Кіріспе

Константин Гамсахурдия (3 мамыр 1893 жыл - 17 шілде 1975 жыл) – грузин жазушысы және қоғам қайраткері. Германияда білім алып, алғашқы туындыларын сол жерде жариялаған ол, батыс еуропалық ықпалды грузин тақырыптарымен үйлестіріп, «Үлкен магистрдің оң қолы» және «Давид Салынушы» сияқты ең үздік шығармаларын жазды. Совет үкіметіне қарсы болғанына қарамастан, ол Сталин дәуіріндегі қуғын-сүргіннен аман қалған жетекші грузин жазушыларының бірі болды, тіпті Ақ теңіз аралына жер аударылып, бірнеше рет тұтқындалса да. Оның шығармалары терең психологиялық түсінікпен сомдалған кейіпкерлер бейнесімен ерекшеленеді. Гамсахурдияның жазбаларының тағы бір маңызды ерекшелігі – ол грузин тіліне жаңа бір нәзіктік сыйлап, классикалық стильді сезіну үшін көне тілді үлгі етіп алды. Константин Гамсахурдияның ұлы Звиад совет кезеңіндегі белгілі диссидент болды, кейін 1991 жылы Грузияның тұңғыш президенті болып сайланды, бірақ 1993 жылы азамат соғысында күмәнді жағдайларда қаза тапты.

Ерте өмір және мансап

Гамсахурдия Батыс Грузияның Мингрелия провинциясындағы Абаша қаласында қарапайым ақсүйек отбасында дүниеге келген, сол кезде Ресей империясының билігінде болған. Ол алғашқы білімін Кутаиси гимназиясында алды, кейін Санкт-Петербургте оқыды, онда Николай Маррмен дауласып қалды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігін Германияда, Францияда және Швейцарияда өткізді, 1918 жылы Берлин университетінде докторлық диссертациясын қорғады. Ресей азаматы болғандықтан, ол Бавариядағы Траунштейнде қысқа мерзімге қамалды, онда Томас Манн оған шоколад жіберді. Гамсахурдия 1910-шы жылдардың басында өзінің алғашқы өлеңдері мен әңгімелерін жариялады, олар неміс экспрессионизмі мен француз постсимволизмінің ықпалында болды. Германияда жүргенде ол грузин және Кавказ туралы неміс баспасөзіне үнемі жазып, грузин азаттық комитетін ұйымдастыруға қатысты. 1918 жылы Грузия тәуелсіздік жариялағаннан кейін, ол Грузияның Берлиндегі елшілігінде атташе болып жұмыс істеді, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы грузин тұтқындарын елге қайтару және грузин студенттерін неміс университеттеріне орналастырумен айналысты. Гамсахурдия 1921 жылы Грузияны большевиктердің басып алуын жаулықпен қарсы алды. Ол Тбилисидегі әдеби журналдарды редакциялады және қысқа уақытқа саяси дұрыстықтан гөрі көркемдік құндылықтарды бағалайтын жазушылардың "академиялық тобын" басқарды. Гамсахурдия өсіп келе жатқан идеологиялық қысымға қарсы тұрып, өзінің жазбаларын жариялады және 1922 жылы Грузияның күштеп советтендірілуінің жылдығына бейбіт митингі ұйымдастырды. 1925 жылы Гамсахурдия өзінің алғашқы және ең әсерлі романдарының бірі – «Дионис күлімдегені» (დიონისოს ღიმილი) романын жариялады, оны жазуға сегіз жыл кеткен. Роман Париждегі жас грузин зиялысының тағдыры туралы айтады, ол өз халқынан алыстап, идеалдарының қаласында жат адам болып қалады. Бұл роман, оның бұрынғы туындылары сияқты, ішінара «декаденттік» сипатқа ие болды және кеңес идеологтарына ұнаған жоқ, олар Гамсахурдияны наразылықты қоздырумен күдіктенді.

Кейінгі өмірі мен шығармалары

1924 жылы Грузияда советке қарсы көтеріліс басылғаннан кейін Гамсахурдия неміс әдебиетін оқытқан Тбилиси мемлекеттік университетінен шығарылды. Көп ұзамай тұтқындалып, бірнеше жыл Сап-ақ теңіздегі Соловецкий аралдарына жер аударылды. Бостандыққа шыққан соң Гамсахурдия үндемеуге мәжбүр болды. Өзін-өзі өлтіруге бейім болған жазушы депрессиямен күресу үшін Дантені аударуға кірісті. 1930 жылдардың басында Лаврентий Берияның қорғауына ие болып, Абхазиядағы махаббат пен ұжымдастыру тақырыбындағы «Айды ұрлау» (მთვარის მოტაცება, 1935 6) атты «социалистік» роман жазуға тырысты. Одан кейін 1937 жылы «Хогойс Миндия» (ხოგაის მინდია) психологиялық повесі жарық көрді, бұл классикалық грузин әдебиетіндегі Хевсур мифін қайта жаңғырту болды. Алайда Берия бұл еңбектерді сынады. Біраз уақыттан соң Гамсахурдия Мемлекеттік баспаның жас, көңілді троцкишік директоры Лида Гасвианимен болған қарым-қатынасы үшін тұтқындалды, бірақ Берия оны тергеп босатты, тіпті «халық жауларымен сексуалдық қатынасқа рұқсат етілген» деп әжуалай сөйледі. Гамсахурдия Иосиф Сталин мен Лаврентий Берия жасаған тазалаулардан аман қалды, бұл тазалаулар грузин әдеби қоғамының көп бөлігін жойды, бірақ басқаларды жамандаудан қатаң бас тартты. 1939 жылы Сталиннің балалық шағы туралы роман жазып, сталиндік догмаға құрмет көрсетуге мәжбүр болды. Бірақ осы еңбектің жарияланған алғашқы бөлігі билік тарапынан мақұлданбағандықтан, дереу тоқтатылып, кітапханалардан алынып тасталды. Сталиндік террордің қызған шағында Гамсахурдия тарихи және патриоттық проза жанрына бет бұрып, өзінің шедевр туындысын – 11 ғасырдың кең панорамасымен ұштасқан 11 ғасырдың басындағы Терең тірек бағанасының соборының құрылысы туралы аңызға негізделген «Ұлы ұстаздың оң қолы» (დიდოსტატის მარჯვენა, 1939) романын жазды. Романда адал сәулетші Константин Арсакидзенің трагедиялық тағдыры баяндалады. Георгий I оған собор салуды тапсырады, бірақ Арсакидзе бүлікшіл ақсүйек қызының әдемі Шоренаға ғашық болып, патшаның бәсекелесіне айналады. Заңсыз махаббат пен борыш арасындағы күшті құмарлықтардың қақтығысы Арсакидзенің Георгийдің бұйрығымен мүкіс етіліп, өлімге кесілуімен аяқталады. Бұл оқиғада терең аллегориялық мән жатыр, және Сталин заманындағы мазасыз суретшілерді Арсакидзе тұлғасында тануға болады.