Кіріспе

Ноэль Ковард жазған пьесасы. Blithe Spirit – Ноэль Ковардтың комедиялық пьесасы, автор оны «үш актідегі ойшау фарс» деп сипаттады. Пьеса әлеуметтік беделді және романдар жазатын Чарльз Кондоминнің басынан өткен оқиғаны қамтиды. Ол келесі кітабына материал жинау ниетімен эксцентрикалық медиум және ясновидец Мадам Аркатиді үйіне шақырады. Бірақ, сеанс кезінде болған оқиғадан кейін оны алғашқы әйелі Эльвираның арбағы қуып жетеді, ол өте ерке және шаршағыш болған. Эльвира Чарльздің екінші әйелі Рутпен құрған некесін бұзуға тырысады, бірақ Рут сол арбақты көре де, ести де алмайды. Пьеса алғаш рет 1941 жылы Вест-Эндте көрсетілді және 1997 рет қойылды, бұл Лондондағы мюзикл емес пьесалар үшін жаңа рекорд. Ол сол жылы Бродвейде де сәтті өтті, 657 қойылым көрсетілді. 1945 жылы пьеса киноға бейімделді, ал 2020 жылы оның екінші фильмдік нұсқасы жарық көрді. Ковард «Жоғары рухтар» атты музыкалық адаптациясын жасады, ол 1964 жылы Бродвейде және Вест-Эндте көрсетілді. 1944 жылдан бері пьесаның радио және теледидардағы көрсетілімдері Ұлыбритания мен АҚШ-та трансляцияланды. Пьеса Вест-Эндте, Бродвейде және басқа да жерлерде қайта қойылымдармен танымал.

Өмірбаян

Пьесаның атауы Шеллинің "Скайларкқа" ("Сәлем сен, қуанышты рух! / Құс сен ешқашан болмадың") деген өлеңінен алынған. 1941 жылға дейін Ковард арбақтар туралы комедия жазуды ойлап жүрген. Оның алғашқы ойлары Париждегі ескі үйге, түрлі ғасырлардан келген арбақтарға, олардың келіспейтін көзқарастарынан туындайтын комедияға қатысты болды, бірақ ол сюжетті ойда толыққанды дамыта алмады. Ол соғыс уақытында Ұлыбританияда өлімнің үнемі сезіліп тұратынын білген, сондықтан арбақтар туралы комедияға наразылық тууы мүмкін екенін түсінді, бірақ оның нақты пікірі, әңгіме мүлдем сезімсіз болғандықтан, "Ешқайсысына да ашылық білдіре алмайсыз. Егер жүрек болғанда, онда бұл трагедия болар еді".

