Кіріспе
1930 жылы Ноэль Ковардтың "Жеке өмір" пьесасы – 1930 жылы Ноэль Ковардтың үш актілі әдеп-ғұрып комедиясы. Оқиға жаңа жұбайларымен бірге бал айында жүргенде, бір қонақүйдің жанындағы бөлмелерде екенін білген ажырасқан жұбайлар туралы. Даулы қарым-қатынасқа қарамастан, олар бір-біріне әлі де сезімдері бар екенін түсінеді. Пьесаның екінші актідегі махаббат көрінесі Ұлыбританияда тым ашық деп есептелгендіктен цензурадан өтуге жақын болды. Ковард пьеса үшін өзінің ең танымал әндерінің бірі – "Some Day I'll Find You" әнін жазды. Британдық провинциялар бойынша гастрольдік сапардан кейін, 1930 жылы Лондонда жаңа "Феникс" театры ашылды, онда Ковард, Гертруда Лоуренс, Адриан Аллен және Лоуренс Оливье басты рөлдерде ойнады. 1931 жылы Бродвейде қойылым қойылды, ал пьеса Вест-Эндте және Бродвейде кем дегенде алты рет қайта қойылды. Басты рөлдерге түрлі актерлер тартылды; Элиот рөлін Ковардтан кейін Роберт Стивенс, Ричард Бертон, Алан Рикман және Мэтью Макфадиен сомдады, ал Аманда рөлінде Гертруда Лоуренс орнына Таллула Банкхед, Элизабет Тейлор, Элейн Стрич, Мэгги Смит, Пенелопа Кит және Линдси Дункан ойнады. Жаңа қойылымдардың режиссерлері Джон Джилгуд, Говард Дэвис және Ричард Эйр болды. Пьеса 1931 жылы фильмге түсірілді және бірнеше рет теледидар мен радиоға бейімделді.
Private Lives is a 1930 comedy of manners in three acts by Noël Coward. It concerns a divorced couple who, while honeymooning with their new spouses, discover that they are staying in adjacent rooms at the same hotel. Despite a perpetually stormy relationship, they realise that they still have feelings for each other. Its second act love scene was nearly censored in Britain as too risqué. Coward wrote one of his most popular songs, "Some Day I'll Find You", for the play. After touring the British provinces, the play opened the new Phoenix Theatre in London in 1930, starring Coward, Gertrude Lawrence, Adrianne Allen and Laurence Olivier. A Broadway production followed in 1931, and the play has been revived at least a half dozen times each in the West End and on Broadway. The leading roles have attracted a wide range of actors; among those who have succeeded Coward as Elyot are Robert Stephens, Richard Burton, Alan Rickman and Matthew Macfadyen, and successors to Lawrence as Amanda have included Tallulah Bankhead, Elizabeth Taylor, Elaine Stritch, Maggie Smith, Penelope Keith and Lindsay Duncan. Directors of new productions have included John Gielgud, Howard Davies and Richard Eyre. The play was made into a 1931 film and has been adapted several times for television and radio.
