Кіріспе

Бану Мункид ақын және тарихшы.

Маджд ад-Дин Усама ибн Муршид ибн Али ибн Мункид әл-Кинәни әл-Калби (сондай-ақ Усама, Усама және т.б.; مجد الدّين اُسامة ابن مُرشد ابن على ابن مُنقذ الكنانى الكلبى) (4 шілде 1095 – 17 қараша 1188) немесе Ибн Мункид – ортағасырлық араб мұсылман ақыны, жазушысы, *фарис* (сарындар), және Сирияның солтүстігіндегі Шаизар әулетінің дипломаты. Оның өмірі бірнеше ортағасырлық мұсылман династияларының өркендеуімен, Бірінші крест жорығының басталуымен және крестшілер мемлекеттерінің құрылуымен бірге өтті. Ол Шаизар әмірінің немересі және мұрагері болуға мүмкіндігі бар еді, бірақ 1131 жылы жер аударылып, қалған өмірін басқа басшыларға қызмет етумен өткізді. Ол Дамаскіде Буридтер, Зенгидтер, кейіннен Аюбидтер сарайында қызмет етті, Зенгиге, Нұр ад-Динге және Салахиддинге жартылай ғасырға жуық қызмет етті. Ол сондай-ақ Каирдегі Фатимидтер сарайына, сондай-ақ Хисн Кайфадағы Артукидтерге қызмет етті. Ол Араб елдерін кеңінен аралап, Мысыр, Сирия, Палестина және Тигр өзені бойында саяхаттап, Меккеге қажылық жасады. Ол өзі қызмет еткен сарайлардың саясатына жиі араласып, Дамаск пен Каирден жер аударылды. Өмірінде және одан кейін ол ақын және *әдиб* ("әдебиет адамы") ретінде танымал болды. Ол көптеген поэзия антологияларын жазды, мысалы, "Китаб әл-'Аса" ("Құбылыс кітабы"), "Лубаб әл-Адаб" ("Тазарту ядролары") және "әл-Маназил ва'л-Дияр" ("Тұрғын үйлер мен мекендер"), сондай-ақ өзінің түпнұсқа поэзия жинақтарын. Қазіргі уақытта ол көбінесе "Китаб әл-Итибар" ("Мысал арқылы білім кітабы" немесе "Көңілді шолу кітабы") үшін еске алынады, онда ол көптеген реттермен байланысқа түскен крестшілер туралы толық сипаттамалар бар, және олардың кейбіреулерін достар санады. Оның отбасының көп бөлігі 1157 жылы Шаизарда болған жер сілкінісінде қаза тапты. Ол 1188 жылы Дамаскіде 93 жасында қайтыс болды.

Ерте өмір

Усама – Муршидтің ұлы, Шейзар әмірі Насрдың жүрегі туысы. Шейзар стратегиялық маңызды орын және Сирияның ішкі аймақтарына кіру мен бақылауға мүмкіндік беретін қақпа ретінде қарастырылды. Арабтар 637 жылы Левантты жаулау кезінде Шейзарды алғаш басып алды. Маңыздылығына байланысты, ол арабтар мен византиялықтар арасында бірнеше рет қолдан-қолға ауысты, византиялықтар оны 999 жылы қайтарып алды. 1025 жылы Хама билеушісі Салих ибн Мирдас Бану Мункид тайпасына Шейзар маңында жер берді. Уақыт өте келе олар жерлерін кеңейтіп, бекіністер мен қамалдар салды, содан кейін 1080 жылы Усаманың атасы Изз әл-Даула әл-Мурхаф Наср оны қайтарып алды. 1098 жылы Наср қайтыс болғаннан кейін, Усаманың әкесі Маджд ад-Дин Әби Салама Муршид (1068–1137) Шейзар мен айналасындағы қалалардың әмірі болды. Бірақ ол көп ұзамай орнын Усаманың інісі Иzz ад-Дин Әби әл-Асакер Сұлтанға берді, себебі Муршид саясаттан гөрі дін мен аң аулауға көбірек қызығушылық танытты. Сұлтан билік еткен кезде Шейзарға Алеппоның Бану Килаб тайпасы, Хашшашин сектасы, византиялықтар және крестшілер көп рет шабуыл жасады. 1137 жылы византиялықтар 10 күн бойы қоршау машиналарын қолданып шабуылдады, ал крестшілер оны басып алуға көп рет тырысты. Дегенмен, табиғи бекіністерінің арқасында Шейзар ешқашан жаудың қолына тимеді. Бала кезінде Усама төрт ұлдың екіншісі болды және оны әкесі де, анасы Лулуа да тәрбиеледі, ол бұрын Усаманың әкесін тәрбиелеген еді және кейін Усаманың балаларын да тәрбиеледі. Әкесі оған Құранды жаттауға көмектесті, сондай-ақ Кафартабтың Ибн Мунирасы мен Толедоның Әбу Абдулла әл-Тулайтули сияқты ғалымдардан білім алды. Жастық шағының көп бөлігін отбасымен бірге аң аулаумен өткізді, бұл оның демалысы болды және сонымен бірге, фрусияның бір бөлігі ретінде, жауынгер (фарис) ретінде шайқасқа дайындыққа да септі. Ол сондай-ақ көршілес Триполи және Антиохия графтықтарына, Хама, Хомс және басқа да жерлердегі жаушыл мұсылман көршілеріне, сондай-ақ Шейзар маңында бекінген Хашшашинге қарсы көптеген жауынгерлік тәжірибе жинады. Усаманың айтуынша, оның алғашқы шайқас тәжірибесі 1119 жылы Апамеядағы крестшілерге жасалған шабуыл кезінде болды. Сұлтанның еркек балалары болмағандықтан, Усама оның орнын басуға үміттене берген болуы мүмкін. Ол оны басқа бауырларынан ерекшелеп, соғыс және аң аулау жолын үйретті. Ол тіпті оны жеке тапсырмаларға және өкіл ретінде жіберді. Бірақ Сұлтан ұл тауып алғаннан кейін, ол енді Усама мен Муршидтің басқа ұлдарын бағаламады. Усаманың айтуынша, Сұлтан 1131 жылы арыстан аулауда үлкен жетістікке жеткеннен кейін қызғанышқа бой алды, ол қалаға аулау трофеі ретінде үлкен арыстан басын иеленген күйі кірді. Оны көрген әжесі оның ағасына бұл қандай әсер ететіні туралы ескертті. Осыған қарамастан, ол өмірбаянында бірнеше рет ағасы туралы жақсы пікір білдірді және оның асыл істерін атап өтті. Усама 1129 жылы Шейзардан уақытша кетіп, 1137 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін жер аударылуы тұрақты болды. Сұлтан 1154 жылы қайтыс болды, ал оның ұлы Тадж әл-Дула Наср ад-Дин Мұхаммед қамалға мұрагерлік етті. Бірақ 1157 жылы аймақты жер сілкінісі басып, оның отбасы мүшелерінің көпшілігі қаза тапқанда, Усама сол әулеттің соңғы тірі мұрагері болды.

