Кіріспе

Шалва Нұтсубидзе (14 желтоқсан 1888 – 6 қаңтар 1969) – грузин философы, мәдениет тарихшысы, руствелолог, әдеби сыншы, аудармашы, қоғам қайраткері, грузин философиясы тарихы саласындағы ғылыми мектептің негізін қалаушылардың бірі, Тбилиси мемлекеттік университетінің негізін қалаушылардың бірі және проректоры (1920–1929), ТМУ-дың негізгі кітапханасының директоры, Әлем әдебиеті тарихы кафедрасының деканы, философия докторы, профессор, Грузин КСР Ғылым академиясының толық мүшесі (1944), Грузияның еңбек сіңірген ғылыми қызметкері (1961). Шалва Нұтсубидзе Санкт-Петербург, Берлин және Лейпциг университеттерінде білім алған. 1917 жылы Санкт-Петербург мемлекеттік университетінде доцент болып жұмыс істеген. 1927 жылы философия докторы ғылыми дәрежесін алды. 1904 жылдан 1911 жылға дейін Ресей Социал-демократиялық Еңбек партиясының большевиктер фракциясының мүшесі болды, ал 1915 жылдан бастап Грузия Социалистік Федералистік Революциялық партиясына қосылды. 1919–1921 жылдары Грузия Конституциялық Ассамблеясының құрамында болды. Грузия Демократиялық Республикасы Кеңес Одағына қосылғаннан кейін елді тастап кетпеді. Германияда жұмыс істеген кезінде өзінің түпнұсқалық философиялық ілімін – алетиологиялық реализмді қалыптастырды. Шалва Нұтсубидзе 1930 жылдары грузин философиясының тарихын зерттеді, осы арқылы картвелестиканың жаңа саласы – грузин философиясы тарихының негізін салды. Ол Шығыс Ренессансы теориясын және Нутсубидзе-Хонигманн теориясын жасады, бұл теориялар Петр Иберий мен Псевдо-Дионисий Ареопагиттың бір тұлға екенін дәлелдеді. Шалва Нұтсубидзе грек, латын, неміс, орыс және француз тілдерін еркін меңгерген. Оның "Пантера терісімен киінген батыр" поэмасын орыс тіліне аударған нұсқасы осы шығарманың ең жақсы аудармаларының бірі саналады.

Шығу тегі

Шалва Нуцубидзенің әкесі мен шешесінің әкелері екеуі де дін қызметкері болған. Анасының әкесі Филипп Датиашвили оқуды ұнататын және немересі Шалваға кішкентай кезінен нусхури әрпін оқып үйреткен. Шалва Нуцубидзенің әкесі Исак Нуцубидзе мұғалім болған. Ол Горидегі шеберлік семинариясында Важа Пшавеламен бірге оқыған, содан кейін Хони мен Кутаисиде мұғалім болып жұмыс істеген. Исак Нуцубидзе шебер аңшы болған және ұлымен жиі аң аулауға шығар еді. Ол 1927 жылы қайтыс болды. Шалва Нуцубидзенің анасы Ребека Датиашвили Квитири ауылынан шыққан. Шалва Нуцубидзенің үлкен әпкелері – Анета, Тамар, Елена және Нино. Олардың ішіндегі Тамары Санкт-Петербург технологиялық университетінде, кейін Тбилиси мемлекеттік университетінің география және геология факультетінде оқыды. Ол Грузия Ұлттық ғылым академиясының География институтында ғылыми қызметкер және академиялық хатшы болып жұмыс істеді. Екінші әпкесі Нино Тбилиси мемлекеттік университетінің филология факультетінің орыс тілі бөлімін бітіріп, орыс тілі мұғалімі болып жұмыс істеді, бірінші мектепте, содан кейін Тбилиси медицина институтында.

