Кіріспе
Ноэль Ковардтың 1939 жылы жазған, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс репетиция кезінде басталғандықтан және британдық театрлар жабылуға мәжбүр болғандықтан 1942 жылға дейін сахнаға қойылмаған комедиялық пьесасы. Атауы Шекспирдің «Он екінші түн» пьесасындағы «Carpe diem» («Қазіргі қуаныш – қазіргі күлкі») деп мағына беретін әннен алынған. Бұл пьеса Ұлыбританияда, АҚШ-та және басқа да елдерде жиі қайта қойылды. Сюжеті Африкаға гастрольдік сапарға дайындалып жатқан сәтті және өзіне ғашық жеңіл комедиялық актер Гарри Эссендиннің өміріндегі бірнеше күннен тұрады. Фарсқа жақын оқиғалардың қатарында Гарри өзін сүйікті етпекші болған әйелдермен күресуге, ұзақ жылдар бойы шыдамдылық танытқан хатшысы мен әйеліне көңіл бөлуге, жас драматургпен араласуға және жақында келген орта жас дағдарысын жеңуге тырысады (оны жақында қырыққа толдырды). Автордың өзі мойындағандай, бұл кейіпкер – автордың өмірдегі бейнесінің пародиязы. Ковард алғашқы қойылымда Гарри рөлін ойнады, ол соғыс кезеңіндегі көрермендерге арналған ұзақ провинциялық турмен басталды. Ол бұл рөлді алғашқы британдық қайта қойылымда, содан кейін АҚШ және Париж қалаларында қайта ойнады. Алғашқы қойылымдарда Альберт Финни, Питер О’Тул, Дональд Синден, Ян МакКеллен, Саймон Каллоу және Эндрю Скотт, ал АҚШ-та Клифтон Вебб, Дуглас Фэрбенкс кіші, Джордж С. Скотт, Франк Лангелла және Кевин Клайн рөлдерін сомдады.
Present Laughter is a comic play written by Noël Coward in 1939 but not produced until 1942 because the Second World War began while it was in rehearsal, and the British theatres closed. The title is drawn from a song in Shakespeare's Twelfth Night that urges carpe diem ("present mirth hath present laughter"). The play has been frequently revived in Britain, the US and beyond. The plot depicts a few days in the life of the successful and self obsessed light comedy actor Garry Essendine as he prepares to travel for a touring commitment in Africa. Amid a series of events bordering on farce, Garry has to deal with women who want to seduce him, placate both his long suffering secretary and his wife, cope with a crazed young playwright, and overcome his impending mid life crisis (he has recently turned forty). The character is a caricature of the author's real life persona, as Coward acknowledged. Coward starred as Garry during the original run, which began with a long provincial tour to accommodate wartime audiences. He reprised the role in the first British revival and later in the United States and Paris. Subsequent productions have featured Albert Finney, Peter O'Toole, Donald Sinden, Ian McKellen, Simon Callow and Andrew Scott, and in the United States Clifton Webb, Douglas Fairbanks Jr., George C. Scott, Frank Langella and Kevin Kline.