Дамаск пен Мысыр

Осама Хомсқа барып, Мосул мен Алеппоның атабегі Зенгиге қарсы шайқаста тұтқынға түсті. Тұтқындалғаннан кейін ол Зенгидің қызметіне кірді және солтүстік Сирия, Ирак және Армения бойынша саяхаттап, 1132 жылы Бағдадтың сыртындағы Аббасид халифасы, соның ішінде Зенгидің жауларына қарсы күресті. 1135 жылы ол оңтүстікке, Хамаға оралды, онда Зенгидің генералдарының бірі әл-Ягисияни губернатор болып тағайындалды. Әкесі 1137 жылы мамыр айында қайтыс болғаннан кейін ол Шайзарға оралды, ал 1138 жылы сәуірде Византия императоры Иоанн II Комнен қаланы қоршауға алған кезде қайтадан сонда болды. Императордың Шайзарды қоршауы сәтсіз аяқталды, бірақ қала ауыр зақымдалды. Қоршаудан кейін Осама Зенгидің қызметінен кетіп, Буридтер әулетінің атабегі Мүин ад-Дин Унур билеген Дамаскқа келді. Зенги Дамаскіді басып алуға ниеттенгендіктен, Осама мен Унур көмек үшін Иерусалим патшалығына жүгінді. 1138 жылы Осама Иерусалимге алғашқы сапармен жіберілді, ал 1139 жылы Зенги Дамаск аумағындағы Баалбекті басып алды. 1140 жылы Унур Осаманы крестоносшылармен келісімге келу үшін Иерусалимге жіберді, және ол да, Унур да 1140 және 1143 жылдар аралығында жаңа одақтастарына бірнеше рет барды. Осы дипломатиялық миссиялар барысында Осама басқа крестоносцы ордендеріне қарағанда көбірек өркениетті деп есептеген Темплер рыцарьларының мүшелерімен достық қарым-қатынас орнатты. Кейін Осама Унурға қарсы қастандыққа қатысы бар деген күдік туды, сондықтан ол 1144 жылы қарашада Дамаскіден Фатими Каирге қашып кетті. Каирде ол бай сарайда қызметкер болды, бірақ ол да қастандықтар мен құпия жоспарларға қатысты. Жас әз-Зафир 1149 жылы халифа болды, ал Ибн Саллар уәзир болды, Осама оның кеңесшілерінің бірі болды. Салар Осаманы Зенгидің ұлы Нур ад-Динмен крестоносшыларға қарсы одақ құру үшін жіберді, бірақ келіссөздер сәтсіз аяқталды. Осама Мысырға қайтып бара жатқанда Аскалонның сыртында крестоносшылармен шайқасқа қатысты, ал одан кейін ағасы Әли Газада қаза тапты. Мысырда Салар 1153 жылы өзінің ұлы Аббас, Аббастың ұлы Наср және халифа әз-Зафирдің қолынан қаза тапты. XIII ғасырдың тарихшысы Ибн әл-Атирдің айтуынша, осы қастандықтың бастамашысы – Осама. 1154 жылы Аббас әз-Зафирді өлтіргенде де Осаманың қатысы болуы мүмкін. Әз-Зафирдің туыстары Талай ибн Рузикті қолдаушы деп жариялады, ол Аббасты Каирден қуды, ал Осама оған ерді. Ол Каирдегі мүлкін жоғалтты, ал Дамаскқа бара жатқан жолда оның серігіне крестоносшылар мен бедуиндер шабуыл жасады, бірақ 1154 жылы маусымда ол жақында ғана Нұр ад-Дин басып алған Дамаскқа аман-есен жетті. Ибн Руззик оны қайта оралуға көндіруге тырысты, өйткені оның отбасының қалған бөлігі әлі де Каирде болды, бірақ Осама оларды 1156 жылы крестоносшылар аумағы арқылы Дамаскқа әкеле алды. Крестоносшылар оларды қауіпсіз тасымалдауға уәде берді, бірақ оларға шабуыл жасалып, тоналды, және Осама өзінің барлық кітапханасынан айырылды.