Алғашқы жылдар және білім

Шалва Нуцубидзе 1888 жылдың 14 желтоқсанында Парцханканевиде (Кутаиси маңында) дүниеге келген. Ол Хони бастауыш мектебінде және Хони шеберлік семинариясында білім алған. Осы жерде ол Акаки Церетели, Важа Пшавела, Нико Николадзе, Иване Гомартели, Барбара Кипиани және Илья Хонелимен алғаш рет танысқан. Санкт-Петербургте оқып жүргенде, ол Вано Струа, Мамия Орахелашвили, Шалва Елиева, Силибистро Тодрия және басқалар сияқты грузин революциялық студенттерімен қайта жұмыстасты. 1920 жылы "Орта мектепке арналған логика" және "Философияға кіріспе, І том, Таным мәселесі", ал 1923 жылы "Логика: Пропедевтикалық курс" жарық көрді. Шалва Нуцубидзе және оның серіктері (Серги Горғадзе және басқалар) 1918 жылы Тбилиси мемлекеттік университетінде Петрицкий зияткерлер қоғамын құрды, грузин философиялық ескерткіштерін жинау және философиялық білімді тарату мақсатында семинарлар мен талқылаулар ұйымдастырды. Ол сондай-ақ "Жалпы білім беру курстарын" енгізді, онда жоғары білімі жоқ кез келген жастағы адамдар қабылданып, бітіргеннен кейін университетте оқуға мүмкіндік алды. 1927 жылы бұл курстар мемлекеттік білім беру жүйесіне енгізілді.

1920-1940 жылдар

Шалва Нуцубидзе мен Георгий Чубинашвили 1920 жылы Германияда грузин өнерінің көне заттарының көрмесіне қатысты. 1921 жылы ол Революциялық комитеттің рұқсатымен жарық көрген Тедо Глонтидің "Социалистік федералист" газетінде жұмыс істей бастады. Сол жылы оның жетекшілігімен "Әлеуметтік философияны зерттеу тобы" құрылды.

Қуғын-сүргін

Шалва Нуцубидзе 1938 жылғы 31 тамызда Германия үшін тыңшылық жасады деген күдікпен Ташискариде тұтқындалды. Сол жылдың 1 желтоқсанында Тбилисиден Мәскеуге сүйемелдеп келгеннен кейін, ол КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариатына тапсырылды. Оған қарсы революциялық әрекеттер, насихат және жұмысшы табы мен революциялық қозғалысқа қарсы тікелей әрекеттер жасады деп айыпталды. Түрмеде отырғанда, Иосеб Джугашвили Шалва Нуцубидзеге "Пантера терісімен киінген батыр" поэмасын орыс тіліне аударуды тапсырды, бірақ ол 1937 жылы-ақ аударуды бастаған және поэмадан үзінділерді тыңдаушыларға оқыған. Аударма үшін сыйақы ретінде ол түрмеден босатылды. Шалва Нуцубидзе 1939 жылғы 1 мамырда "Пантера терісімен киінген батыр" поэмасының төртінші толық аудармасын орыс тіліне аяқтады, ол Сталинге жіберілді. Шалва Нуцубидзе мен Сергей Кавтарадзе 1940 жылғы 20 қазанда Сталинмен жеке кездесті. Иосеб Джугашвили поэманы өңдеді, аудармашыға өзінің аудармасынан бір шумақты берді, ал келесі жылы С. Городецкийдің басылымымен, Серго Кавтарадзедің алғы сөзімен және Михали Зичи, Серго Кобуладзе мен Иракли Тоидзенің суреттерімен жарық көрді. Аудармаға ешқандай төлем жасалмағанымен, "Гослитиздат" баспасында көптеп таратылды. Шалва Нуцубидзенің мәлімдемесіне сәйкес, сыйақының барлық сомасы Қорғаныс қорына аударылды. 1953 жылы Сталиннің қайтысы мен Лаврентий Берияның құлауынан кейін, Шалва Нуцубидзе 1938 жылғы 22 желтоқсанда Грузин КСР Ғылым академиясынан, ал үш күннен кейін Тбилиси мемлекеттік университетінен шығарылды. Шалва Нуцубидзенің "Грузин философиясының тарихы" және "Руставели және Шығыс Ренессансы" атты еңбектері 1960 жылға дейін жарық көрді, бірақ ол толыққанды ғылыми және оқу-педагогикалық қызметпен шектелді. 1956-1960 жылдары Грузин КСР Ғылым академиясының Философия институтында аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді, ал 1960 жылы КСРО-ның қуғын-сүргіннен толыққанды ақталды және оның ғылыми мәртебесі қайта орнатылды.