Өмірбаян
1939 жылдың сәуір және мамыр айларында Ковард екі кереғар комедия жазды, екеуінің де атаулары Шекспирден алынған. "Бұл бақытты ұрпақ" – ағылшын ұлтына сілтеме жасайтын, Ричард II трагедиясының 2-ші әрекетінің 1-ші көрінісінен алынған цитата; ал "сағымдылы қасірет" – Ромео мен Джульеттадан, 2-ші әрекетінің 2-ші көрінісінен. "Ағымдағы күлкі" пьесасының сюжеті Ковардтың ойында алдыңғы үш жыл бойы қалыптасқан, бірақ ол өзінің естеліктерінде пьесаны жаза бастағаннан кейін алты күнде аяқталғанын айтқан. Ол оны "маған батыл рөл беру мақсатымен жазылған өте жеңіл комедия" деп сипаттады. Ковард 1939 жылдың күзінде екі жаңа пьесада да өнер көрсетуді жоспарлаған, және олар Лондонға сапарға шығар алдында репетиция жасап жатқанда 2 қыркүйекте Екінші дүниежүзілік соғыс басталды; барлық театрлар үкіметтік бұйрықпен жабылып, қойылым тоқтатылды. Соғыс басталғаннан 1942 жылға дейін Ковард британдық үкіметте жұмыс істеді, бастапқыда Париждегі үгіт бөлімінде, содан кейін құпия қызметте. 1942 жылы премьер-министр Уинстон Черчилль Ковардқа әскерлер мен тылға көңіл көтеру арқылы соғысқа көбірек үлес қосатынын айтты: "Оқтар атқанда оларға ән айт – міне, сенің жұмысың!" Көңілі қалғанмен, Ковард осы кеңеске құлақ қойды. Ол Еуропа, Африка және Азия бойынша гастрольдеп, өнер көрсетіп, талмай ән шырқады.
Бастапқы өндіріс
Present Laughter Ковард пен оның актерлік құрамы Ұлыбритания бойынша 25 апталық гастрольдік сапарды бастаған кезде алғаш рет сахналанды. Оның продюсері Бинки Бомонт осылай ұзаққа созылған провинциялық гастрольге қарсы болды және оны Лондонның Хеймаркет театрында ашуды қалады. Ковард соғыс уақытында "провинциялар енді Вест-Эндке келе алмайды, демек Вест-Энд провинцияларға баруы керек" деп қарсылық білдірді. Present Laughter алғаш рет 1942 жылдың 20 қыркүйегінде Блэкпулде қойылды, режиссері – Ковард, декорациялар мен костюмдерді Глэдис Калтроп жасады. Гастроль репертуарына This Happy Breed және Blithe Spirit қойылымдары да кірді; олардың үшеуі де "Noel Coward in his Play Parade" деген атпен жарнамаланды. Англия, Шотландия және Уэльстің жиырма екі қаласында ойнағаннан кейін, гастрольдер Хеймаркетте алты апталық қойылыммен аяқталды.
Сюжет
Пьесаның барлық үш әрекеті Гарри Эссендиннің лондондық пәтерінде орын алады.
Бірінші акт
Дафна Стиллингтон, актер Гарри Эссендиннің жас жанкүйері, пәтерге кіріп, түнді сонда өткізді. Гарри әлі ұйықтап жатыр, және оны оятуды күтіп тұрған Дафна оның үш қызметкерімен кездеседі: үй шаруашылығын жүргізуші (Мисс Эриксон), үй ішкі қызметшісі (Фред) және хатшы (Моника). Олардың ешқайсысы оның келуіне қызығушылық танытпайды. Гарри ақыры оянып, Дафниді әдеттегідей шеберлікпен шығарып салады. Гарриден бірнеше жыл бұрын кеткен Лиз Эссендин, Моника, оның менеджері Моррис Диксон және продюсер Генри Липпиаттпен бірге оның жақын "отбасының" бір бөлігі болып қалады. Лиз Гарриге Морристің Генридің әдемі әйелі Джоаннамен байланыста болғанына күдіктенетінін және бұл отбасын қиратуы мүмкін деп алаңдайтынын айтады. Олардың әңгімесін Укфилдтен келген, өркендеп келе жатқан жас драматург Роланд Мольдің келуі тоқтатады, Гарри оның пьесасын сынауға асығыс уәде берген болатын. Лиз кетеді, ал Роланд Гарриге еңкейіп, ол оны мүмкіндігінше жылдам үйден шығарып салады. Моррис пен Генри келіп, Гарримен театрлық мәселелерді талқылайды. Генри шетелге іссапарға кетеді, ал Гарри Морристі жеке сұраққа тартып, ол Джоаннамен байланыста болғанын жоққа шығарады. Гарри Лизді сендіру үшін телефон соғады.