Өмірбаян
Ковард Азияда кең ауқымды сапарда жүргенде Шанхайда тұмауға шалдықты. Ол екі апталық емделу кезеңінің көп бөлігін пьесаның жобасын жасаумен өткізді, ал нақты жазу жұмысын бар болғаны төрт күнде аяқтады. Ковард Лоуренстен пьеса туралы кемінде 30 телеграмма алды. Ол бастапқыда пьесаны оқығанын және "онда түзетілмейтін ештеңе жоқ" деді. Ковард "оның өнер көрсетуі ғана түзетіледі" деп жауап берді. Лоуренс Андре Шарлоға берген алдыңғы уәдесімен не істеу керегін шеше алмады. Ковард соңында пьесаны басқа актрисамен қоюды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Лондонға келген кезде ол Лоуренс кестесін тазалап қана қоймай, Францияның оңтүстік-шығысындағы Кап-д’Айльдегі Эдвард Молино вилласында тұрып, рөлін жатқа алғанын көрді. Ковард оған қосылып, ортақ көріністерін репетициялай бастады. Шілде айының соңында олар Лондонға оралды, онда Ковард қойылымды басқаруға кірісті. Ковард Елиот Чейстің рөлін өзі ойнады, Адрианн Аллен оның әйелі Сибил болды, Лоуренс Аманда Прайнн рөлін сомдады, ал Лоуренс Оливье оның жаңа күйеуі Виктор болды. Ковард Сибил мен Викторды екінші дәрежелі кейіпкерлер ретінде, "жеңіл, ағаштан жасалған тоғыз тіректей, қайта-қайта құлатылып, тік тұрғызылатын" деп сипаттады. Бірақ кейін ол олардың басты кейіпкерлерге лайықты жаңа серіктестер болуы керектігін талап етті: "Егер біз оларды таба алсақ, олар Ларри мен Адриан сияқты тартымды болуы керек". Ковард өзінің позициясын қорғау үшін Сент-Джеймс сарайына барып, цензорға пьесаны өзі ойнап көрсетті, сахналық қоюдың шеберлігі арқасында көрініс лайықты және наразылық тудырмайтын болады деп сендірді. Ковард пьесаның соңында өзінің танымал театралды тәсілін қайталады, онда басты кейіпкерлер перде түскенде ақырын жүріп шығады – осы тәсілді ол "Қазіргі күлкі", "Көк қызуы" және "Блайт рухы" пьесаларында да қолданған. Пьеса Ковардтың ең танымал әндерінің бірі – "Some Day I'll Find You" әнін қамтиды. Ноэль Ковард қоғамының сайты, баспагерлер мен Орындау құқықтары қоғамынан алынған мәліметтерге сүйене отырып, оны Ковардтың ең көп қойылған он әнінің қатарына жатқызады.
Бастапқы туындылар
К. Б. Кокран продюсер болған бұл пьесаның премьерасы 1930 жылдың 18 тамызында Эдинбургтегі Король театрында өтті. Ковард режиссерлік жасап, өзі де басты рөлде – Элиот рөлінде ойнады, ал Гертруда Лоуренс Аманда, Лоуренс Оливье Виктор, Адрианна Аллен Сибиль рөлінде сомдады. Декорациялар мен костюмдерді Гладис Калтроп жасады. Ливерпуль, Бирмингем, Манчестер және Саутси қалаларында бес апта бойы сәтті көрсетілгеннен кейін, 1930 жылдың 24 қыркүйегінде Лондондағы жаңа «Феникс» театрының ашылуы осы қойылыммен болды. Пьесаның премьерасынан бір апта өткен соң, «Хайнеман» баспасы пьесаның мәтінін жариялады, тағы бір аптадан кейін «HMV» Ковард пен Лоуренс ойнаған пьесадан үзінділерді жазды. Ковард ұзақ уақыт сахнада тұруды ұнатпағандықтан, Лондондық қойылым үш айлық маусыммен шектелді. Билеттер бір апта ішінде сатылып түгел, ал 1930 жылдың 20 желтоқсанында, «тағы алты айға созуға болатынын білсек те», зал әлі де толы болды. Бродвейдегі алғашқы қойылым 1931 жылдың 27 қаңтарында «Таймс-сквер» театрында ашылды. Ковард, Лоуренс және Оливье бұрынғы рөлдерін қайта ойнады, ал бірнеше ай бұрын Оливьеге үйленген Джилл Эсмонд Сибиль рөлінде ойнады. Уолтер Винчелл бұл қойылымды «керемет әдемілікке құмар болатын нәрсе» деп сипаттады. Нью-Йорк сыншылары пьесаға және Ковардтың ойынына жоғары баға берді. Ковард пен Лоуренс Орто Кругер мен Мадж Кеннедимен алмастырылатынға дейін бірнеше апта бұрын Лоуренс ларингит пен жүйкелік шаршаудың бірдей шабуылынан құлдырады. Ковард оның дублерімен бес рет сахнаға шықты, содан кейін Лоуренс сауығып кеткенше екі аптаға қойылым тоқтатылды. Ол қайтып келді, екеуі 1931 жылдың 9 мамырына дейін рөлдерін ойнады. Қойылым барлығы 256 рет көрсетілді.
