Кіріспе
Қалалық экономика – қалалық аймақтарды экономикалық тұрғыдан зерттеу; ол экономика құралдарын пайдаланып, қылмыс, білім беру, қоғамдық көлік, тұрғын үй және жергілікті мемлекеттік қаржы сияқты қалалық мәселелерді талдауды қамтиды. Нақтырақ айтқанда, бұл микроэкономиканың бір саласы болып табылады, ол қалалық кеңістіктік құрылымды және үй шаруашылықтары мен фирмалардың орналасуын зерттейді.
Тарихи тұрғыдан алғанда, жалпы экономика сияқты, қалалық экономикаға да бірнеше мектептердің ой-пікірлері әсер етті, соның ішінде бастапқы институционалдық экономика және марксистік экономика. Бұл дәстүрлі емес экономикалық ағымдар қазіргі заманғы қалалардың саяси-экономикалық талдауларында қолданыла береді. Бірақ, қазіргі қалалық экономиканың көп бөлігі неоклассикалық бағытта және негізінен Ғаламдық Солтүстіктегі қалалық тәжірибеге негізделген (Obeng Odoom 2016: 4). Бұл басым қалалық экономика «The Economist» (Obeng Odoom 2023) сияқты басты ақпарат құралдарына да әсер етеді. Бүгінде қалалық экономиканың көптеген талдаулары қалалық кеңістіктік құрылымның белгілі бір моделіне сүйенеді, яғни 1960 жылдары Уильям Алонсо, Ричард Мут және Эдвин Миллс ұсынған моноцентрлік қала моделіне. Неоклассикалық экономиканың басқа түрлері жеке тұлғалар мен ұйымдар арасындағы кеңістіктік қатынастарды ескермесе, қалалық экономика қалалардың қалыптасуы, жұмыс істеуі және дамуының экономикалық себептерін түсіну үшін осы кеңістіктік қатынастарға назар аударады. 1964 жылы жасалғаннан бері Алонсоның дискі тәрізді Орталық Бизнес Аймағы (ОБА) және оны қоршаған тұрғын үй аймағы қалалық экономикалық талдаудың бастапқы нүктесі болып табылады. Бір орталыққа бағытталғандық уақыт өте келе технологияның өзгеруіне байланысты әлсіреп кетті, әсіресе, жылдам және арзан көлік (адамдарға ОБА-дағы жұмыстан алыс тұруға мүмкіндік береді) және коммуникациялар (офистердің ОБА-дан шығуына мүмкіндік береді). Сонымен қатар, соңғы зерттеулер Джоэл Гарроның «Шеткі қала» кітабында сипатталған полицентрлікті түсіндіруге тырысты. Полицентрлік кеңеюдің бірнеше түсіндірмелері ұсынылды және агломерация экономикасының нәтижесінде жер рентасының төмендеуінен туындаған пайда және өсу үрдісіндегі (немесе тұрақты) кірістер сияқты факторларды ескеретін модельдерде жинақталды.
Historically, much like economics generally, urban economics was influenced by multiple schools of thought, including original institutional economics and Marxist economics. These heterodox economic currents continue to be used in contemporary political economic analyses of cities. But, most urban economics today is neoclassical in orientation and centred largely around urban experiences in the Global North (Obeng Odoom 2016:1 4). This dominant urban economics also influences mainstream media like The Economist (Obeng Odoom 2023). Today, much urban economic analysis relies on a particular model of urban spatial structure, the monocentric city model pioneered in the 1960s by William Alonso, Richard Muth, and Edwin Mills. While most other forms of neoclassical economics do not account for spatial relationships between individuals and organizations, urban economics focuses on these spatial relationships to understand the economic motivations underlying the formation, functioning, and development of cities. Since its formulation in 1964, Alonso's monocentric city model of a disc shaped Central Business District (CBD) and the surrounding residential region has served as a starting point for urban economic analysis. Monocentricity has weakened over time because of changes in technology, particularly, faster and cheaper transportation (which makes it possible for commuters to live farther from their jobs in the CBD) and communications (which allow back office operations to move out of the CBD). Additionally, recent research has sought to explain the polycentricity described in Joel Garreau's Edge City. Several explanations for polycentric expansion have been proposed and summarized in models that account for factors such as utility gains from lower average land rents and increasing (or constant) returns due to economies of agglomeration .
Кіріспе
Қалалық экономика фон Тюненнің, Алонсоның, Кристаллердің және Лёштің кеңістіктік экономикалық талдау процесін бастаған орналасу теорияларымен тығыз байланысты. Экономика – бұл шектеулі ресурстарды бөлуді зерттейтін ғылым. Барлық экономикалық құбылыстар географиялық кеңістікте орын алатындықтан, қалалық экономика қалалық аймақтармен байланысты кеңістікте ресурстарды бөлуге назар аударады. Экономиканың басқа салалары шешім қабылдаудың кеңістіктік аспектілерін ескермейді, бірақ қалалық экономика фирмалардың ғана емес, сонымен қатар қалалардың өзінің орналасу шешімдеріне назар аударады, өйткені қалалардың өзі экономикалық белсенділіктің орталықтары болып табылады. Көптеген кеңістіктік экономикалық тақырыптарды қалалық немесе аймақтық экономика шеңберінде талдауға болады, себебі кейбір экономикалық құбылыстар негізінен жергілікті қалаларға әсер етеді, ал басқалары кеңірек аймақтық аумақтарда сезіледі. Артур О'Салливан қалалық экономиканы алты байланысты тақырыпқа бөледі: қалалардың дамуындағы нарықтық күштер, қалалардағы жерді пайдалану, қалалық көлік, қалалық проблемалар және мемлекеттік саясат, тұрғын үй және мемлекеттік саясат, жергілікті биліктің шығындары мен салықтары.