Қысқаша мазмұны

Чарльз Кондомин – табысты романист. Пьесаның басында, кешкі асқа дайындалып киініп жатқанда, ол екінші әйелі Рутпен бірге жеті жыл бұрын қайтыс болған бірінші әйелі Эльвира туралы сөйлейді. Ол: «Оның керемет сыртқы келбетін және рухани тұрғыдан мүлде кемшіліксіз еместігін есімде сақтаймын», – дейді. Кондоминдердің кешкі ас қонақтарының арасында эксцентрикалық медиум, мадам Аркати де бар. Чарльз оны шақырған себебі, өзі жазып жатқан әңгімесі үшін оккультизм туралы білуді үміттенеді. Ол кешкі ас ішкеннен кейін сеанс өткізуді жоспарлаған. Сеанс барысында ол граммофонда Ирвинг Берлиннің «Always» әнінің жазбасын қосады, соның салдарынан Эльвираның күйесін күтпеген жерден шақырып алады. Мадам Аркати не істегенін білмей, кетіп қалады. Тек Чарльз ғана Эльвираны көріп, ести алады, ал Рут Эльвираның бар екеніне тек қолдан берілген вазаны алғанда ғана сене бастайды. Күйесі Эльвира Чарльздың қазіргі некесін бұзуға тырысады. Чарльз оны «беймаза, жауапкершіліктен шеттес және моральдық тұрғыдан тұрақсыз» деп айыптайды. Соңында ол оны өлтіру үшін, оның рухтар әлеміне қосылуын күтіп, машинасына саботаж жасауға тырысады, бірақ Чарльз емес, Рут көлік тізгінін алып, қаза табады. Руттың күйесі дереу Эльвирадан кек алу үшін қайта оралады. Чарльз бастапқыда Рутты көре алмайды, бірақ Эльвираның қуғынға түсіп, азапталып жатқанын және үйдің дүрбелеңге түскенін көреді. Ол екі күйені де қуу үшін мадам Аркатиді қайта шақырады, бірақ оларды қуудың орнына, ол Рутты қасақана материализациялайды. Екі қайтыс әйелі де көзге көрінеді, екеуінің де көңіл-күйі жақсы болмайды. Чарльз, мадам Аркатимен бірге, оларды қууға тырысып, бірден-бір сеанстан кейін сеанс өткізеді. Мадам Аркати үй қызметшісі Эдиттің психикалық қабілеті бар екенін және Эльвираны шақыруға осы арқылы мүмкіндік болғанын анықтағанға дейін, ол екі күйені де дематериализациялайды. Чарльз көрінетін тыныштықта қалады, бірақ мадам Аркати күйелердің әлі де көрінбейтінін айтып, оған мүмкіндігінше тезірек алысқа кету керектігін ескертеді. Ковард пьесаның соңында өзінің танымал театралдық тәсілін қайталайды, онда басты кейіпкер перде түскенде аяқ басына шығады – осы тәсілді ол «Қазіргі күлкі», «Жеке өмір» және «Сай қызуы» пьесаларында да қолданған. Чарльз жоғалған әйелдерімен қоштасып, дереу кетеді; көрінбейтін күйелер ол кеткеннен кейін заттарды лақтырып, бөлмені қиратады.

Бірінші өндіріс

Блайт Спирит алғаш рет 1941 жылғы 16 маусымда Манчестер опера театрында қойылып, 2 шілдеде Вест-Эндте премьерасы болды. Лондондағы ұзақ көрсетілім – 1997 қойылым – ол үш театр сахнасында ойналды. Ол Пикадилли театрында ашылып, 1942 жылғы 23 наурызда Сент-Джеймс театрына, ал 1942 жылғы 6 қазанда Герцогиня театрына көшірілді. 1946 жылғы 9 наурызда жабылды. Қойылымды Ковард қойды, декорациялар мен костюмдерді Гладис Калтроп жасады. Бұл қойылым Вест-Эндте музыкалық емес пьесалар арасында рекорд орнатты, ол 1957 жылғы қыркүйекке дейін "Тышқан ұстағыш" пьесасымен бұзылған жоқ.