Негізгі қайта өрлеулер (1940-1970 жылдар)
Бірінші Вест-Эндте қайта жаңғыруы 1944 жылы Аполлон театрында Джон Клементс пен Кей Хаммондтың қатысуымен болды. Гуги Уизерс қойылым барысында Аманда рөлін ойнады. Жылдар бойы бұл пьеса Бродвейде алты рет қайта қойылды. Олардың біріншісі 1948 жылы Плимут театрында Мартин Манулис режиссерлік жасаған 248 қойылымда Аманда рөлінде Таллула Банкхед, Элиот рөлінде Дональд Кук, Сибил рөлінде Барбара Баксли және Виктор рөлінде Уильям Лэнгфорд ойнады. Бұл қойылым АҚШ-тың үш штатынан басқа барлық штаттарында гастрольде болып, 1,5 миллион доллардан астам табыс әкелді. Ковард қойылымды "жүрегімді қысып" көріп, оның жандылығына және, ерекше айтқанда, махаббат көрінесін өте әдемі ойнағанына қатты қуанды. 1963 жылы Ковард "Әкелердің қайта жаралуы" деп атаған оқиғаның басында Джеймс Руз Эванс режиссерлік еткен Лондондық қайта қойылым Хэмпстед театры клубында Ковардтың сыншылардың назарына қайта оралуын жариялады. Эдвард де Соуза Элиот рөлінде, ал Розмари Мартин Аманда рөлінде ойнаған қойылымның сәттілігі оны Йорк герцогының театрына көшіруге мүмкіндік берді. Вест-Энд продюсері бұл қойылымға танымал актерлерді шақыруды қалаған, бірақ Ковард жас Хэмпстед актерлерін сақтап қалуды талап етті. Ол Вест-Эндте 212 рет көрсетілді. 1968 жылғы мамырда Чарльз Нельсон Райли режиссерлік еткен Бродвейден тыс қойылымда Элейн Стрич Аманда рөлінде ойнады және де Лиз театрында тоғыз рет көрсетілді. 1969 жылғы қойылымды Стивен Портер режиссерлік етті, онда Брайан Бедфорд Элиот рөлінде, Тэмми Граймс Аманда рөлінде (оның рөлі үшін Тони сыйлығын жеңіп алды), Дэвид Гловер Виктор рөлінде және Сюзанн Гроссман Сибил рөлінде ойнады. Бұл қойылым Бродвейдің Билли Роуз театрында ашылып, кейін Бродхерст театрына көшіріліп, 198 қойылымды аяқтады. Ковардтың өміріндегі соңғы маңызды қайта қойылым 1972 жылы Лондонның Queen's театрында болды. Оны Джон Джилгуд режиссерлік етті, ал басты рөлдерді Мэгги Смит пен Роберт Стивенс ойнады. Қойылым барысында Джон Стэндинг Элиот рөлін, ал Джилл Беннет Аманда рөлін алмастырды. Гиелгуд 1975 жылы өзінің қойылымын Бродвейге көшіріп, 46-шы көше театрында Мэгги Смит пен Джон Стэндингтің қатысуымен 92 қойылым өткізді. 1978 жылы Смит өзінің рөлін (Брайан Бедфордпен бірге) Стратфорд фестивалінде қайта ойнады.