Кейінгі жылдар

1157 жылы Шайзар жер сілкінісінен қирады, нәтижесінде Усаманың барлық туыстары көз жұмды. Олар Усаманың інісі Мұхаммедтің ұлының сүндет тойына қатысу үшін сол жерде болған еді, ол жақында Сұлтанның орнын басып, әмірлікке ие болған болатын. Аман қалған жалғыз адам – Мұхаммедтің әйелі. Усама Дамаскіде қалды, ал туған жері қирағаннан кейін жартылай зейнеткерлікке шықты. 1160 жылы Меккеге қажылық сапар жасап, 1162 жылы Нұр әд-Динмен бірге крестшілерге қарсы жорыққа қатысты. 1164 жылы Харим шайқасында болды. Сол жылы Усама Нұр әд-Диннің қызметінен кетіп, солтүстікке, Хисн Кайфаның артукид әмірі Қара Арсланның сарайына барып қосылды. Усаманың Хисн Кайфадағы өмірі туралы мәліметтер аз, бірақ ол аймақ бойынша саяхаттап, көптеген еңбектерін сол жерде жазған болуы мүмкін. 1174 жылы Усама Дамаскқа Саладиннің қызметіне шақырылды, ол сол жылдың басында Нұр әд-Диннің орнын басып, Усаманың ұлы Мурхафтың досы еді. Усама Хисн Кайфадағыдай жартылай зейнеткерлікпен өмір сүрді және әдебиет және соғыс мәселелерін талқылау үшін Саладинмен жиі кездесті. Ол Дамаскіде поэзия мен хадисті оқытқан және Саладин мен оның ірі қолбасшылары, соның ішінде әл-Қади әл-Фадил және Имад әд-Дин әл-Исфахани үшін поэзия кештерін өткізген болуы мүмкін. 1188 жылдың 17 қарашасында қайтыс болды. Ол Дамаскіде Қасиюн тауында жерленді, бірақ қабірі қазір жоғалып кеткен.

Отбасы

Усаманың үш бауыры болды: Мұхаммед, 'Али және Мункид. Оның туысы, сондай-ақ Мұхаммед, Усаманың әкесі Сұлтаннан кейін Шайзар әмірі болды. 1126 жылы оның Мурхаф есімді ұлы дүниеге келді, ал тағы бір ұлы, Әбу Бәкір бала кезінде қайтыс болды. 1166 жылы Хисн Кайфада Умм Фарва есімді қызы болды. Ол басқа балалары туралы да айтады, бірақ олардың есімдері, сондай-ақ оның әйелі немесе әйелдерінің есімдері белгісіз. Ол әкесін дүниелік істерге қызығушылық танытпаған, сондай-ақ дінге берілген адам ретінде сипаттады. Ол уақытының көп бөлігін Құран оқып, ораза ұстап, күндіз аң аулап, ал түнде Құранды көшіріп жазумен өткізді. Сондай-ақ, ол өзінің "Китаб әл-Итибар" автобиографиясында крестшілерге қарсы болған бірнеше шайқас туралы айтқан.

Дін

Кейде Усама шииттікке жатады деп есептеледі, себебі ол жиі Әли туралы жазады, оның отбасы Фатимидтермен және басқа шииттік династиялармен байланыс құрған, ал ол өзі Мысырда Фатимидтерге қызмет еткен. Филип К. Хитти оның шииттерге "сырын ашуға дайындығы" болған деп ойлады. Пол М. Кобб бұл мәселеде жететін дәлел жоқ деп санайды, бірақ ол, мүмкін, "шығуға болатын шииттік бейімділіктері" бар суннит болған деседі. Роберт Ирвин Бану Мункидті он екілік шииттер деп есептейді (Фатимидтерден өзгеше, олар жетіліктер болған), ал Усаманың шииттікке қатыстылығын тағы бір көрсеткіші – ол шииттік доктринадағыдан өзгеше джихадты жақтырмауы. Усама христиан монахтары мен қасиетті адамдарын да сыйлаған, мұсылмандардың христиандардай дінге берілмегеніне алаңдаған. Өмірінің соңында Дамаскіде суфизм туралы білгенде, оған қатты әуеленген.