Кіріспе

1847 жылы Анн Бронте жазған «Агнес Грей» романы – ағылшын жазушысы Анн Бронтедің (Актон Белл псевдонімімен жазған) алғашқы романы. Алғаш рет 1847 жылдың желтоқсанында жарық көрген бұл роман 1850 жылы қайта басылды. Роман Агнес Грей – гувернантканың ағылшын дворяндарының отбасыларындағы жұмысын баяндайды. Аннның әпкесі Шарлотта Бронте жасаған зерттеулер мен түсініктемелер, романның негізі Анн Бронтенің бес жыл бойы гувернант ретінде өткізген тәжірибесіне құрылғанын көрсетеді. 1847 жылы жарық көрген Шарлоттаның «Джейн Эйр» романы сияқты, бұл да гувернанттың осал жағдайы мен оның жас әйелге тигізетін әсерін зерттейді. Басты кейіпкерді таңдау арқылы Анн, қысым, әйелдер мен гувернанттарға жасалған зорлық-зомбылық, оқшаулану және эмпатия идеялары сияқты мәселелерді көтеріп, шешуге мүмкіндік алады. Романның тағы бір тақырыбы – жануарларға қатысты әділдік. «Агнес Грей» bildungsroman стилінде жазылған, жеке тұлғаның өсуі мен ересек болу жолындағы өзгерістерін көрсетеді. Ирландиялық жазушы Джордж Мур «Агнес Грей» романын «ағылшыз тіліндегі ең тамаша прозалық туынды» деп атап, Аннның прозасын Джейн Остинмен теңеген. Ал қазіргі сыншылар Мурдың айтқандарындай ашық мақтаудан аулақ тұрып, «Агнес Грей» романына құрметпен қарауда.

Бастапқы және жарияланым

Эдвард Читам «Агнес Грейдің» пайда болуын 1845 жылғы 31 шілдедегі Энннің күнделігіндегі өмірге қатысты ойларға байланысты деп санайды. Бронте әпкелерінің ішінде баспаға шығару үшін прозалық туындыны алғаш рет Анна жазған болуы мүмкін, бірақ «Агнес Грей», «Бозғыр қаялар» және «Джейн Эйр» барлығы бір жылда – 1847 жылы жарық көрді. Энннің романы Томас Ньюби тарапынан үш томдық форматта жарияланды: Эмилидің «Бозғыр қаялар» шығармасы бірінші екі томды құрады (оның көлеміне байланысты), ал «Агнес Грей» үшінші томды құрады. 1847 жылы жарық көрген «Агнес Грейдің» алғашқы басылымында баспагер Ньюбидің немқұрайлылығына байланысты көптеген орфографиялық, пунктуациялық және басқа да қателер кездесті. Дегенмен, 1850 жылы жарық көрген екінші басылымда Шарлотта Бронте жасаған мұқият түзетулерден кейін көптеген өзгерістер енгізілді. Стиви Дэвис мәтіннің артындағы зиялылық күшін атап көрсетеді: «Агнес Грейдегі мәтін мен диалогтың шынайылығы – мұқият байқаулардың нәтижесі, ол авторлық ирония мен сырлы күштің жұмсақ әсерімен шоғырланған».

Өмірбаяндық роман

Агнес Грей – автобиографиялық роман, оның оқиғалары мен Энннің гувернант ретіндегі өмірі арасында тығыз байланыс бар; 1839 жылдың сәуір айында ол Йоркширдегі Мирфилдте, Хаворттан шамамен 20 миль қашықтықта орналасқан Блейк Холлдың Ингам отбасымен гувернант қызметіне кірісті, Блумфилдтер оларға ұқсас. Романның ең есте қаларлық эпизодтарының бірі, Агнес Том Блумфилдтің қинауынан құтқару үшін құстарды өлтіруі – нақты оқиғаның негізінде жазылған. 1839 жылдың желтоқсан айында Анна да, Агнес сияқты, жұмыстан босатылды. Бронте жануарларға қатыгездік көрсетуді, сондай-ақ Агнеске деген құрметсіздікті бейнелейді. Жоғары тұрған еркектерден «төмен» саналатын жануарлар мен әйелдерге жасалған қанаудың арасында параллельдер салынған. Энн үшін жануарларға қатысты көзқарас адамның мінезін көрсетеді.

Оқшаулау

Мария Фроулидің айтуынша, Агнес өте ерте жасынан оқшауланған. Ол "ауылдық өмір салтынан" шыққан, ал анасы оны және әпкесін қоғамнан жақын арақатынассыз тәрбиелейді. Агнес гувернантка болғаннан кейін, ол отбасысынан алыс болуынан және жұмыс берушілерінің салқын қабақтылығынан одан да көп оқшауланады. Агнес оқшаулануға қарсы тұрмайды, керісінше, оны өзіндік зерттеулер мен жеке дамуға пайдаланады.

Сыни қабылдау

Агнес Грей Анна Бронте өмірінің қалған уақытында көптеген сыншылардың романның "қабақтығымен" және "әдепсіздігімен" бұзылғандығына сенгеніне қарамастан танымал болды, бірақ кейіннен оның морализаторлық деп есептелгендігінен танымалдылығы азайды. Дегенмен, 20-шы ғасырда Агнес Грей және Энн Бронте туралы ғалымдардың зерттеулері көбейді. "Эбери көшесіндегі әңгімеде" ирланд жазушысы Джордж Мур романның стилін ашық мақтап, осы жаңа шолулардың кең таралған мысалын келтірді. Ф. Б. Пинион Агнес Грейдің шедевр екендігімен көп дәрежеде келісті. Алайда, Пинион Мурдың осы туындыны зерттеуінің біршама қиындыққа толы екенін және оның "стильге берілгендігі Агнес Грейдің берік моральдық мақсатына көз жұмып қойған болуы мүмкін" деп ойлады.