Негізгі қайта өрлеулер (1980-ші жылдардан бастап қазіргі уақытқа дейін)
1980 жылы Гринвич театрының қойылымы Вест-Эндтегі Герцогиня театрына көшірілді. Бұл қойылымда Майкл Джейстон мен Мария Эйткен ойнады, режиссері Алан Страхан болды. 1983 жылы Бродвейдегі аса күтілетін қойылымда Элизабет Тейлор Аманда рөлінде, ал Ричард Бертон Элиот рөлінде ойнады, режиссерлік жасаған Мильтон Катселас. Джон Каллум Виктор, ал Кэтрин Уокер Сибил рөлінде сомдады. Қойылым 63 рет көрсетілді. Бродвейдегі көрсетім аяқталғаннан кейін, бұл қойылым 1983 жылдың тамыз және қыркүйек айларында Джон Ф. Кеннеди атындағы өнер орталығында, қыркүйек айында Чикагодағы Шуберт театрында және 1983 жылдың қазан айында Лос-Анджелестегі Уилшир театрында гастрольдік сапарда болды. 1990 жылы Лондонның Олдвич театрында Кит Бакстер мен Джоан Коллинздің қатысуымен Тим Лускомб режиссерлік еткен қайта қойылым жақсы қабылдамады, алайда Сара Кроу Сибил рөліндегі екінші пландағы әйелге арналған «Оливье» сыйлығын жеңіп алды. Арвин Браун 1992 жылғы Бродвей қойылымында Коллинзді Аманда рөлінде, ал Саймон Джонсты Элиот рөлінде режиссерлік етті, бірақ қойылым Бродхерст театрында тек 11 алдын ала көрсетімнен және 37 қойылымнан кейін жабылды. 20-ғасырдың соңғы Вест-Энд қойылымы 1999 жылдың мамыр айынан қыркүйек айына дейін Ұлттық театрда өтті, онда Антон Лессер Элиот рөлін, ал Джульет Стивенсон Аманда рөлін сомдады, режиссері Филип Франк болды. 2001 жылы Лондонда қайта жаңғыртылған қойылым пьесаның қаталдығы мен қараңғы жағын көрсетті. Альбери театрында (кейін Ноэль Ковард театры деп аталды) Говард Дэвис режиссерлік еткен Алан Рикман мен Линдси Дункан басты рөлдерде ойнады. Дункан өзінің ойыны үшін «Оливье» сыйлығын, Тим Хэтли декорациялары үшін, ал Дженни Биван костюмдері үшін жеңіп алды. Рикман мен Дунканның қатысуымен Дейвистің Вест-Энд қойылымының Бродвейге көшірілуі 2002 жылы Ричард Роджерс театрында 127 қойылымға дейін жалғасты. Ол «Ең үздік қайта қойылым» үшін «Тони» сыйлығын жеңіп алды, ал Дункан «Басты әйел рөлі» үшін, ал Хэтли декорациялары үшін марапатталды. 2009 жылы жаңа орнында Хэмпстед театры Люси Бейлидің режиссерлігімен қайта қойылымды ұсынды, онда Элиот рөлін Жаспер Бритон, ал Аманда рөлін Клэр Прайс сомдады. 2010 жылы Лондондағы Водевиль театрында Ричард Эйр режиссерлік еткен қайта қойылымда Мэтью Макфадьен Элиот рөлінде, ал Ким Кэтралл Аманда рөлінде ойнады. Он апталық шектеулі кезең 2010 жылдың ақпан айынан мамыр айына дейін жалғасты. Бұл қойылым Солтүстік Америкаға көшіп, Каттралл мен Пол Гросс басты рөлдерде ойнады. 2011 жылдың 16 қыркүйегінен 30 қазанына дейін Торонтода сынақтан өтті және 6 қарашадан бастап Музыкалық қорап театрында Бродвейде ойнатылды, ресми ашылуы 17 қарашада болды. Саймон Пейсли Дей Виктор рөлін, ал Анна Мадли Сибил рөлін сомдады. Қойылым 2011 жылдың 31 желтоқсанында ерте жабылды. 2012 жылдың 28 қыркүйегінен 27 қазанға дейін (21 қыркүйекте алдын ала көрсетілімдер) Чичестер фестиваль театрында Анна Канцлер Аманда рөлінде, ал Тоби Стивенс Элиот рөлінде, Энтони Кальф Виктор рөлінде және Анна Луиза Плоуман Сибил рөлінде ойнады. Режиссері Джонатан Кент. Бұл қойылым 3 шілдеден 22 маусымнан 21 қыркүйекке дейін Лондондағы Гиелгуд театрында сол актерлік құраммен қайтадан көрсетілді. Бұл қойылым Ұлыбританиядағы кинотеатрларда 2014 жылдың 6 ақпанынан бастап, ал АҚШ-та 2013 жылдың 11 желтоқсанында CinemaLive және Digital Theatre өздерінің West End Theatre Series сериясында көрсетті. Патрисия Ходж және Найджел Хаверс ойнаған «Private Lives» британдық турнесі 2021 жылдың қазан айында Бат қаласында ашылды. Бұл қойылымдағы басты рөлдер бұрынғы қойылымдарға қарағанда едәуір үлкен жастағы актерлерге берілді, бұл бастапқыда күмәнмен қабылданды. Алайда, бұл өзгеріс көрермендер тарапынан жақсы қабылданды және тур 2022 жылдың сәуірінде Нотингхемде аяқталмас бұрын бірнеше кассалық рекордтарды жаңартты. Бұл қойылым 31 тамыздан 25 қарашаға дейін 2023 жылы Вест-Эндтегі Елшілер театрына көшірілді. Тағы бір қайта қойылым 2023 жылдың 7 сәуірінен 27 мамырына дейін Лондондағы Донмар қоймасында өтті. Бұл қойылымда Стивен Манган, Рейчел Стирлинг, Лора Кармайкл және Саргон Елда ойнады.