Бастапқы актерлер

Чарльз Кондомин – Сесил Паркер. Паркердің орнына 1944 жылдың маусымынан бастап Николас Фиппс, 1945 жылдың қарашасынан бастап Алан Уэбб ойнады. 1942 жылдың тамызында Ноэль Коуардтың мерекелік қосымшасы, 1943 жылдың қаңтарында Рональд Сквайр, 1943 жылдың тамызында Деннис Прайс, 1943 жылдың қарашасында Николас Фиппс ойнады. Қойылым барысында актерлік құрам бірнеше рет өзгерді; барлық рөлдердің екісінен басқасы әртүрлі актерлермен ойналды. Тек Мартин Льюис пен Моя Нюгент алғашқы түнінен соңғы түніне дейін сақталды. Айрин Браун қойылым барысында екі түрлі кейіпкерді сомдады. 1942-1944 жылдары қатал Рутты ойнағаннан кейін, ол 1945 жылы алты ай бойы көңілді Мадам Аркати рөлінде пайда болды. Басты рөлдердегі өзгерістерден басқа, Коуард сияқты басқа актерлер де тұрақты актерлерге демалыс беру үшін екі немесе одан көп аптаға қысқа мерзімге қатысты. 1944 жылдың ақпанынан бастап ENSA компаниясы «Блайт Спирит» спектаклін Таяу Шығыс және Еуропа континенті бойынша гастрольде көрсетті. Эмлин Уильямс Чарльз рөлін ойнады, Джесси Эванс пен Эллиот Мейсон Мадам Аркати рөлін бөлісті, Адриан Аллен Рутты, ал Люэн Макграт Эльвираны сомдады. 1945 жылдың қазанынан 1946 жылдың ақпанына дейін ENSA компаниясы Үндістан мен Бирмада қарулы күштер үшін «Блайт Спирит» (және «Гамлет») спектакльдерін қойды. Джон Джилгуд Чарльз рөлін, Айрин Браун Мадам Аркати рөлін, Мариан Спенсер Рут рөлін, ал Хейзел Терри Эльвира рөлін ойнады. 1976 жылы спектакль Ұлттық театр тарапынан Гарольд Пинтердің режиссерлігімен қайта қойылды, онда Ричард Джонсон Чарльз, Ровена Купер Рут, Мария Эйткен Эльвира және Элизабет Сприггс Мадам Аркати рөлінде ойнады. 2004 жылы спектакль Савой театрында Вест-Эндте қайтадан қойылды, режиссерлігін Теа Шаррок жасады. Аден Гиллетт Чарльз, Джоанна Райдинг Рут, Аманда Дрю Эльвира және Пенелопа Кит (кейін Стефани Коул алмастырды) Мадам Аркати рөлінде ойнады. Мэтт Вольф Variety журналында: «Шаррок пен оның труппасы, спектакльдің әрбір күлкілі сәтін нақты жеткізе білді, көңілді әрі қызықты, бірақ «Блайт Спирит» қайғыға толы екенін ешқашан ұмытпайды». Шаррок өзінің қойылымын қайта қойды, ол Ұлыбритания бойынша гастрольдік сапармен басталды, содан кейін Лондондағы Аполло театрына көшті. Ол 2011 жылдың наурыз айынан маусым айына дейін сонда өтті, актерлік құрамында Роберт Батерст Чарльз, Гермиона Норрис Рут, Рути Хеншалл Эльвира және Элисон Стьэдман Мадам Аркати рөлінде болды. Майкл Блейкмордың режиссерлігімен 2014 жылдың наурызында Гиелгуд театрында Чарльз Эдвардс Чарльз, Джени Ди Рут, Джемима Рупер Эльвира және Анжела Лансбери Мадам Аркати рөлінде ойнады, ал Джонс доктор Брэдман рөлін Блейкмордың 2009 жылғы Бродвей қойылымындағыдай сомдады. Спектакль маусымға дейін жалғасты. 2019 жылы Корольдік монша театрында спектакль қайта қойылды, содан кейін Ұлыбритания бойынша гастрольдік сапар жасалды және 2020 жылдың наурыз айында Йорк герцогы театрында Вест-Эндте қайтадан қойылды. 12 қойылымнан кейін COVID-19 пандемиясы салдарынан қойылым тоқтатылды. Бұл қойылымда Женифер Сондерс Мадам Аркати рөлін ойнады, ал режиссері Ричард Эйр болды. Джеффри Стритфелд пен Лиза Диллон Чарльз мен Рут Кондоминді, Саймон Коутс пен Люси Робинсон доктор мен миссис Брэдманды, Эмма Наоми Эльвираны, ал Роза Уордлоу Эдитті сомдады. Дизайні Энтони Уорд жасады, жарықтандыруды Говард Харрисон, дыбысты Джон Леонард, ал иллюзияларды Пол Кив жасады. «Ейр» қойылымы 2021 жылдың қыркүйек айынан қараша айына дейін Гарольд Пинтер театрында шектеулі уақытқа Вест-Эндке сол актерлік құраммен және экипажмен оралды, бірақ Эльвира рөлін Мадлен Манток ойнады.

