Кіріспе

Ноэль Ковардтың комедиялық пьесасы. «Қызба» пьесасы 1924 жылы Ноэль Ковард жазған комедиялық туынды. Оның тұңғыш қойылымы 1925 жылы Вест-Эндте, Мари Темпест Джудит Блис рөлінде ойнап, өтті. Жоғары сатиралық комедия мен әдептілік комедиясының арасындағы бұл пьеса 1920-ші жылдардағы ағылшын еліндегі шалғай үйінде өрбітеді. Онда Блисс отбасының ерекше мінезді төрт мүшесі және олардың демалыс күндерін өткізуге шақырған қонақтарының қылықтары бейнеленген. Ұяңдыққа бой алған үй иелерінің мінез-құлқы қонақтарды қашуға мәжбүр етеді, ал Блисс отбасы отбасылық дау-жанжалға осылайша шулап кеткендіктен, қонақтардың жасырын түрде кетуін байқамай қалады. Пьесаның алғашқы қойылымы 1925 жылы Лондонда ашылып, 337 рет сахналанды. Ковард осы туындыны Темпесттің басты рөлдегі Джудит рөлін ескере отырып жазған. Кейінгі қойылымдарда Констанс Коллиер, Эдит Эванс, Констанс Каммингс, Розмари Харрис, Джуди Денч, Джеральдин МакЭван және Фелисити Кендал сияқты актрисалар осы рөлді сомдады. «Қызба» пьесасы Ұлыбританияда, АҚШ-та және басқа да елдерде үнемі қайта қойылды, сондай-ақ радио және теледидарға бейімделді.

Өмірбаян

1921 жылы Ковард алғаш рет Нью-Йоркке барды, пьесаларын американдық продюсерлерге ұсынып, қызықтыруды үміттенеді. Сол жазда ол драматург Хартли Маннерс және оның әйелі, ерекше мінезді актриса Лорет Тейлормен дос болады. Ковард былай деп жазды: "Біреудің осы ерекшеліктің бір бөлігін пьесада пайдалануы сөзсіз еді, мен тағдырға ғана ризамын, Хартли Маннерстің ешбір қонағы "Қызу қызба" пьесасын мен жазғанша ойлап шығармады". Ковардтың өмірбаяуын жазған Филип Хоар және басқалар да орталық кейіпкер, Джудит Блисстің образында жас Ковардтың қамқоршысы болған ағылшын эксцентрикасы Евангелин Астли Купердің элементтерін байқады. Екі әйелдің Ковардтың олардың карикатурасына реакциясы мүлдем әртүрлі болды. Тейлор ренжіді (Ковардтың Джудитінен, немесе Бродвей қойылымындағы рөлдің асыра ойналуынан, немесе екеуінен де), ал Куперге бұл қатты ұнады. Ол "Мен құрметтейтін және жақсы көретін" актриса Мари Темпестке басты рөл, Джудитті бергісі келді. Ол бұл пьесаны күлкілі деп тапса да, бір кештік қойылымға жеткілікті емес деп ойлады, бірақ 1924 жылы Ковардтың "Вортекс" пьесасының табысынан кейін пікірін өзгертті. Ковард пьесаның соңында өзінің ерекше театрлық тәсілдерінің бірін ұсынады, онда төрт қонақ перде түскенде ақырын шығып кетеді, артында тәртіпсіздік қалдырады – ол осы тәсілді "Қазіргі күлкі", "Жеке өмір" және "Көңілді рух" пьесаларында түрлі формада қолданды.

Сюжет

Іс-әрекет Дейвид Блисстің Беркширдегі Кукхемдегі үйінің залында, Темза өзені жағасында орын алады.