ІІ акт
Бірінші сахна, түн ортасы, үш күннен кейін. Гари пәтерде жалғыз қалғанда есік қоңырауына жауап береді, ал сыртында Джоанна тұр. Ол (I акттегі Дафна сияқты) есік кілтін ұмытып қалғанын айтып, Гариден бос бөлмесінде қонаққа орналасуын сұрайды. Гари оның ниетіне күмән келтіреді, бірақ көптеген тартысқаннан кейін өзін азғыруға рұқсат етеді. Екінші сахна, келесі күні таңертең. Джоанна Гарридің пижамасын киіп, бірінші актідегідей, қонақ бөлмеден шығады. Ол да Мисс Эриксонмен, Фредпен, содан кейін Моникамен кездеседі, ол оның осындай ұятты жағдайда болуына қорқады. Лиз келіп, Джоаннаға қысым көрсетіп, оның Гарримен түн өткізгенін Морриске айтумен қорқытады. Джоанна есік қағылғанда қонақ бөлмесіне қайтады, бірақ қоңырау шалған адам Моррис емес, Гаримен кездесуі бар Роланд Моул. Моника оны Гариді күту үшін жақын жердегі бөлмеге жетеледі. Содан кейін Морис пен Генридің асығыс келіп-кетуі, Роландтың Гариді іздеуі және Гари өзінің немересіне кастинг уәде берген леди Солтберннің келуі орын алады. Немересі Дафна Стиллингтон екені белгілі болады, ол I актіде онымен қоштасқанда айтқан Шеллинің "Біз ажырасып кеткендей емес, кездескендей" деген өлеңін оқиды. Джоанна қонақ бөлмеден ашуланып шығады, Дафна қорқыныштан есінен айырылады, Роланд таңғалады, ал Гари ашуға толы болады.
ІІІ акт
Бір аптадан кейін, Гарри Африкаға гастрольдік сапарға шығу қарсаңында, ол тағы да пәтерде жалғыз қалады. Есік қоңырауы соғылады, Дафни кіріп, Африкаға онымен бірге теңіз саяхатына билет алғанын айтады. Есік тағы да соғылады, ал Дафни іргелес бөлмеге тығылады. Жаңа келген – Роланд, ол да Африкаға сапар үшін билет алғанын мәлімдейді. Гарри оны кетіруге тырысады, бірақ есік үшінші рет соғылғанда Роланд бос бөлмеге кіріп, есікті құлыптайды. Үшінші қоңырау шалушы – Джоанна, ол да Африка саяхатына билет сатып алып, Генри мен Морриске бәрін жазып хат жіберген. Лиз келіп, жағдайды түзетуге көмектеседі, өзі де Африкаға баратынын хабарлайды. Генри мен Моррис келіп, Гарриді Джоаннамен өткізген түні үшін кінәлайды. Гарри қарсылық білдіріп, Моррис пен Джоаннаның қарым-қатынасы және Генридің басқа біреумен болған ісі туралы мәліметтерді ашады. Джоанна ашуланып, Гарридің бетіне күшпен соққы береді және мүлдем кетеді. Оның кетуі ешкімнің назарына ілінбейді, себебі Гарри, Генри және Моррис олар үшін әлдеқайда маңызды дауға тартылып қалды, себебі Генри мен Моррис Гарриді ол өте қолайсыз деп санайтын театрға өнер көрсетуге міндеттеген. Гарри наразылық білдіреді: "Мен Уэмбли стадионының готикалық үлгісіне ұқсайтын залға француз комедиясын ойнамаймын". Бұл дау өзінен-өзі басылғаннан кейін, бәрі әдеттегідей болады және Генри мен Моррис жақсы көңіл-күйде кетеді. Лиз Гарриге коньяк құйып, оған Африкаға бірге баратынын ғана емес, сонымен қатар оған қайта оралатынын айтады. Гарри кенеттен Дафна мен Роландтың іргелес бөлмелерде тығылып тұрғанын еске түсіреді және Лизге: "Сен маған қайта келмейсің, мен саған қайта келемін", - дейді, екеуі де ақырын сыртқа шығады.
