Илия Чавчавадзе: Грузияның ұлттық қайраткері және ақыны

Кіріспе

Грузин ақыны және саясаткері; Грузин православие шіркеуінің әулиесі, князь Илья Чавчавадзе (8 қараша 1837 – 12 қыркүйек 1907) – Грузияның қоғам қайраткері, журналисі, баспагері, жазушысы және ақыны. Ол 19 ғасырдың екінші жартысында грузин ұлтшылдығын қайта жаңғыртуға бастама көтеріп, патшалық биліктің соңғы онжылдықтарында грузин тілінің, әдебиетінің және мәдениетінің сақталуын қамтамасыз етті. Ол Грузияның «ең көп құрметке ие батыры» болып саналады.

Georgian poet and politician; Georgian Orthodox Church saint

Prince Ilia Chavchavadze (; 8 November 1837 – 12 September 1907) was a Georgian public figure, journalist, publisher, writer and poet who spearheaded the revival of Georgian nationalism during the second half of the 19th century and ensured the survival of the Georgian language, literature, and culture during the last decades of Tsarist rule. He is Georgia's "most universally revered hero"

He was a leader of contemporary youth intellectual movement named "Tergdaleulebi". They spread modern and European liberal ideals in Georgia. Ilia Chavchavadze founded two modern newspapers: Sakartvelos Moambe and Iveria. He played an important role in the creation of the first financial structure in Georgia – Land Bank of Tbilisi, with the aim of protecting Georgian land from being bought by Armenian bourgeoisie. During 30 years he was a chairman of this Bank, through which he financed and promoted most of the cultural, educational, economical and charity events which took place in Georgia. Continuing the educational work started in Constantinople by Fr. Peter Kharischirashvili and the Servites of the Immaculate Conception, Ilia Chavchavadze also participated in the foundation of "Society for the Spreading of Literacy among Georgians" – an organization that established schools that taught in the Georgian language. This was instrumental in halting the Russification policy of Russian Empire in Georgia. Inspired by the contemporary liberal and nationalist movements throughout Europe, Chavchavadze directed much of his efforts toward awakening national and liberal ideals among Georgians. Chavchavadze was the author of numerous articles that were published in his newspaper Iveria, as well as in other periodicals that were published in Georgia. In his articles, Chavchavadze discussed literature, education, theater, politics, economics, current affairs. His views on self government, judicial system, social issues, human rights, women's rights, and civic activism were ahead of their time and contributed to Georgia's sense of national identity. He was a devoted protector of the Georgian language and culture from Russification. He coined the phrase "Ena, Mamuli, Sartsmunoeba" ("Language, Homeland, Faith"), which is widely acknowledged slogan of Georgian nationalism. During the 1905 Russian Revolution Chavchavadze was elected as a representative of the Georgian nobility to the imperial State Council. However, he stated that he would represent the whole nation, not just one particular social class. He advocated against capital punishment and lobbied for Georgian autonomy. His most important literary works were: The Hermit, The Ghost, Otaraant Widow, Kako The Robber, Happy Nation, Letters of a Traveler and Is a man a human?!. Chavchavadze was killed in Tsitsamuri, near Mtskheta, by a gang of assassins. Details of his murder are still matter of debate. His legacy earned him the broad admiration of the Georgian people. In 1987 he was canonized as Saint Ilia the Righteous (წმინდა ილია მართალი, tsminda ilia martali) by the Georgian Orthodox Church. Today, Georgians revere Chavchavadze as The Uncrowned King (უგვირგვინო მეფე, ugvirgvino mepe) and the "Father of the Nation."

