кезде Солтүстік Вэй Солтүстік Қытайды біріктіруге айналды. Әкесінен кейін таққа отырған Муцзянь, Вэймен одақ құруға мәжбүр болды, қарындасы Синьпин принцессасын Солтүстік Вэй императоры Тайвуға күйеуге берді, ал ол Тайвудың қарындасы Вувей принцессасына үйленді. Вэй оған Хэкси патшасы титулын берді. Сонымен қатар, ол Лю Сунның бағыныштысы болды және олармен мәдени алмасуды жүзеге асырды, әр аймақтан әдебиет үлгілерін алмастырды. Олардың одақтастығына қарамастан, император Тайву бірігуді аяқтауға ниеттенді. 439 жылы Муцзянь көтеріліс жоспарлап отыр деген айыппен Солтүстік Вэй Солтүстік Лянға жорық ашты және Гузаньды қоршауға алды. Муцзянь Вэйге бағынып берді, осылайша Солтүстік Лян құлады. Солтүстік Лян, «Он алты патшалықтың» соңғысы болды, ал олардың 439 жылы құлауы осы кезеңнің ресми аяқталуын білдірді.
Juqu Mengxun grew deathly ill in 433, and as he was dying, his officials considered his heir apparent, Juqu Puti (沮渠菩提) as being too young to lead and supported another son, Juqu Mujian to the throne. At this point, the Northern Wei was on the verge of unifying northern China. After succeeding his father, Mujian was compelled into entering a marriage alliance with Wei, sending his sister Princess Xingping to marry Emperor Taiwu of Northern Wei while he married Taiwu's sister, Princess Wuwei, and Wei granted him the title of King of Hexi. Meanwhile, he was also a vassal to the Liu Song, who he engaged with in cultural exchange by trading literature works from their respective territories. Despite their alliance, Emperor Taiwu was determined to complete his unification. In 439, alleging that Mujian was planning to rebel, the Northern Wei launched a campaign against Northern Liang and placed Guzang under siege. Mujian surrendered himself to Wei, thus ending the Northern Liang. The Northern Liang was the last of the so called Sixteen Kingdoms, and their fall in 439 marked a formal end to the period.
Гаочангтың Солтүстік Лянг (442-460)
Жүку Муцзянь бастапқыда Вэйде құрметпен қабылданды, бірақ 447 жылы ол тағы да көтеріліс ұйымдастыруға тырысқан деп айыпталып, жазаланды. Ол Вэйде болғанда оның бауырлары, Джуку Вухуи мен Джуку Анчжоу, бұрынғы аумақтарында өз мемлекетін қайта құруға тырысты, бірақ ақырында 442 жылы Гаочан шөл қаласына қоныстанды. Тарихта олардың мемлекеті "Гаочанның Солтүстік Ляны" (442–460) деп белгілі. 444 жылы Джуку Вухуи Лю Сунға бағынып, Хекси патшасы титулын алды. Ол көп ұзамай қайтыс болды, ал оның орнына Джуку Анчжоу келді. Анчжоу 450 жылы Джуши мемлекетін жойды және Роран қағанатымен достық қарым-қатынас орнатуға тырысты. Бірақ 460 жылы рурандар Гаочанды жаулап алып, Джуку әулетінің қалдықтарын қырды.
Juqu Mujian was initially treated with respect in Wei, but in 447, he was again accused of plotting to rebel and executed. While he was in Wei, his brothers, Juqu Wuhui and Juqu Anzhou, tried to revive their state in their former territory, but eventually settled for the oasis city of Gaochang in 442. In historiography, their state is known as the "Northern Liang of Gaochang" (; 442–460). In 444, Juqu Wuhui submitted to the Liu Song and received the title of King of Hexi. He died shortly after and was succeeded by Juqu Anzhou. Anzhou destroyed the Jushi Kingdom in 450 and attempted to maintain friendly relations with the Rouran Khaganate. However, in 460, the Rouran conquered Gaochang and slaughtered the remnants of the Juqu family.
Буддалық үңгірлер мен өнер
Джуку буддизмді белсенді таратушылар болды, және солтүстік Лян дәуірінде Ганьсу провинциясында алғашқы буддалық үңгір ғибадат орындары пайда болды. Ең әйгілі екі үңгір – Тянтишань ("Аспандық баспалдақ тауы"), ол солтүстік Лян астанасы Йончэннің оңтүстігінде орналасқан, және Вэншушань ("Манжушри тауы"), Йончэн мен Дунхуанның арасында жатыр. Майджишань Қытайдың ішкі аймақтары мен Орталық Азияны байланыстыратын басты жолдың үстінде орналасқан (қазіргі Сиань қаласынан батысқа қарай шамамен 241 км, Вэйхе өзенінің оңтүстігінде). Оның қосымша артықшылығы – солтүстіктен оңтүстікке Чэнду және Үнді субконтинентіне дейінгі тағы бір маңызды жолға да жақын орналасқандығы. Солтүстік Лян 419-439 жылдар аралығында Солтүстік Вэй шапқыншылығына дейін алғашқы безендірілген Могао үңгірлерін (268, 272 және 275 үңгірлер) салған және әсемдеген. Олардың көптеген ортақ белгілері бар және Кизил үңгірлерінің 17-ші үңгірімен бір уақытта салынған.
The Juqu were strong propagators of Buddhism, and it was during the Northern Liang that the first Buddhist cave shrine sites appear in Gansu Province. The two most famous cave sites are Tiantishan ("Celestial Ladder Mountain"), which was south of the Northern Liang capital at Yongcheng, and Wenshushan ("Manjusri's Mountain"), halfway between Yongcheng and Dunhuang. Maijishan lies more or less on a main route connecting China proper and Central Asia (approximately 150 mile (241 km) west of modern Xi'an), just south of the Weihe (Wei River). It had the additional advantage of located not too distant from a main route that also ran N S to Chengdu and the Indian subcontinent. The Northern Liang also built and decorated the first decorated Mogao Caves (caves 268, 272 and 275) from 419 to 439 CE until the Northern Wei invasion. They have many common points and were built at the same time as Cave 17 of the Kizil Caves.