Қайта өрлеулер
Пьеса тұрақты түрде қайта қойылып келеді. Ковард 1947 жылы алғашқы Вест-Эндтегі қайта қойылымда режиссерлік жасап, өзі де басты рөлде ойнады. Қойылым 528 рет көрсетілді; Кэри тағы да Лиз рөлін, Мойра Листер Джоанна рөлін, ал Роберт Эддисон Роланд рөлін сомдады. Ковард 1947 жылдың шілдесінде басты рөлді Хью Синклерге тапсырды. Содан кейін Вест-Эндтегі алғашқы қайта қойылым 1965 жылы Найджел Патрик Гарри рөлінде ойнап өткізілді. Гарри рөліндегі танымал актерлердің арасында Альберт Финни (1977), Питер О’Тул (1978), сол жылы Вашингтондағы Кеннеди орталығында қойылымда ойнаған Дональд Синден (1981), Том Конти (1993), Питер Боулз (1996), Самуэль Уэст (Роял театры, Бат, 2016), Руфус Хаунд (Чичестер фестивалі, 2018) және Эндрю Скотт (Олд Вик, 2019) бар. Present Laughter алғаш рет АҚШ-та 1946 жылы сахналанды; қала сыртындағы гастрольдерден кейін 1946 жылдың 29 қазанында Бродвейдегі Плимут театрында ашылды. Басты рөлде Клифтон Уэбб ойнады және 158 қойылымнан кейін 1947 жылдың наурыз айында жабылды. 1958 жылы Ковард Нью-Йорк, Сан-Франциско және Лос-Анджелесте Гарри рөлінде, ал Джоанна рөлінде Ева Габормен бірге өнер көрсетті. Гарри Эссендин рөліндегі американдық актерлердің арасында Дуглас Фэрбенкс кіші (1975), Джордж С. Скотт (1982), Виктор Гарбер (2010) және Кевин Клайн (2017) болды.
Париж
Коуард француз тіліне аудармасы "Joyeux Chagrins" фильмін режиссерлік етіп, сонымен қатар басты рөлде де ойнады, ондағы басты кейіпкердің аты Макс Арамон деп өзгертілді. 1948 жылы Париждегі Эдуард VII театрында ашылғанға дейін, қойылым Брюссельде көрсетілді. 1996 жылдың қыркүйегінде Париж театрында "Багателл" атты жаңа француздық бейімдеуі көрсетілді, онда басты рөлді Мишель Сарду ойнады, кейіпкердің аты Жан Делекур деп өзгертілді. 1974 жылы Пол Скофилд Би-би-си үшін бас рөлді ойнады, Феннела Филдинг Джоанна, Патрисия Рутледж Моника, Мириам Марголиес Дафни, ал Скофилдтің нағыз әйелі Джой Паркер Лиз рөлінде ойнады. 2013 жылдың сәуірінде BBC Radio 4 радиосында Сэмюэл Уэсттің Гарри рөлін ойнаған радиолық бейімдеуі эфирге шықты.
Теледидар
1964 жылдың тамызында "Аптаның қойылымы" сериясы аясында Джоан Кемп Уэлчтің режиссерлік және продюсерлік жұмысын атқарған төрт Ковард пьесасы ITV телеарнасында көрсетілді, оның ішінде "Қазіргі күлкі" пьесасы, Гари Эссендин рөлінде Питер Уингард, Лиз рөлінде Урсула Хауэллс, Джоанна рөлінде Барбара Мюррей және Роланд Моль рөлінде Джеймс Болам ойнады. 1967 жылы ITV Гари рөлінде Питер О’Тул, Лиз рөлінде Онор Блэкман ойнаған қойылымды көрсетті. Бен Брантли бұл пьесаны "театр тарихындағы ең қайтпас, бірақ ең көңілді, өзіне арналған махаббат хаттарының" бірі деп атады. Ковард пьесаның соңында өзінің ерекше театралдық тәсілдерінің бірін қайталайды, онда басты кейіпкерлер перде түскенде ақырын таяды – ол бұл тәсілді "Жеке өмір", "Шытырман оқиға" және "Көңілді рух" пьесаларында да қолданған. Ковард келіскен-келмегеніне қарамастан, 1940 жылдары нақты өмірдегі гомосексуалдық қарым-қатынастарды сахнадағы гетеросексуалдық қарым-қатынастарға айналдыру қажет болды. Дегенмен, пьеса Ковардтың жеке өміріне қатысты көптеген сілтемелерді қамтиды. Моника – "күмәнді болмайтын Лорн Лорейн", Ковардтың ұзақ жылдар бойы қызмет еткен және өте жақсы көрген хатшысы. Моррис Ковардтың агенті және кейде жақыны Джек Уилсон, ал Генри – Бинки Бомонт ретінде көрінеді. Алғашқыда Джойс Кэри ойнаған Лиз рөлі, ішінара Ковардтың жақын шеңберіне кірген актрисаның өзіне негізделген деп саналады.