Америка

Бродвейдегі тұңғыш көрсетілімі 1941 жылғы 5 қарашада Мороско театрында өтті, оны Ковардтың американдық продюсері Джон С. Уилсон, Стюарт Чейнидің дизайнымен ұсынды. 1942 жылғы 18 мамырда спектакль Бут театрына көшірілді; ол барлығы 657 қойылым көрсетілді. 1943 жылғы 5 маусымда Бут театрында жабылып, қайта қойылған топ 6 қыркүйектен 2 қазанға дейін Мороско театрында 32 қойылым ойнады. Хайла Стоддард Эльвира рөлін алды. Бродвейдегі алғашқы қойылым әлі де жалғасып жатқанда, Уилсон Чикагода тағы бір қойылым қойды. Ол 1942 жылғы 17 ақпанда Селвин театрында ашылды. «Көңілді рух» 1987 жылғы 31 наурызда Брайан Мюррейдің режиссерлігімен Нейл Саймон театрында Бродвейде қайта жаңғыртылды. Басты рөлдерде Ричард Чемберлен (Чарльз), Джудит Айви (Рут), Блайт Даннер (Эльвира) және Джеральдин Пейдж (Мадам Аркати) ойнады. Ол 104 рет сахналанды. «Үздік әйел актер» номинациясы бойынша «Тони» сыйлығына ие болған Пейдж, қойылым барысында жүрек талмасынан қайтыс болды; оның орнына Патрисия Конолли келді. Бродвейдегі тағы бір қайта қойылым 2009 жылы Шуберт театрында өтті. Блейкмор режиссерлік етті, Руперт Эверетт (Чарльз), Джейн Аткинсон (Рут), Кристин Эберсоль (Эльвира), Анжела Лансбери (Мадам Аркати) және Саймон Джонс (Доктор Брэдман) рөлдерін сомдады. «The New York Times» қайта қойылымды біршама тепе-теңсіз деп бағалап, алғашқы көрсетілімді «қиындыққа толы» деп сипаттады, бірақ Лансберидің актерлік шеберлігін жоғары бағалады. Блейкмордың режиссерлігімен, Шарлотта Пэрриден басқа, Уэст-Энд актерлерінің көпшілігімен (соның ішінде 89 жастағы Лансбери) 2014 жылғы желтоқсаннан 2015 жылғы наурызға дейін Солтүстік Америкада гастрольдік сапармен болды, Лос-Анджелес, Сан-Франциско, Торонто және Вашингтон қалаларын аралады.

Австралия

Мельбурндағы Комедия театрында 1945 жылдың сәуірінде Эдвин Стайлз Чарльз рөлінде, Айлин Бритон Рут рөлінде, Беттина Уэлч Эльвира рөлінде және Летти Крейдон мадам Аркати рөлінде ойнады. 2003 жылы Роджер Ходжман Мельбурн театр компаниясының қойылымын сахналадырды, онда Аркати рөлін Мириам Марголиес ойнады. Кейіннен бұл қойылым Сидней опера үйінде көрсетілді.

Франция

Француз тіліндегі "Jeux d'esprits" 1946 жылы қарашада Париждегі "Théâtre de la Madeleine" театрында Пьер Дюкс қоюымен, Роберт Мурзо Шарль рөлінде, Рене Девллер Сузан (Рут) рөлінде, Симон Ренант Эльвира (Эльвира) рөлінде және Жанна Фузиер Гир мадам Аркати рөлінде ойнады. "Le Figaro" газетінде Жан Жак Готье Ковардты күлкілі абсурдтың шебері деп мойындады, бірақ пьесаны "тыныш, жұқа, тым жұқа" деп бағалады – шампанның көпіршігі жеткіліксіз екенін айтты.

