Кіріспе
Дельфиндер түрлері
Түрлер жәшігі
| атауы = Жалпы бөтелке мұрынды дельфин
| статусы2 = CITES A2
| статусы2 жүйесі = CITES
| статусы2 сілтемесі =
| туысы = Tursiops
| түрі = truncatus
| авторы = (Montagu, 1821)
| бөлініс деңгейлері = Subspecies
| бөлініс сілтемесі = Өмір бойы суда өмір сүретін, жалпы бөтелке мұрынды дельфиндер әлемнің барлық қоңыржал және тропикалық мұхиттарында қоныстанды, тек полярлық сулардан басқа. Бұрын тек «бөтелке мұрынды дельфин» деп белгілі болған, қазір бұл термин Tursiops туысына толығымен қолданылады. Бұл түр ішінде, тіпті жақын орналасқан популяциялар арасында да айқын генетикалық айырмашылықтар байқалғандықтан, көптеген мамандар қосымша түрлерді мойындау мүмкіндігін қарастыруда. Бөтелке мұрынды дельфиндердің ұзындығы аралығында, ал салмағы аралығында болады. Еркектер әдетте ұрғашылардан ірілеу және ауыр болады. Әлемнің көп бөлігінде ересектердің ұзындығы ; салмағы аралығында құрайды. Дегенмен, барлық киттер мен дельфиндер сияқты, олардың мұрыны нағыз мұрын емес; мұрын оның орнына бастарының үстіндегі дем тесігіне эволюциялады. Олардың мойны басқа дельфиндерге қарағанда икемдірек, себебі жеті омыртқасының бесеуі басқа дельфиндердегідей бірікпеген.
Speciesbox
| name = Common bottlenose dolphin
| status2 = CITES A2
| status2 system = CITES
| status2 ref =
| genus = Tursiops
| species = truncatus
| authority = (Montagu, 1821)
| subdivision ranks = Subspecies
| subdivision ref = Spending their entire life in water, common bottlenose dolphins inhabit temperate and tropical oceans throughout the world, absent only from polar waters. While formerly known simply as the bottlenose dolphin, this term is now applied to the genus Tursiops as a whole. As considerable genetic variation has been described within this species, even between neighboring populations, many experts think additional species may be recognized. The bottlenose is between long, and weigh between Males are generally larger and heavier than females. In most parts of the world, adult length is between ; weight ranges between Like all whales and dolphins, though, the snout is not a true nose; the nose instead evolved into the blowhole on the top of their heads. Their necks are more flexible than other dolphins' due to five of their seven vertebrae not being fused together like in other dolphins.
Ақпараттық қызмет
Қарапайым дельфиннің миы адам миынан үлкен. Шөлмектің интеллектын зерттеудің көптеген тәжірибелері мимикрияны, жасанды тілді қолдануды, нысандарды жіктеуді және өзін-өзі тануды қамтиды. Осы интеллекте адамдармен кеңінен қарым-қатынас жасауға себеп болды. Қарапайым дельфин аквариум шоуларында және "Flipper" сияқты телебағдарламаларда кеңінен танымал. Ол сондай-ақ теңіз миналарын табу немесе жау шабуылдаушыларын анықтау және белгілеу сияқты әскери мақсаттар үшін, мысалы, АҚШ Теңіз сүтқоректілері бағдарламасында оқытылған. Кейбір аймақтарда олар жергілікті балықшылармен ынтымақтаса жұмыс істейді, балықты балықшыларға қарай жетелеп, балықшылардың торларынан қашқан балықтарды жейді.