Сыни қабылдау және талдау
Алғашқы қойылым туралы хабарламалар өте жақсы болды. The Observer газеті: «Мистер Ковардтың қойылымы өте тапқыр, ал оның өзінің мақтанқор, позерлікке бой алдырып, әрі өзін-өзі сынап, өзімен әжуалайтын кино жұлдызынан әжуалықпен келеке ете білуі соншалық, «Қазіргі күлкі» пьесасы Мистер Ковард қалағанша оны сахнада ұстағысы келсе, болашақта да көңіл көтеріп тұруы мүмкін» деп жазды. Manchester Guardian газеті қосты: «Бұл пьесаның өзінің түріндегі ең жақсы комедия ретінде есте қалатынын айтуға әуре болмай, болжауға құмармын, сыншылардың өзгелеріне артықшылық беруінің сирек кездесетін жағдайларының бірі – жай ғана таңғалып, құмарланып, шын жүректен ләззат алу». Ковард 1947 жылы пьесаны Haymarket театрына қайта қойғанда, The Times газеті оны «француздық фарстың өткір, әжуалық және шебер ойлап табылған пароди» деп мақтады. 1959 жылы пьеса Ковардсыз алғаш рет West End сахнасында көрсетілгенде, The Times газеті: «осындай күлкілі пьесалар енді Англияда жазылмайды» деп мәлімдеді. 1993 жылы Нед Шеррин: «Қазіргі күлкі – Ковардтың төрт ұлы әдепті комедиясының бірі, «Астық қызуы», «Жеке өмірлер» және «Блайт рухы» қатарында. Ол драматургтің ғана емес, оның үйінің, сарайының, жанкүйерлерінің, өмір салтының және дәуірінің керемет бейнесін көрсетеді» деп жазды. Брентли 1995 жылы The New York Times газетінде: «Иә, Ковард қатты сноб еді, және «Қазіргі күлкі» пьесасындағы кейбір мақтанға бой алдыруды тым терең зерттемегені жөн», бірақ ««Қазіргі күлкі» пьесасының құпиясы актерлік асыраңқылық пен ішкі адалдықтың бір-бірінсіз болуы мүмкін емес екенін ұсынады» деп жазды. 2016 жылы Самуэль Уэсттің басты рөлде ойнаған қайта қойылымын қарап, Лин Гарднер The Guardian газетінде пьесаны «өте жағымсыз, әйелдерге қарсы және снобистік» деп тапты. The Financial Times газетіндегі бір рецензияда Гарридің «мақтауға құштарлығының себебі – терең жалғыздық, мұқтаждық, оның сүйіспеншілікке деген ашкын құштарлығын тудырады» деп жазылған. The Independent газетінің рецензенты осы пікірмен келісіп, басты кейіпкердің тегі, Эссендин, «мұқтаждық» сөзінің анаграммасы екенін атап өтті және: «Ковардтың комедиясы бізден кімге көбірек мұқтаж екенін сұрайды: күнге ме, әлде оны айналатын планеталарға ма?» деп түйіндеді.