Сыни қабылдау

Манчестердегі алғашқы қойылымнан кейін «Манчестер гвардиан» газетінің сыншысы фарс пен алда тұрған трагедияның араласуын «ерекше қоспа, бірақ бір жағынан гениальдылықтың да көрінісі» деп бағалады. Лондондық премьерадан кейін Айвор Браун «Observer» газетінде Ковардтың осы қиын тақырыпты шеберлікпен қалай өңдегеніне тоқталды; ол өзінің рецензиясын былай аяқтады: «Бірақ бұл – жаңа пьеса, көңілді пьеса және мисс Раттерфордтың трансқа түсетін ханымының арқасында біздің жылы жүректерімізге қарсы тұра алмайтын пьеса, ол рухтармен тілдесудегі шебер қызметкер». «The Guardian» газетінің Лондон тілшісі былай деп жазды: «Лондон Ноэль Ковардтың қорқынышты фарсын шулы, бірақ бірауыздан емес, ықыласпен қарсы алды. Бір ғана наразылық дауысы естілді – бәлкім, ашуланған спиритуалисттің». «The Times» газеті бұл пьесаны Ковардтың бұрынғы табысы «Сергек қызу» және Уайльдтың классикалық комедиясы «Адалдық маңызы» деңгейіндегі туынды деп санайды. Бірақ пікірлер әртүрлі болды. Джеймс Агат пьесаны «әдеттегідей» деп санады, ал Грэм Грин оны «жаман талғамның шаршатарлық көрінісі» деп атады. 1970 жылы Вест-Эндтегі алғашқы қайта қойылымда пьеса сыншылар тарапынан жылы қабылданды, бірақ 1976 жылғы келесі ірі қойылымда «The Times» газетінің Ирвинг Уордлі: «Стильдік тұрғыдан бұл Ковардтың шедеврі: ол өзінің көзқарасын өмірдің шындығына таңудағы ең толық жетістігі» деп мәлімдеді. Ковардтың серігі Грэм Пэйн Питер Холлға Ковардтың (Пинтер режиссерлік еткен) қойылымды ұнатарын айтты, «өйткені пьеса Чарльз бен Руттың некесіне бағытталған, ал Эльвира мен мадам Аркати екінші рөлде болды». 1987 жылы Бродвейдегі қайта қойылымнан кейін «Newsweek» журналы бұл пьеса Ковардтың Пинтер мен Джо Ортон сияқты драматургтардың алдасты болғанын еске салады деп жазды. 2004 жылы «The Daily Telegraph» газетінің Чарльз Спенсері: ««Сергек қызу» және «Жеке өмірлермен» бірге «Блиф Спирит» Ковардтың үш даусыз комедиялық шедеврінің бірі болып табылады. Бұл пьесаның өлімді әжуалаумен қарауы оны осылай тартымды етеді» деп жазды.

Фильм

"Блитт Спирит" екі рет киноға бейімделді. 1945 жылғы фильмді Дэвид Лин режиссерлік еткен, ал түпнұсқалық сахналық қойылымның екі негізгі актрисасы өз рөлдерін қайта ойнады: Кей Хаммонд Эльвира рөлінде және Маргарет Рутерфорд мадам Аркати рөлінде. Констанс Каммингс Рутты, ал Рекс Харрисон Чарльзды сомдады. Ковард түсірілім кезінде елде болмағандықтан, режиссерлік міндетін Линге жүктеуге мәжбүр болды. Автор нәтижеге риза болмады. Ол Линнің режиссерлік шешімдерін қимылсыз деп бағалады және фильм "толыққанды жаман емес, бірақ болуы керек болғаннан әлдеқайда нашар" деді. 2020 жылы Эдвард Холл режиссерлік еткен нұсқасында Дэйн Стивенс Чарльз, Исла Фишер Рут, Лесли Манн Эльвира және Джуди Денч мадам Аркати рөлінде ойнады. The Guardian газетінде Питер Брэдшоу фильмге бағасы бойынша бес жұлдыздан бір жұлдыз ғана берді: "әзіл-қалжың мен шамадан тыс актерлік шеберліктің фестивалі". "Нью-Йорк Таймс" газеті де ынтасыз пікір білдірді: "Ноэль Коуардтың 1941 жылғы пьесасының абсурд бейімделуі, бастапқы материалды тек құлап-құлап кететін комедия ретінде қайта қарастырады".