Ғылыми өмірі

Шалва Нуцубидзенің ғылыми еңбектері көп қырлы. Оның еңбектері кейде екі кезеңге бөлінеді: метафизикалық кезең және грузин философиясының тарихы. Бірінші кезең философияда жаңа жүйе құруға бағытталған төрт еңбекті қамтиды: «Болцано және ғылым теориясы» (1913), «Алетиология негіздері» (1922), «Ақиқат және таным құрылымы» (1926) және «Философия және даналық» (1931). Шалва Нуцубидзенің жариялымдары педагогикалық тақырыптарға («Пантера терісімен киінген батыр» поэмасындағы адам туралы идея және тәрбие мәселесі, «Грузин қайта өрлеуі дәуіріндегі білім беру және білім беру идеялары» т.б.), ежелгі Грузиядағы жоғары білім беру және ғылыми атақтар жүйесі, диалектикалық және формальды логика, сондай-ақ грузин мәдениетіне арналған. Шалва Нуцубидзенің «Өнер теориясы (монистік эстетика негіздері)» (1929) еңбегі осы саладағы грузин ғылымының тұңғыш жұмысы болды. Шалва Нуцубидзе мектеп және университет оқулықтарын, философиялық терминологияны жазды, сонымен қатар грузин поэзиясының қазыналарын шетел тілдеріне аударды. Грузин философы Константин Бакрадзе оның бір еңбегіне жауап берді, ал оның «Ақиқат мәселесі және таным құрылымы» атты хаты 1928 жылы «Мнатоби» журналында жарияланды.

Грузин философиясының тарихы

1930 жылы Германиядан оралғаннан кейін Шалва Нұтсубидзе Тбилиси мемлекеттік университетінде философиядан сабақ беру құқығынан айырылды. Ол 1930 жылдары грузин философиясының тарихын зерттеуді бастады, бұл картвеланудың жаңа саласы – грузин философиясы тарихының қалыптасуына негіз болды. Оның Ренессанстың шығыс тамырлары және Псевдо-Дионисий Ареопагит пен Петр Иберий тұлғалары туралы жарияланымдары ерекше атап өтуге лайық. Бұл гипотезаны алғаш 1942 жылы Шалва Нұтсубидзе ұсынды. Осыған ұқсас тұжырымды он жылдан кейін бельгиялық ғалым Э. Хонигман да жасады. Бұл кітап грузин философиясының маңызды өкіліне арналған ғылыми зерттеу ғана емес, сонымен қатар грузин философиясына қызығушылықты арттырды. Шалва Нұтсубидзе грузин философиялық ойының тарихында үш кезеңді бөліп қарастырды: Ежелгі дәуір (Көлхиданың жоғары риторикалық және философиялық мектебінен бастап 6-7 ғасырлар аралығында), Феодалдық дәуір (8-18 ғасырлар) және Капитализм дәуірі (19-20 ғасырлар). Феодалдық дәуір өз кезегінде үш кезеңге бөлінді: ерте феодализм (8-11 ғасырлар), феодалдық абсолютизм (11-12 ғасырлар) және кеш феодализм (13-18 ғасырлар). Ол ерекше қызығушылықпен грузин тіліндегі «Балахвариани» еңбегімен айналысты. Герман Зоттенберг 1886 жылы жариялаған зерттеуінде бұл еңбектің Иоанн Дамаскилікке тиесілі еместігін көрсетті. Шалва Нұтсубидзе 70 жылдан кейін орыс тілінде «Грек кітабы Барлаам мен Иоасафтың шығу тегі туралы» атты зерттеуін жариялады, онда грек романының авторы мәселесін қарастырып, Франц Иосиф Дөлгердің пікіріне қарсы шықты. Шалва Нұтсубидзенің сөзіне сүйенсек, грек романы грузин қолжазбасына негізделген. Ол «Балавариани» мен «Лимонари» еңбектерінің авторы бір адам екенін, ал алғашқы басылымның авторы – 7 ғасырдың белгілі тұлғасы Иоан Моски екенін тұжырымдады.