Сыни қабылдау
Бастапқы қойылымға әртүрлі пікірлер айтылды. Кейінірек Ковард былай деп жазды: "Сыншылар «Жеке өмірлерді» әртүрліше сипаттады: «жеңіл, жұқа, нәзік, сұлу, қызғылт түсті және керемет батыл». Бұлардың бәрі жұртшылықтың санасында коктейльдер, өткір әңгімелер және жыныстық қатынасқа деген сырлы тілдесулерді білдіріп, көптеген ардақты адамдардың кассада кезекке тұруына себеп болды". «Таймс» газеті: «Қандай көңілді пьеса!» деп жазды, бірақ басқа актерлердің оны орындап шыға алатынына күмәнданды. Аллардайс Николл оны «күлкілі, әрине, бірақ ваннадағы қағаз қайықтан гөрі бетіне жақын қозғалмайды және қағаз қайық сияқты, әрқашан пішінсіз, суға малған массаға айналу қаупі бар» деп атады. «Манчестер Гардиан» газеті: «Көрермендер оны жақсы ойын деп тапты, бірақ Ковард мырза біздің зиямымызды құрметтемеді. Пьесаның негізінде кез келген нәрсе жараса да, оны ұқыпты орындау керек деген теория жатыр» деді. «Обсервер» газеті де пьесаның керемет актерлік шеберлікке байланысты екенін және кейіпкерлердің шынайы еместігін айтты, бірақ «Дегенмен, бірнеше сағат бойы Ковард мырзаның ресми емес рәсімдерінің шебері болғанда олармен бірге болу өте жағымды» деді. «Нью Статсмен» пьесаның қайғылы жағын, бір-бірімен де, бір-бірінен де айырыла алмайтын жұбайлар туралы әңгімесінде байқады: «Ковард мырзаның жетістіктерінің бірі – ол пьесасының қараңғылығын жасырып, махаббатқа деген көзқарасының шын мәнінде күңкірегенін көрсету». Текст жарияланғанда, «Таймс» оны «оқылмайтын» деп атады, ал «Таймс Литерари Сапплимент» оны баспа түрінде «айтылмасша жалықтыратын» деп тапты, бірақ сахнадағы тиімділігі «театр көрермендерінің қуанышымен дәлелденді» деп мойындады. Бірақ Т.Э. Лоуренс: «Пьеса таңғаларлықтай жақсы оқылады, керемет проза» деп жазды. «Граммофон» журналының редакторы Ковард пен Лоуренстің 1930 жылы пьесадан алынған сахналарды жазғандығын сәттілік деп бағалап, «Ноэль Ковардтың граммофонға арналған қысқа пьеса жазуға уақыт табатынын тілеймін, өйткені бұл үзінділердің ешқайсысы шексіз қайталауға жететіндей толық емес» деп қосты.