Экология және мінез-құлық
Дельфиндер өте әлеуметтік жануарлар болып табылады, олар әдетте 15-ке жуық жеке тұлғадан тұратын топтарда, «под» деп аталатын топтарда өмір сүреді, бірақ топтың мөлшері дельфиндердің жұптарынан 100-ден астамға дейін, тіпті кейде қысқа мерзім ішінде 1000-нан астам жануарға дейін өзгеруі мүмкін. Эхолокация – қоршаған ортаны түсіну үшін шығарылатын және қабылданатын дыбыс толқындары. Дыбыс толқындары шығарылғанда, олар кері секіріп, мида 120 кГц жиілікте түсіндірілетін нервтік импульстар ретінде қабылданады. Бұл дельфиндерге навигацияға, байланысқа, аң ауруға және жақын жердегі жыртқыштарды анықтауға көмектесетін нысандардың орналасуын, пішінін және мөлшерін білуге мүмкіндік береді. Дельфиндер жоғары және төмен жиілікті дыбыстарды шығара алады, бірақ төменгі жиіліктер суда жақсы тарайды, бұл эхолокация қолданғанда ең жақсы нәтижелерге мүмкіндік береді. Кадис шығанағындағы асқазанның ішкілігі мен тұрақты изотоптарды талдау нәтижесінде, Еуропалық конгер (Conger conger) және Еуропалық мерлук (Merluccius merluccius) жалпы бөтелке мұрынды дельфиндердің ең маңызды жемі болғанымен, массалық тепе-теңдік изотоптық араласу моделі (MixSIAR), δ13C және δ15N қолданылуы арқасында Sparidae тұқымдасына жататын балықтар; Диплодус аннулярлар және D. bellottii), резеңке ерінді балық (Plectorhinchus mediterraneus) және жалпы пандора (Pagellus erythrinus), сондай-ақ Еуропалық мерлук, скумбриялар (Scomber colias, S. japonicus және S. scombrus), Еуропалық конгер, қызыл жолақты балық (Cepola macrophthalma) және Еуропалық шпрот (Sardina pilchardus) қосылған қоспа тамақ ретінде сіңіріледі. Зерттеулер көрсеткендей, дельфиннің рационындағы балық түрлері мен олардың мөлшері оның денсаулығына және метаболизміне елеулі әсер етеді. Дельфиндер күн сайын өз салмағының 10-20% -ын жейді, ал жүкті және бала емізетін аналық дельфиндер одан да көп жейді.
Байланыс
Дельфиндер қарым-қатынас үшін дыбысты пайдаланады, оның ішінде үскірік шығаратын демік тесігінен, демік тесігінің астындағы мұрындық қуыстардан шығатын сыбызғылар, сондай-ақ судан секіріп шығу және құйрықтарын суға соғу сияқты дене тілі арқылы шығатын дыбыстар бар. Дельфиндер бір-бірін жеке-жеке тану үшін әрқайсысының есімдік сыбызғысын жасайды. Қарым-қатынас барысында, ақбалық дельфиндер бір-бірін тістерімен ұстап алады, бұл арқа қанатында ерекше жарақаттар мен ойықтарды қалдырады, олардың әрқайсысын анықтауға мүмкіндік береді. Бұл бірегей белгілер әлемнің түкпір-түкпіріндегі зерттеулерде әмбебап түрде қолданылады.
Балаға бағытталған қарым-қатынас
Адамдар ести алмайтын жиілік диапазонында орналасқан жалпы суырғыштар ана мен төл арасындағы байланыс орнатуда маңызды рөл атқарады. Барлық 19 жағдайда аналық дельфин төлі қасында болғанда жоғары жиілікке жету немесе жиілік диапазонын кеңейту арқылы бірдей есімдік сыбызғысын өзгертті. Сол сияқты, адамдар балаға бағытталған сөйлеуді (CDS) қалыптастыру үшін жоғары негізгі жиіліктер мен кең ауқымды диапазонды қолданады. Бұл басқа түрлерде сирек кездеседі. Аналық дельфиндер 3-6 жылда бір рет төлдейді. Бір жылдық жүктілік кезеңінен кейін аналық бір төл туады. Әйелдер жыныстық жетілуге жеткенде әдетте 3-6 жылда бір рет көбейеді, ал бөтелке мұрынды дельфиндерде менопауза жайлы тіркелмеген. Жыныстық жетілу жасы популяцияға байланысты 5-14 жас аралығында өзгереді; еркектерде 8-13 жас аралығында, ал әйелдерде 5-10 жас аралығында жыныстық жетілуге жетеді. Бөтелке мұрынды дельфиндерге қатысты негізгі қауіп-қатерлер олардың географиялық орналасуына байланысты. Жағалаудың аяз суларында өмір сүретін дельфиндер ең ірі жыртқыштар болып табылады, бірақ жас дельфиндерді аналары акулалардан қорғауы қажет. Теңіздің терең суларындағы дельфин популяциялары акула шабуылдарына көбірек ұшырайды, бірақ топта өмір сүру олардың тірі қалуына көмектеседі. Басқа жыртқыштар, негізінен жаңа туған төлдерге зиян келтіретін, шағатайлар мен косаткалар бар.