Жеке өмір

Шалва Нуцубидзе екі рет үйленген. Бірінші әйелі Агнесса Филипова грузин католик отбасында дүниеге келген. Ол 1937 жылы туберкулезден қайтыс болды. 1915 жылы олардың қызы Кетеван дүниеге келді. Шалва Нуцубидзе тұңғыш қызы қайтыс болған кезде әлі тірі еді. Шалва Нуцубидзе 56 жасында екінші рет ажырасқан Кетеван Климашвилиге үйленді, оның Закро және Русудан есімді екі баласы болды. Шалва Нуцубидзе оларды өз балаларындай баптады. Олар үш баланың ата-анасы болды. Бес жасында тұңғыш ұлы дифтериядан қайтыс болды. Шалва Нуцубидзе дінге ерекше көзқараспен қарады. Ол шіркеуге бармады, бірақ гимназияда жатқа алған көптеген дұғаларды есінде сақтап, Құдай заңын жақсы білді, тіпті досы, Католикос-Патриарх Калистрате Цинцадзе да оның біліміне таң қалды. Грузияның Эфраим II-і онымен жиі теологиялық мәселелерді талқылаған. Тбилисидегі Сабуртало үстірті де оның құрметіне аталған. Шалва Нуцубидзенің ескерткіші Тбилиси мемлекеттік университетінің пантеонында және Нуцубидзе көшесіндегі бақта орналасқан. Фидо Надибайдзе, Арчил Бегиашвили, Гурам Тевзадзе және басқалар Шалва Нуцубидзенің Алетеологиялық реализмі туралы еңбектер жариялады. Оның "Өнер теориясы" атты еңбегіне көп көңіл бөлген жоқ. 2013 жылы Тамаз және Тамар Нуцубидзе Шалва Нуцубидзенің жеке кітапханасын Тбилиси мемлекеттік университетінің кітапханасына тапсырды. Кітапханада 594 атаулы 635 кітапханалық бірлік бар.

Шығармалары

1926 ж.: „Шындық және таным құрылымы. Алеттеологиялық реализмге алғашқы кіріспе“. Берлин және Лейпциг: Вальтер де Грюйтер. 1931 ж.: „Философия және даналық. Алеттеологияға арнайы кіріспе“. Берлин және Кенигсберг: Ost Europa Verlag. 1957 ж. – „Шота Руставели, Барыс Тісті Жолбарыс“. Тбилиси. 1973 ж.: „Болцано және ғылым теориясы: Алетлогия қағидалары“. 1-том. [Ред. Ш. Хидашели]. Тбилиси: Мецниереба. 1974 ж.: „Философияға кіріспе (Білім мәселесі)“. 3-том. Өнер теориясы. [Ред. А. Бегиашвили]. Тбилиси: Мецниереба. 1975 ж.: „Ибериялық Петр және ежелгі философиялық мұра“. 5-том. [Ред. Н. Натадзе]. Тбилиси: Мецниереба. 1976 ж.: „Руставели және Шығыс Ренессансы“. 4-том. [Ред. Ш. Хидашели]. Тбилиси: Мецниереба. 1977 ж.: „Грек романсы „Барлаам мен Жосафтың“ пайда болуына қарай“. 6-том. [Ред. Н. Натадзе]. Тбилиси: Мецниереба. 1979 ж.: „Шындық және білім құрылымы. Философия және даналық“. 2-том. [Ред. Т. Буачидзе]. Тбилиси: Мецниереба. 1980 ж.: „Руставелидің шығармалары“. 7-том. [Ред. Ал. Барамидзе]. Тбилиси: Мецниереба. 1983 ж.: „Грузин философиясының тарихы: 1-кітап“. [Ред. Ш. Хидашели]. Тбилиси: Мецниереба. 1985 ж.: „Грузин философиясының тарихы: 2-кітап“. [Ред. Ш. Хидашели]. Тбилиси: Мецниереба.

Грузин тілінде

Жалагонья, Д. (2013). Философиялық-теологиялық шолу. Тбилиси: Иване Джавахишвили Тбилиси мемлекеттік университетінің баспасы. ISSN 2233 3568. Надибайдзе, Ф. (1981). Алеттологиялық реализмнің негізгі принциптері. Тбилиси: Мецниереба.