Батыс ауласы

Лондондағы алғашқы қайта жаңғыру 1933 жылы Шафтсбери театрында Констанс Коллиердің Джудит рөлінде ойнауымен болды. 1941 жылы бұл туынды Vaudeville театрында ағылшын комедияларының репертуарлық сериясында қайта қойылды. 1964 жылы Олд Вик театрындағы қойылым Ұлттық театр компаниясының тірі автордың алғашқы туындысы болды. Оны Ковард режиссерлік етті, ал Джудит рөлін Эдит Эванс сомдады. Қалған актерлік құрамында Дерек Джейкоби Саймон, Мэгги Смит Майра, Барбара Хикс Клара, Энтони Николз Дэвид, Роберт Стивенс Сэнди, Роберт Лэнг Ричард және Линн Редгрейв Джеки рөлдерін ойнады. Ковардтың өмірінде Лондондағы соңғы қайта жаңғыру 1968 жылы Йорк герцогының театрында болды, онда Селия Джонсон Джудит рөлінде ойнады, ал актерлік құрамында Роланд Калвер, Саймон Уильямс, Ричард Вернон және Прунелла Скальс болды. 1983 жылы Король театрындағы қайта қойылымда Пенелопа Кит Джудит рөлінде ойнады, ал актерлік құрамында Морей Уотсон, Дональд Пикеринг және Абигейл МакКерн болды. 1992 жылы Альбери театрында қайта жаңғырылған Мария Эйткен Джудит рөлінде ойнады, ал актерлік құрамында Абигейл Круттенден, Мария Чарльз, Джон Стэндинг, Кармен дю Саутой, Кристофер Годвин және Сара Кроу болды. 2006 жылы Хеймаркет театрының актерлік құрамында Ким Медкалф Сорел, Дэн Стивенс Саймон, Джуди Денч Джудит, Питер Боулз Дэвид, Чарльз Эдвардс Сэнди және Белинда Ланг Майра рөлдерін сомдады. 2007 жылғы Ұлыбритания бойынша гастрольдік турда Джудит рөлінде Стефани Бичэм, Дэвид рөлінде Кристофер Тимоти, Саймон рөлінде Уильям Эллис, Сэнди рөлінде Кристофер Нейлор және Ричард рөлінде Эндрю Холл ойнады. 2012 жылы Ноэль Ковард театрындағы қайта қойылымда Джудит рөлінде Линдсей Дункан, Ричард рөлінде Джереми Нортам, Дэвид рөлінде Кевин МакНелли, Майра рөлінде Оливия Колман, Сэм Каллис Сэнди, Саймон рөлінде Фредди Фокс, Джеки рөлінде Эми Морган, Соррел рөлінде Фиби Уоллер Бридж және Клара рөлінде Дженни Галлоуэй ойнады. 2014 жылғы гастрольдік қойылым 2015 жылы Йорк герцогының театрына көшірілді.

Ұлыбританияның басқа да өндірістері

Пьеса өзінің алғашқы Вест-Энд қойылымын жалғастыра отырып, Эва Мур британдық The Stage "феноменалды табыс" деп атаған бүкіл Ұлыбритания бойынша гастрольдік қойылымда актерлік құрамды басқарды. Филис Калверт 1975 жылы Ұлыбритания бойынша "Сай қызуы" пьесасының гастрольдік қойылымында ойнады. 2014 жылы Фелисити Кендал Ұлыбританиядағы гастрольдік қойылымда Джудит рөлін, ал Саймон Шепард Дэвид, Сара Стюарт Майра, Селесте Додвелл Джеки және Элис Орр Юинг Соррел рөлін ойнады.

АҚШ

Коллиер 1931 жылы Нью-Йорктегі Эйвон театрында қайта қойылған «Джудит» пьесасында ойнады. 1937 жылы Джон Крейвен Гарольд Ллойдтың Беверли-Хиллздегі кәсіби кіші театрында осы пьесада бас рөлде ойнады. 1970 жылы Нью-Йорктегі Хелен Хейс театрында қайта жаңғырған қойылымда Роберта Максвелл Сорел, Сэм Уотерстон Саймон, Суди Бонд Клара, Ширли Бут Джудит, Джон Уильямс Дэвид, Джон Тиллингер Сэнди, Мариан Мерсер Майра және Кароль Шелли Джеки рөлдерін сомдады. 1985 жылы Нью-Йорктегі Music Box театрында Миа Диллон Сорел, Роберт Джой Саймон, Барбара Брайне Клара, Розмари Харрис Джудит, Рой Дотрис Дэвид, Кэмпбелл Скотт Сэнди, Кэролин Сеймур Майра, Чарльз Кимброу Ричард және Дебора Раш рөлдерінде ойнады.