Many spatial economic topics can be analyzed within either an urban or regional economics framework as some economic phenomena primarily affect localized urban areas while others are felt over much larger regional areas Arthur O'Sullivan believes urban economics is divided into six related themes: market forces in the development of cities, land use within cities, urban transportation, urban problems and public policy, housing and public policy, and local government expenditures and taxes. .
Қалалардың дамуындағы нарықтық күштер
Қалалардың дамуындағы нарықтық күштер фирмалар мен үй шаруашылықтарының орналасу шешімдері қалалардың қалыптасуына қалай әсер ететінімен байланысты. Нарықтардың мәні мен мінез-құлқы олардың орналасқан жеріне тәуелді, демек, нарықтың тиімділігі географиялық факторларға байланысты. Егер фирма географиялық тұрғыдан шалқақ жерде орналасса, оның нарықтағы көрсеткіштері шоғырланған аймақтағы фирмадан өзгеше болады. Фирмалар мен үй шаруашылықтарының орналасу шешімдері әртүрлі көлемдегі және экономикалық құрылымымен ерекшеленетін қалаларды құрайды. Калифорниядағы Силикон Аңғарысындағы сияқты өнеркәсіптер шоғырланғанда, үстем фирмалары мен ерекше экономикасы бар қалалық аймақтар пайда болады. Қалалық экономист фирмалар мен үй шаруашылықтарының орналасу шешімдерін қарастыру арқылы қалалардың қайда даму себептерін, кейбір қалалардың үлкен, ал кейбірлердің кішкентай болуын, экономикалық өсім мен құлдыраудың себептерін және жергілікті билік қалалық дамуға қалай әсер ететінін анықтай алады. Қалалық экономика қала экономикасының мәні мен жұмыс істеу принциптерін зерттейтін болғандықтан, бұл саланың үлгілері мен әдістері негізінен бір қала шегінде жүретін құбылыстарды талдауға бағытталған.
Жерді пайдалану
Мегаполистердегі жерді пайдалануға қарап, қалалық экономист қала ішіндегі қызметтердің кеңістіктік ұйымдастырылуын талдауға тырысады. Жерді пайдаланудың байқалатын үлгілерін түсіндіру үшін қалалық экономист фирмалар мен үй шаруашылықтарының қала ішіндегі орналасу таңдауларын зерттейді. Қала ішіндегі қызметтердің кеңістіктік ұйымдастырылуын ескере отырып, қалалық экономика жер бағасын анықтайтын факторлар мен олардың кеңістікте әртүрлі болу себептерін, қалалардың орталық бөлігінен жұмыс орындарының сыртқа қарай таралуына ықпал еткен экономикалық күштерді, жерді пайдалануды реттеу шараларын, мысалы, аймақтарға бөлуді және осы реттеу шараларының қалалық экономикаға тигізетін әсерін қарастырады.
Экономикалық саясат
Экономикалық саясат көбінесе қалалық деңгейде іске асырылады, сондықтан экономикалық саясат жиі қалалық саясатпен байланысты. Қалалық проблемалар мен мемлекеттік саясат қалалық экономикамен тығыз байланысты, себебі бұл тақырып қалалардағы кедейлік, қылмыс сияқты мәселелерді экономикалық тұрғыдан қарастырып, экономикалық принциптер арқылы сұрақтарға жауап беруге бағытталған. Мысалы, кедей адамдардың біріне жақын тұруы оларды одан да кедейлетеді ме?
Көлік және экономика
Қалалық көлік – қалалық экономиканың тақырыбы, себебі ол жерді пайдалану жоспарларына әсер етеді, ал көлік түрлі аймақтарға қолжетімділікті өзгертеді. Қалалық көлікті қалалық экономикамен байланыстыратын мәселелерге көптеген қоғамдық көлік мекемелерінің қаржы тапшылығы және жеңіл рельстік жолдар сияқты жоспарланып жатқан көлік жобаларының тиімділігі жатады. Мұндай ірі жобалар көбінесе күтпеген шығындармен және сұрақ тудыратын нәтижелермен байланысты.
Тұрғын үй және мемлекеттік саясат
Тұрғын үй және мемлекеттік саясат қалалық экономикамен тығыз байланысты, себебі тұрғын үй – ерекше тауар түрі. Тұрғын үйдің жылжымауына байланысты, үй шаруашылығы тұрғын үйді таңдағанда, бірге орналасқан жерін де таңдайды. Қалалық экономистер үй шаруашылықтарының орналасу таңдауларын тұрғын үй саясатының нарыққа тигізетін әсерімен бірге талдайды. Тұрғын үй саясатын талдау кезінде біз нарықтық құрылымдарды, мысалы, толыққанды нарықтық құрылымды қолданамыз. Дегенмен, осы талдауды жүргізуде қаржыландыру, белгісіздік, кеңістік сияқты түрлі қиындықтарға тап боламыз.
Мемлекеттік шығыстар мен салықтар
Жергілікті билік шығыстары мен салықтарының соңғы тақырыбы қалалық экономикамен байланысты, себебі ол ірі қалалық аймақтардағы бөлінген жергілікті басқару органдарының тиімділігін талдайды.