Ол «Тергdaleulebi» деп аталатын заманауи жастардың интеллектуалдық қозғалысының жетекшісі болды. Олар Грузияда заманауи және еуропалық либералдық идеяларды таратумен айналысты. Илья Чавчавадзе екі заманауи газетті құрды: «Сакартвелос Моамбе» және «Иверия». Ол Грузияның жерін армян буржуазиясының сатып алуына қарсы тұру мақсатында Грузияның алғашқы қаржы құрылымын – Тбилиси жер банкін құруда маңызды рөл атқарды. 30 жыл бойы ол осы Банктің төрағасы болды және Грузияда өткен көптеген мәдени, білім беру, экономикалық және қайырымдылық шараларын қаржыландырып, дамытуға үлкен үлес қосты. Константинопольде әйгілі Петр Хариширашвили және Пәксіз Тұймақ қызметкерлері бастаған білім беру жұмысын жалғастырған Илья Чавчавадзе «Грузиялықтар арасында сауаттылықты тарату қоғамын» құруға қатысты. Бұл ұйым грузин тілінде оқытатын мектептер ашты, бұл Грузиядағы Ресей империясының орысшалау саясатын тоқтатуға септігін тигізді. Еуропадағы либералдық және ұлтшылдық қозғалыстардан шабыт алған Чавчавадзе грузиндер арасында ұлттық және либералдық идеяларды оятуға көп күш жұмсады. Чавчавадзе өзінің «Иверия» газетінде және Грузияда жарық көрген басқа да мерзімді басылымдарда жарияланған көптеген мақалалардың авторы болды. Оның мақалаларында әдебиет, білім беру, театр, саясат, экономика және ағымдағы оқиғалар талқыланды. Оның өзін-өзі басқару, сот жүйесі, әлеуметтік мәселелер, адам құқықтары, әйелдер құқықтары және азаматтық белсенділік туралы пікірлері заманынан озық болды және Грузияның ұлттық санасын қалыптастыруға үлкен үлес қосты. Ол грузин тілі мен мәдениетін орысшалаудан қорғауға белсенді түрде атсалысты. Ол «Эна, Мамули, Сарцмуноэба» («Тіл, Отан, Иман») деген сөзді қалыптастырды, ол грузин ұлтшылдығының кеңінен танылған ұраны болып табылады. 1905 жылғы Ресей революциясы кезінде Чавчавадзе грузин дворяндарының өкілі ретінде патшалық Мемлекеттік кеңеске сайланды. Алайда ол тек бір әлеуметтік топтың емес, бүкіл ұлттың мүддесін қорғайтынын мәлімдеді. Ол өлім жазасына қарсы болды және Грузияның автономиясын қолдады. Оның ең маңызды әдеби шығармалары: «Жайлаушы», «Жетел», «Отараң жесір», «Қоқыр тонаушы», «Бақытты ұлт», «Саяхатшының хаттары» және «Адам адам ба?!». Чавчавадзе Мцхета маңындағы Цитсамуриде кісі қолынан қаза тапты. Оның өліміне байланысты мән-жайлар әлі де даулы. Оның мұрасы грузин халқының зор құрметіне ие болды. 1987 жылы Грузин православие шіркеуі оны Қасиетті Илья Әділ (წმინდა ილია მართალი, tsminda ilia martali) деп жариялады. Бүгінде грузиндер Чавчавадзені «Тажы жоқ патша» (უგვირგვინო მეფე, ugvirgvino mepe) және «Ұлт атасы» деп құрметтейді.

Ата-бабалары мен ерте өмір

Илья Чавчавадзе Кварелиде, Кварели ауылында дүниеге келді, империялық орталықтың ассимиляциясына қарсы ұлттық мәдениетті қолдады. Илья Чавчавадзе басшылығымен олардың бағдарламасы ақсүйектердің ыдырауы мен капитализмнің дамуына байланысты ұлттық сипатқа ие болды, бұған Ресей бюрократиясының үстемдігі және Тбилисидегі армян буржуазиясының экономикалық және демографиялық басымдығы әсер етті. Чавчавадзе Тбилисидегі "Адлеттер банкін" құрды, мақсаты – кедей грузин аристократтарының бай армян буржуазиясына Грузия жерін сатуына қарсы тұру. "Шырылдаған тастар" атты еңбегінде Чавчавадзе армяндарды грузин тарихын бұрмалағаны, грузин жерлерін сатып алғаны және грузин шіркеулерін иеленгені үшін айыптады, сондай-ақ кедей грузин шаруа отбасыларын қарызға батырғаны үшін де сынады. Чавчавадзе армяндардың коммерциялық көзқарасына шабуыл жасап, "Иверия" газетінде оларды "басқа біреу пісірген нанды жегені және басқа біреудің еңбегімен жасалғанды ішкені" үшін, сондай-ақ "ашкөз қарыз берушілер және адал емес саудагерлер" болғаны үшін айыптады. Ол сондай-ақ "Тіл, Отан, Дің" деген ұранды қабылдады, ол грузин ұлтшылдығының символы болды. Чавчавадзе және оның жақтастары барлық грузиндердің біртүтас болуын қалап, ұлттық мүдделерді топтық және аймақтық даулардан жоғары қойды. Олардың көзқарасы тәуелсіздік үшін тікелей көтеріліс жасауды көздемеді, бірақ реформаланған Ресей империясының құрамында автономияны, мәдени бостандықты, грузин тілін қолдауды, грузин білім беру ошақтары мен ұлттық шіркеуді, Ресей үкіметі тарапынан тәуелсіздігі шектелгендіктен, қолдауды талап етті. Чавчавадзе идеяларын қолдаушылардың саны арта келе, Ресейдің Социал-демократиялық жұмысшы партиясының большевик және меньшевик фракцияларының, әсіресе Ной Жорданияның қарсылығы да күшейді. СД-ның басты мақсаты – патшалық автократияны құлату және әлі де біртұтас Ресей империясын атеистік және марксистік жолмен өзгерту болды. Бұл грузин шіркеуін, мемлекетін, тілін немесе ерекше грузиндық ұлттық ерекшелікті қайта жаңғыртуды қамтымады. Илья буржуазия өкілі және революциялық және атеистік болашақтың маңыздылығын түсінбеген ескі аристократ ретінде қарастырылды. Жоғарыда сипатталған еңбектерінен басқа, Чавчавадзе көптеген қоғамдық, мәдени және білім беру ұйымдарының негізін қалаушы және төрағасы болды (Грузиядағы сауаттылықты тарату қоғамы, "Драмалық қоғам", "Грузияның тарихи-этнографиялық қоғамы" және т.б.). Ол сондай-ақ ағылшын әдебиетін аударған. Оның маңызды әдеби шығармалары француз, ағылшын, неміс, поляк, украин, белорус, орыс және басқа тілдерге аударылып, жарияланды. 1906-1907 жылдары Ресейдің Мемлекеттік Думасының мүшесі болды. Оның көп қызығушылықтары оны Ресей Географиялық қоғамының Кавказ комитеті, Мәскеу университетінің Этнография және Антропология қоғамы, Ресей Шығыстанушылар қоғамы және Англо-орыс әдеби қоғамына (Лондон) мүше болуға итермеледі. Князь Чавчавадзе жас Иосиф Сталинге, Тбилисидегі православие семинариясында оқыған кезде, әдеби кеңес берді. Тарихшы Саймон Себаг Монтефиоренің сөзіне сәйкес: "Князь жасөспірімнің еңбегіне қызығып, редакторларына көрсетті. Ол Сталиннің өлеңдерін жоғары бағалап, бес өлеңін жариялауға таңдады – бұл үлкен жетістік. Князь Чавчавадзе Сталинді "көздері жалындаған жас жігіт" деп атады".