Радио

Америка радиосында 1944 жылы (NBC, Рональд Колман, Лоретта Янг және Эдна Бестпен), 1947 жылы (ABC, Клифтон Веббпен, Леонора Корбетпен және Милдред Натвикпен) және 1952 жылы (NBC, Джон Лодермен және Милдред Натвикпен) эфирге таратылды. BBC радиосының алғашқы бейімделуі 1954 жылы Майкл Денисон (Чарльз), Тельма Скотт (Рут), Дулси Грей (Эльвира) және Виннифред Оугтон (Мадам Аркати) қатысуымен көрсетілді. 1972 жылы Денисон мен Грейдің екінші нұсқасы эфирге шықты, онда Гудрун Уре Рут рөлін, ал Сильвия Колридж Мадам Аркати рөлін сомдады. 1983 жылғы нұсқада Пол Эддингтон Чарльз, Джулия Маккензи Рут, Анна Масси Эльвира және Пегги Маунт Мадам Аркати рөлінде ойнады. 2008 жылғы бейімделуде Роджер Аллам Чарльз, Гермиона Гуллифорд Рут, Зои Уэйтс Эльвира және Мэгги Стид Мадам Аркати рөлінде болды. 2014 жылдың желтоқсанында пьесаның бейімделуіне "Арчерлер" спектаклінің актерлері қатысып, әуесқойлық қойылым деп көрсетілді.

Теледидар

1946 жылы американдық теледидар адаптациясы көрсетілді, онда Филип Тонге Чарльз рөлін, Кэрол Гуднер Рут рөлін, Леонора Корбет Эльвира рөлін, Эстель Винвуд Мадам Аркати рөлін, ал Дорин Ланг Эдит рөлін қайта ойнады. Ұлыбританияда BBC телеарнасы 1948 жылы Джордж Мор О'Ферралл режиссерлігімен қойылымды көрсетті, онда Франк Лоутон Чарльз рөлінде, Мариан Спенсер Рут рөлінде, Бетти Энн Дэвис Эльвира рөлінде, ал Берил Мейсор Мадам Аркати рөлін сахнадағыдай қайта ойнады. 1956 жылдың 14 қаңтарында Ковард Ford Star Jubilee сериясы үшін тікелей эфирде американдық теледидар адаптациясын режиссерлік етті және Чарльз рөлін өзі ойнады, Клодетт Колберт Рут рөлінде, Лорен Баколл Эльвира рөлінде, ал Милдред Натвик Мадам Аркати рөлінде болды. 1964 жылы британдық коммерциялық теледидар адаптациясын Джоан Кемп Уэлч режиссерлік етті, онда Гриффит Джонс Чарльз рөлінде, Хелен Черри Рут рөлінде, Джоанна Дунхам Эльвира рөлінде, ал Хэтти Жак Мадам Аркати рөлінде ойнады. 1966 жылы Hallmark Hall of Fame телеарнасында Дирк Богард Чарльз рөлінде, Рейчел Робертс Рут рөлінде, Розмари Харрис Эльвира рөлінде, ал Рут Гордон Мадам Аркати рөлінде ойнаған тағы бір американдық телеқойылымы ұсынылды.

Музыкалық

Пьеса 1964 жылы Хью Мартин мен Тимоти Грейдің кітабы, музыкасы және ән сөздерімен High Spirits мюзикліне қойылды. Ол Бродвейде 375 рет көрсетілді, онда Эдвард Вудвард Чарльз рөлінде, Луиза Трой Рут рөлінде, Тэмми Граймс Эльвира рөлінде, ал Беатрис Лилли мадам Аркати рөлінде ойнады.

Новелизация

Пьеса 2004 жылы Чарльз Осборн тарапынан романдастырылды.