Тарату
Дельфиндер планетаның барлық мұхиттарында, соның ішінде кейбір өзендер мен басқа да экожүйелерде мекендейді. Бірақ, жалпы бөтелке мұрынды дельфин әлемнің жылы мұхит аймақтарында, әсіресе, қоңыржай, субтропиктік және тропиктік мұхиттарда кездеседі. Жалпы саны 600 000-ға жуық деп есептеледі. Кейбір бөтелке мұрынды дельфин популяциялары жағалауға жақын (жағалау популяциялары), ал басқалары теңізге қарай (теңіз популяциялары) өмір сүреді. Әдетте, теңіз популяциялары ірі, қараңғырақ болып келеді және олардың қанаттары мен тұмсықтары пропорционалды түрде қысқарақ болады. Теңіз популяциялары маусым ішінде 500 км-ге дейін көшіп-қонуы мүмкін, бірақ жағалау популяциялары көбінесе аз жылжып жатады. Дегенмен, кейбір жағалау популяциялары Эль-Ниньо құбылысына байланысты ұзақ көші-қон жасайды. Жағалау дельфиндері жылы, сайы суларға бейімделген сияқты. Олардың денесі кішкентай, ал қанаттары үлкен, бұл маневрлік қабілетін арттырып, жылуды таратуға көмектеседі. Оларды порстарда, шығанақтарда, лагуналарда және сағаларда кездестіруге болады. Ал теңіз дельфиндері суық, терең суларға бейімделген. Олардың қанындағы белгілі бір қасиеттері терең суға сүңгуге жақсы бейімделгенін көрсетеді. Олардың айтарлықтай үлкен денесі жыртқыштардан қорғайды және жылуды сақтауға көмектеседі.
Адаммен басқа өзара іс-қимылдар
Дельфиндермен адамдардың арасындағы кейбір қарым-қатынастар дельфиндерге зиян келтіреді. Дельфиндерді аулау индустриясы Жапония, Тайжи қаласы және Фарер аралдары сияқты көптеген елдерде бар, онда жыл сайын жалпы мұрынты бар дельфиндер тамақ үшін ауланады. Сонымен қатар, дельфиндер кейде тон балығы аулау кезінде көзді ретсіз түскідей шалынып өлтіріледі. Тиао – 1994 жыл шамасында Бразилияның Сан-Себастьян қаласында алғаш көрінген және адамдардың өзімен қарым-қатынас жасауына жиі рұқсат берген жалғыз еркек мұрынты бар дельфин болды. Кейіннен ол бір жүзушіні өлтіргені және көптеген адамдарды жарақаттағаны үшін танымал болды, соның салдарынан "өлтіруші дельфин" деген лақап атын алды. Фунги – 1983 жылдан 2020 жылы жоғалып кеткенге дейін Ирландияның Дингл-Харбор портында адамдармен тығыз байланыста өмір сүрген тағы бір жалғыз еркек мұрынты бар дельфин еді. Ол қаланың символына айналды, бірақ оның жалғыз дельфин болғандығына қатысты күмәндер бар.