Ilia Chavchavadze was born in Qvareli, a village in Kvareli, promoted national culture against assimilation by the Imperial center. Led by Ilia Chavchavadze, their program attained more nationalist colors as the nobility declined and capitalism progressed, further stimulated by the rule of the Russian bureaucracy and economic and demographic dominance of the Armenian bourgeoisie in the capital city of Tbilisi. Chavchavadze prominently founded "The Bank of the Nobility" of Tbilisi, with the aim of protecting Georgian land from being sold off by poor Georgian nobles to rich Armenian bourgeoisie. In his work Outcrying Stones, Chavchavadze denounced Armenians for falsifying Georgian history, buying up Georgian land and appropriating Georgian churches, as well as indebting poor Georgian peasant families. Chavchavadze attacked Armenians for their mercantilism and condemned them in his newspaper Iveria for "eating the bread baked by someone else or drinking that which is created by another's sweat", as well as being "sly moneylenders and unscrupulous traders". He also created slogan "Language, Homeland, Religion", which served as a motto of Georgian nationalism. Chavchavadze and his associates called for the unity of all Georgians and put national interests above class and provincial divisions. Their vision did not envisage an outright revolt for independence, but demanded autonomy within the reformed Russian Empire, with greater cultural freedom, promotion of the Georgian language, and support for Georgian educational institutions and the national church, whose independence had been suppressed by the Russian government. As the number of supporters for Chavchavadze's ideas grew, so did opposition to Chavchavadze from both the Bolshevik and Menshevik factions of the Russian Social Democratic Labour Party, and particularly from Noe Zhordania. The SD's main aims were focused on toppling the Tsarist autocracy and upon an Atheist and Marxist transformation of a still unified Russian Empire. This did not include the revival of the Georgian Church, State, language, or of a distinctly Georgian identity. Ilia was viewed as bourgeois and as an old aristocrat who failed to realize the importance of the revolutionary and Atheist future. In addition to his works described above, Chavchavadze was also the founder and chairman of many public, cultural and educational organizations (Society for the Spreading of Literacy Among Georgians, "The Dramatic Society", "The Historical Ethnographical Society of Georgia", etc.). He was also a translator of British literature. His main literary works were translated and published in French, English, German, Polish, Ukrainian, Belarusian, Russian and other languages. Between 1906 and 1907, he was a member of the State Council (Gosudarstvennaya Duma) in Russia. His eclectic interests also led him to be a member of, among others, the Caucasian Committee of the Geographical Society of Russia, the Society of Ethnography and Anthropology of Moscow University, the Society of Orientalists of Russia and the Anglo Russian Literary Society (London). Prince Chavchavadze briefly acted as a literary mentor to a young Joseph Stalin, who was then an Orthodox seminarian in Tbilisi. According to historian Simon Sebag Montefiore: "The Prince was sufficiently impressed to show the teenager's work to his editors. He admired Stalin's verse, choosing five poems to publish – quite an achievement. Prince Chavchavadze called Stalin the 'young man with the burning eyes.'"

