Кіріспе

сөз және оның тарихы

Бұрын Исламды білдіретін жиі қолданылатын термин

Мұхаммедшіл (сондай-ақ Мұхаммед, Магомедан, Магомедан немесе Магометан деп те жазылады) – Мұхаммед пайғамбардың ізбасары үшін қолданылатын сөз. Бұл сөз зат есім және сын есім ретінде қолданылады, яғни Мұхаммедке немесе оның құрған дініне, ұстанымдарына, институттарына және амалдарына қатысты екенін білдіреді. Бұл сөз бұрын жиі қолданылып келген, бірақ қазіргі кезде «мұсылман» және «ислам» терминдері көбірек таралған. Кейбір мұсылмандар осы терминді стильдік мақсатта қолданғанымен, көпшілігі оны ескірген немесе қате атау деп санайды.

Этимология

Оксфорд ағылшын сөздігі ағылшын терминінің алғаш рет қолданылғанын 1663 жыл деп көрсетеді; ескіше жазу Mahometan кем дегенде 1529 жылға дейін жетеді. Ағылшын сөзі неолатын тілінен Mahometanus, ортағасырлық латын тілінен Mahometus, Мұхаммед деген сөзден туындаған. Ол жай ғана Мұхаммедтің ізбасары деген мағынаны білдірген. Батыс Еуропада 13 ғасырға дейін кейбір христиандар Мұхаммедті діннен тайған христиан немесе мұсылмандар құдай деп санайтын. Орта ғасырлық Еуропа әдебиетінің кейбір туындыларында мұсылмандарды "кәпірлер" немесе "paynim foe" (жау) сияқты есімдермен атаған. Мысалы, "Роланның жыры" сияқты шығармаларда мұсылмандар Аполлон, Люцифер, Термагант және Махаунд сияқты түрлі "санамдарға" дұға ететіндей бейнеленген. Темплирлерге қарсы сот процесінде (1300-1310 жылдар) олардың Бафомет деген шайтанға табынуы жиі айтылды; бұл Мұхаммедтің латынша транслитерациясы "Махометке" ұқсас, ал латын тілі тағы 500 жыл бойы Еуропаның көп бөлігінде ғылым мен білімнің тілі болып келді.

Ескіру

Бұл термин көбінесе мұсылман (бұрын «Мослем» деп транслитерацияланған) немесе исламдық терминдерімен ығыстырылды. «Мұхаммедтің» термині еуропалық әдебиетте кем дегенде 1960 жылдардың ортасына дейін жиі қолданылды. Бүгінде «мұсылман» термині жиірек қолданылады, ал «Мұхаммедтің» термині көне деп есептеледі, кейбір жағдайларда тіпті ұятты болып саналады. Бұл термин шектеулі түрде қолданыла береді. Пәкістанның Лахор қаласындағы Үкіметтік Мұхаммедтік ағылшын-шығыс колледжі бастапқы атын сақтап қалды, ал Үндістанның Алигарх қаласындағы «Мұхаммедтік ағылшын-шығыс колледжі» 1920 жылы Алигарх мұсылман университеті деп қайта аталды. Бангладеш пен Үндістанда «Мұхаммедтік спорт клубы» (Дака), «Мұхаммедтік спорт клубы» (Читтагонг), «Мұхаммедтік спорт клубы» (Женаида) және «Мұхаммедтік спорт клубы» (Колкатта) сияқты бірнеше спорт клубтары бар.

Мұсылманның бұл терминге қарсылығы

Кейбір қазіргі заманғы мұсылмандар бұл терминге қарсылық білдіріп, Мұхаммед (с.ғ.с.) өзінің немесе оның ерте ізбасарларының бұл терминді қолданбағанын, ал дін тек Құдайға ғана құлшылық етуді үйрететінін (Ширк және Таухидті қараңыз) және Мұхаммедке немесе Құдайдың басқа пайғамбарларына емес екенін айтады. Сондықтан қазіргі мұсылмандар "Мухаммедан" терминін қате деп санайды, себебі оларға ол "Христиан және Христиандық Мәсіхке құлшылық етуді білдіргендей, Мұхаммедке құлшылық етуді білдіреді" сияқты ұғым тудырады. Сонымен қатар, "әл-Мухаммадия" (араб тіліндегі "Мухаммедан" сөзінің баламасы) термині исламда бірнеше діни ағымдарды, олардың кейбіреулері еретик саналғанын белгілеу үшін қолданылған.

Мұсылмандарда қолданылуы

Исламның көптеген мектептері мен бағыттары болған және бар. Тариқа Мухаммадия ("Мұхаммед жолы") – 18 ғасырда пайда болған реформалық суфизм мектебі. Ол суфизм философиясы мен тәжірибесін пайғамбардың және хадистің билігі мен үлгісіне сәйкес қайта бағыттауға және үйлестіруге ұмтылады. Индонезияда Мухаммадия ("Мұхаммедтің ізбасарлары") – синкретизм мен суфизм тәжірибелерінен бас тартып, пайғамбардың өмірінен алынған хадис пен мысалдарға негізделген, Исламның таза түріне оралуды жақтаған сүнниттік әлеуметтік-діни реформа қозғалысының атауы. Ол "Геракан Прамука Индонезия" сияқты скауттар сияқты ұйымдарды ислами мақсаттарға бейімдеді.