Әдебиеттік талдау
Жеке өмірлер әдебиет теориясының әртүрлі бағыттары бойынша әдеби талдау нысаны болды. Ковард мұндай талдауларға қатысты пікірін былай білдірді: "Көп жыл бұрын бір адал жас жігіт менің пьесаларым туралы кітап жазды. Кітап өте зиялы болды, бірақ толығымен бекер еді". 2005 жылғы мақалада Пенни Фарфан пьесаны квир теориясы тұрғысынан талдап, "[Ковардтың] сексуалдық идентитігінің бұзылушылығы оның туындыларында көрінеді" десе, "Жеке өмірлер" пьесасы "мәжбүрлі гетеросексуалдыққа негізделген дәстүрлі гендерлік нормаларға" күмән келтіреді деп тұжырымдайды. Басты кейіпкерлердің тең дәрежеде бейнеленгені осы теорияны қолдайтын дәлел ретінде қарастырылып, Фарфан атақты суретті (жоғарыда көрсетілгендей) Елиот пен Аманданың темекі шегуі және "бір-біріне айнадай келіп тұруы" ретінде келтіреді. Джон Лар 1982 жылы Ковардтың пьесаларын зерттегенде: "Элиот пен Аманданың ашық мінез-құлқы жоғары лагерь эстетикасын көрсету үшін қолданылады – ол оқшаулануды қанағаттандыратын, әлемге гомосексуалистік көзқарас" деп жазды. Алайда, 1992 жылғы "Ковард және гомосексуализмді бейнелеу саясаты" атты мақаласында Алан Синфилд Ковардтың негізгі пьесаларының гейлік аспектілерін зерттегенде, "Жеке өмірлер" пьесасын тек ретімен атап өтеді. Критик Майкл Биллингтон бұл пьеса туралы: "Бұл жасырын гей пьесасы емес, ол – құпиялы сүйкімділіктің классикасы" дейді. Жан Шотия 2000 жылы Ковардты зерттегенде пьесадағы мынадай сюрреалистік әңгімелерді мысалға келтіреді: "Сахараны түйемен кесіп өткенсіз бе?" "Жиі. Бала кезімде біз үнемі солай істеуші едік. Әжемнің түйеде керемет отыру орны бар еді".
Фильмдер мен теледидар нұсқалары
Ханнс Крейли мен Ричард Шейер 1931 жылы Сидни Франклин режиссерлік еткен, Аманда рөлінде Норма Ширер және Элиот рөлінде Роберт Монтгомери ойнаған фильмнің сценарийін жазды. Уна Меркель мен Реджинальд Денни Сибиль мен Виктор рөлдерін сомдады. Фильмге қатысты пікірлер әртүрлі болды. Коуард оны "жарайды" деп есептеді. 1939 жылдың 21 сәуірінде CBS радиосы "Кэмпбелл театры" үшін Орсон Уэллстің пьесасының бір сағаттық бейімделуін эфирге шығарды. Арнайы қонақ Гертруд Лоуренс Аманда рөлін сахнадағыдай қайта ойнады, ал Уэллс Элиот рөлінде болды. Наоми Кэмпбелл мен Роберт Спиэйт Сибиль мен Виктор рөлдерін сомдады. Британдық телевидениеде Питер Грей мен Максин Одли 1959 жылғы қойылымда, ал Алек МакКоуэн мен Пенелопа Кит 1976 жылғы BBC өндірісінде басты рөлдерді ойнады. BBC Radio 4 1975 жылдың 20 желтоқсанында Пол Скофилд пен Патрисия Рутледждің қатысуымен радиолық бейімделуді көрсетті. 2010 жылдың қаңтарында BBC Radio 4 Салли Авенс режиссерлік еткен, Аманда рөлінде Хелена Бонэм Картер және Элиот рөлінде Билл Найи ойнаған пьесаның тағы бір бейімделуін эфирге шығарды.
Марапаттар
«Жеке өмірлер» алғаш көрсетілген кезде қазір музыкалық театрдағы жетістіктері үшін берілетін Оливье және Тони сыйлықтары сияқты түрлі марапаттар әлі құрылмаған еді, сондықтан пьесаның бастапқы қойылымдары мұндай сыйлықтарға ие болған жоқ. «Жеке өмірлер» пьесасының алғашқы Бродвей қойылымы 1969 жылы болды, онда Тэмми Граймс 1970 жылғы марапаттау маусымында «Пьесадағы ең үздік әйел актриса» үшін Тони сыйлығы мен «Ең көрнекті актриса» үшін Драма Деск сыйлығын жеңіп алды. Брайан Бедфорд «Ең үздік актер» үшін Драма Деск сыйлығын жеңіп алды. 2001 жылғы Лондондық қойылым жеті номинациядан үш Оливье сыйлығын жеңіп алды, олар Линдсей Дунканның Аманда рөліндегі ойыны, Тим Хэтлидің декорациялары және Дженни Биванның костюмдері үшін табыс болды. Сондай-ақ, ол жеті номинациядан үш Драма Деск сыйлығын жеңіп алды.