Басқа

Пьеса француз тіліне "Апта соңы" деген атпен аударылып, 1928 жылы Париждегі "Театр де ла Потиниерде" қойылды. Оны көрермендер мен сыншылар жақсы қарсы алды; сыншылардың бірі оны "Мольердің әсері сезіледі" деп жазды. Австралиядағы пьесаның алғашқы кәсіби қойылымын 1931 жылдың ақпанында Мельбурндағы "Тиволи" театрында Аллан Уилки мен Хантер Уоттс компаниясы ұсынды, онда Уилки мен Хантер Уоттс Дэвид пен Джудит рөлінде ойнады. "Мельбурн Аргус" газеті: "Жағдайлар өте әдемі бейнеленген, ал диалог өте жоғары деңгейде және тапқыр, кейде тікелей цинизмге толы. Біз театрдан шығып, күлкінің арасында бізде шынайы сезімдер қалды ма деп ой жасаймыз" деп баяндады. 2014 жылғы қайта қойылымдардың бірі Канададағы Стратфорд фестивалінде өтті, онда Люси Пикок Джудит, Синтия Дейл Майра және Тайрон Савидж Санди рөлінде ойнады.

Сыни қабылдау

Британдық баспасөздегі алғашқы пікірлер орташатай жағымды болды. Ковард театрдағы әріптесі Базил Динге: «Бұл туынды баспасөзді одан бетер ашуландырмағанына таңғалам, тіпті кейбіреулері оны қызықты санаған сияқты»,—деді. Герберт Фарджон «The Sphere» журналында: ««Сері қызуы» керемет басталады, сәл әлсірейді, қайта жанданады, жақсырақ болмағандықтан көңіл көншітпейді, бірақ өте жарқын болғандықтан қуантады»,—деп жазды. «The Tatler» журналының сыншысы «Сері қызуы» пьесасының «өте қызықты» екенін айтты. «Illustrated Sporting and Dramatic News» басылымы бұл пьесаны «керемет ойын-сауық» деп бағалап, «Мырза Ковардтың осындай сапалы туындыларын көптеп ұсынуын тілейміз» деді. «The Times» газетінде бұл пьеса «әдеттегідей, мырза Ковардтың қызықты туындысы. Әдеттегідей, мырза Ковардтың өткірлігімен сәнделгені үшін одан да жақсы» деп жазылған, бірақ бұл негізінен Мари Темпесттің «таңғажайып комедиялық шеберлігін» көрсетуге арналған пьеса деп санайды. «Daily Telegraph» газеті алғашқы әрекет екі келесі әрекетке қарағанда көбірек үміттер беретінін, ал Ковардтың шеберлігі оны тастап кетпегенімен, «бұл әзіл толыққанды орындалмаған», бірақ бұл «өте күлкілі комедия, сондықтан жеңіл және әуелі» екенін жазды. «The Daily News» және «The Tatler» газеттеріндегі сыншылар Ковардтың таңдаған атауы түсініксіз болып көрінетінін айтты. 2010 жылы «The Times» газетінің театр сыншысы нақты түсіндірме бермегенмен, «Кейбір қойылымдарда көздеріңізден жас шығып, бірақ күлімсіреп отырасыз» деп түсіндірді. Бродвейдегі алғашқы қойылымнан кейін «The New York Times» газетінде: «Егер мырза Ковард пьесасын актерлер рөлдеріне салған қызықтылықпен толтырғанда, «Сері қызуы» тұрақты түрде көңілді болар еді; қазіргі уақытта оның көптеген сұр сәттері бар»,—деп жазылған. Алты жылдан кейін, Нью-Йорктегі алғашқы қайта қойылымнан кейін, сол газет бұл пьесаның «театрлық сатира, және өте нәзік және шеберлікпен орындалған туынды» екенін айтты. Бұл — «құрғақ, жұмсақ, көңіл көтеретін комедия, және өте қызықты». 1985 жылы қайта жанданғаннан кейін газетте:

Ковард пьесада анық әзілдердің жетіспейтінін білген. Ол былай деп түсіндірді:
Меніңше, жақсы комедия жазудың мәні — «Тәңірге шүкір!» сияқты қарапайым тіркестер контекстіне байланысты ең сауатты эпиграммалардан да күлкілі болуы керек. «Сері қызуы» пьесасындағы ең күлкілі сәттер «Алға барыңыз», «Жоқ, ондай емес пе?» және «Бұл балық өте жаман» сияқты сөздерде кездеседі. Менің осылай ойластырып жазған көптеген мысалдарым бар, бірақ мен оларды келтірмеймін.

1982 жылы жарық көрген Ковардтың пьесаларын зерттеу барысында Джон Лахр «Сері қызуы» пьесасын «оның ең алғашқы және ең үздік пьесасы» деп атады. 2014 жылы Майкл Биллингтон жаңа қойылым туралы былай деп жазды: «Мен өзімді таңғалдырдым, неге, жазылғаннан кейін 90 жыл өткеннен кейін, Ноэль Ковардтың комедиясы әлі де таңғажайып тұрақты болып табылады. Менің ойымша, бұл — өткір байқау мен берік техниканың бірігуі».

Бейімделулер

Бұл пьеса 1937 жылы АҚШ-та (CBS Radio) және Ұлыбританияда (BBC радиосы, Мари Темпест өзінің бастапқы сахналық рөлінде) радиода көрсетілді. "Қызу қызба" Ковардтың теледидардағы алғашқы пьесасы болды: 1939 жылы NBC-де Изобель Элсом Джудит рөлін сомдады. "Таймс" газеті бұл эфирді мақаламен бағалап, "Қызу қызбаны" "Ноэль Ковардтың ең жақсы пьесасы – ғасырдың ең ұстамды жасалған комедияларының бірі" деп атады. Телевизиялық қойылымның басқа актерлері Памела Браун, Джордж Девайн, Пол Эддингтон және Ричард Уоттис болды. Эванс пен Смит кейіннен 1964 жылы Ұлттық театр компаниясының қайта қоюында, автордың жетекшілігімен "Қызу қызба" пьесасында ойнады, Смит жас қыз Джеки рөлінен ереуіл Майра рөліне ауысты. Би-би-сидің "Айдың пьесасы" сериясынан тағы бір жоғалған қойылым 1968 жылы көрсетілді. Бұл қойылымда Люси Флеминг – Сорель, Ян МакКеллен – Саймон, Селия Джонсон – Джудит, Деннис Прайс – Дэвид, Ричард Брайерс – Сэнди, Анна Масси – Майра, Чарльз Грей – Ричард және Викки Тернер – Джеки рөлін ойнады. Би-би-си 1984 жылы Рождествода алғаш рет Ұлыбританияда көрсетілген тағы бір теледидарлық қойылымды жазды. Бұл нұсқада Пенелопа Кит Джудит, Эддингтон Дэвид, Патрисия Ходж Майра, Майкл Сиберри Саймон, Фиби Николз Сорель және Бенджамин Уитроу Ричард рөлінде ойнады.

Жарияланым

"Сері қызуы" 1925 жылы Эрнест Бенн баспасынан шыққан "Қазіргі британ драматургтері" сериясында алғаш рет жарияланды. Ковардтың басқа пьесаларының көпшілігінен өзгеше, бұл пьеса ешкімге арналмаған.