Қорғау
Солтүстік, Балтық, Жерорта және Қара теңіздегі жалпы бөтелкелі дельфин популяциялары Бонн конвенциясының Жабайы жануарлардың көшпелі түрлерін қорғау туралы конвенциясының (ЖЖТК) II қосымшасына енгізілген, себебі олардың сақталу жағдайы нашар немесе оларға арнайы келісімдермен ұйымдастырылған халықаралық ынтымақтастық зор пайда әкелер еді. Бұл түрлердің халықаралық саудасы (оның ішінде бөліктері/туындылары) Жойылу қаупі бар түрлердің халықаралық саудасы туралы конвенция (CITES) II қосымшасында реттеледі. Сондай-ақ, Батыс Африка және Макаронезия аймақтарындағы манати және шағын киттерді қорғау жөніндегі өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойылған.
Теңіздің ластануы
Жалпы бөтелке мұрынды дельфиндер АҚШ-тың оңтүстік жағалауындағы жағалау және сағалық экожүйелерде ең көп кездесетін жоғары деңгейдегі хищниктер болып табылады, осылайша биоаккумуляция мен экожүйенің денсаулығының маңызды индикаторы қызметін атқарады. Дельфиндерде жиі кездесетін кейбір аурулар адамның қызметімен байланысты, мысалы, судың ластануы. Судың ластануы нүктелік және нүктелік емес ластану көздерімен байланысты. Нүктелік ластану – мұнай төгілуі немесе белгілі бір нысаннан химиялық заттардың шығарылуы сияқты жалғыз көзден шығады. Deepwater Horizon мұнай төгілуінің қоршаған ортаға тигізген әсері тікелей болды және болашақ популяцияларға ұзақ мерзімді әсерін тигізуде. Жалпы бөтелке мұрынды дельфиндер бала туу, азық іздеу және тамақтану үшін осы маңызды орталарды пайдаланады. Химиялық заттардың немесе теңіз ластануының қоршаған ортаға тигізген әсері немесе өзгерістер эндокриндік жүйелерді өзгертіп, бұзуы мүмкін, бұл болашақ популяцияларға әсер етеді. Мысалы, мұнай төгілуі әйел дельфиндерде өкпе және репродуктивті ауруларға әкелуі мүмкін. Жақында жүргізілген зерттеуде АҚШ-тың Луизиана штатындағы Баратариа шығанағында ұсталған және тексерілген 32 дельфиннің өкпе ауруының және стрестің белгілері анықталды. Осы 32 дельфиннің 10-ы жүкті болды және 47 айлық тексеруден кейін тек 20% ғана тірі туды, ал бұл көрсеткіш осы аймақта бұрынғы 83% сәттілік деңгейімен салыстырылғанда төмендеді. Бұл аймақтағы соңғы мұнай төгілуі осы өте төмен көрсеткіштердің бір себебі деп есептеледі. Флориданың шығыс жағалауындағы тығыз адам қоныстануы және қарқынды ауыл шаруашылығы әрекеттері тұщы су мөлшерінің артуына, дренаж үлгілерінің өзгеруіне және су сапасының нашарлауына (яғни химиялық ластану, жоғары қоректік заттардың түсуі, тұздылықтың төмендеуі, теңіз шөптерінің мекендеу ортасының азаюы және эвтрофикация) әкелді. Ауыл шаруашылығы химиялық заттары мен тыңайтқыштарынан түсетін жоғары қоректік заттар эвтрофикация мен гипоксияға алып келеді, бұл су сапасын күрт төмендетеді. Бұл нүктелік емес көздерден түсетін фосфор мен азоттың артық мөлшері балдырлардың шамадан тыс өсуіне байланысты оттегінің табиғи циклін бұзады. Зиянды балдырлардың гүлдеуі дельфиндердің өлі аймақтары мен өлім-жітіміне себеп болады, себебі олар динофлагеллят Karenia brevis өндіретін улы brevetoxin-мен ластанған балықтарды жейді. Бреветоксиндер – теңіз сүтқоректілері, теңіз тасбақалары, құстар мен балықтарда жедел тыныс алу және неврологиялық симптомдарды, соның ішінде өлімді тудыратын нейротоксиндер.