Өлім

Бірінші ресейлік Думада Жоғарғы палатаның мүшесі болғаннан кейін, Илья 1907 жылы Грузияға оралуға шешім қабылдады. 1907 жылғы 28 тамызда ханзада Илья Чавчавадзе әйелі Ольгамен бірге Тбилисиден Сагурамоға жол тартқанда, Мцхетаның жанындағы Цицамури деген шағын ауылда алты кісілік топтың шабуылына ұшырап, қаза тапты. Ханзаданың өлтірілуі ұлттық трагедия ретінде қабылданып, грузин қоғамының барлық топтары оны жоқтап аза тұтты. Сол кезде ауыр сырқатқа шалданған ханзада Акаки Церетели жерлеу рәсімінде сөз сөйлеп, Ильяға арнап: "Ильяның грузин ұлтының қайта жаңғыруына сіңірген еңбегі болашақ ұрпақтарға үлгі боларлық құнды мұра" деді. Грузияның белгілі ақыны Важа Пшавела: "Ильяны өлтіргендер, егер мүмкін болғанда, Грузияның өзін де өлтірер еді" деді. Ильяның қайғылы қазасынан кейін, оның өліміне байланысты хабарлар көбінесе "Исари" (ისარი) деген бір газетте ғана жарияланды. "Исари" басылымы салыстырмалы түрде шағын болғанымен, оқиғаны жан-жақты қамтыды. Күтпегендей, ірі газеттер Ильяның қазасына қатысты толық мәліметтерді жариялаған жоқ.

Тергеу

1907 жылы патша үкіметі Чавчавадзенің өліміне қатысты тергеуді бастады және төрт күдіктіні – Георгий Хизанишвили, Иване Инашвили, Гигола Моджгришвили және Тедо Лабаурині қамауға алды. Бір күдікті (экипаж басшысы Гигла Бербичашвили) Иранға қашып кетті, ал тағы біреуі (Павле Апцяури) полициямен болған қақтығыста қаза болды. Тергеу деректері бойынша, оқиға кезінде Чавчавадзе экипажға: «Оқ атпаңыздар, мен Илиямын», – деп жалбарынып, ал Гигла: «Сол себепті біз сізді атуға тиіспіз», – деп жауап берген. 1909 жылы Столыпин трибуналының шешімімен бүкіл топ өлім жазасына кесілді. Қазан революциясынан кейін 1921 жылы Гигла Бербичашвили Грузияға оралып, кеңестік Грузия үкіметінде түрлі лауазымдарда жұмыс істеді. 1936 жылы оған Илия Чавчавадзенің өліміне қатысқаны үшін қайтадан тергеу басталды. 1941 жылдың желтоқсан айында сотталып, 1942 жылдың қаңтарында өлім жазасына кесілді. Бірақ, кейін бұл жаза 10 жыл түрмеге ауыстырылды.

Теориялар

Ілия Чавчавадзенің қазасы бүгінге дейін даулы мәселе болып қалып отыр. Патшалық тергеу нәтижесінде қаскөрушілердің большевиктердің "Қызыл отрядына" жататыны анықталды, ал Кеңес тергеуі патшалық құпия полициясы мен әкімшілігінің қастандысқа қатысқандығын айыптады. Көптеген ресми емес нұсқалар қастандықты ұйымдастырғаны үшін большевиктерді де, меньшевиктерді де кінәлайды. Чавчавадзе Социал-демократиялық Еңбек партиясының большевик және меньшевик фракцияларының өркендеуіне қарсы белсенді түрде және табысты түрде күрескен.

Мұра

Илья Чавчавадзе қазіргі грузин ұлтының негізін қалаушы деп есептеледі. Ілияның ұлттық ояну мұрасы оған грузин халқының мәңгілік құрметі мен «Ұлттың тәжсыз патшасы» атағын сыйлады. Оның еңбектері өмірінде де, Кеңес кезеңінде де танылды. Оның мұрасы бүгінгі Грузияда да қадірленеді. 1937 жылы Кеңес үкіметі Илья Чавчавадзенің туған күнінің 100 жылдығын тойлады. Кеңес заманында Чавчавадзенің жекебасшылыққа қарсылығы мен оны сынауы ерекше атап өтілді. 1921 жылы Грузияға Кеңес әскерлерінің басып кіруінен және елдің КСРО құрамына қосылуынан кейін Чавчавадзе грузин ұлтшылдары үшін Грузияның азаттығы мен ұлттық құтылу символына айналды. 1987 жылы Чавчавадзе Грузин православие және апостолдық шіркеуімен «Әділ Илья» деп ресми түрде қасиетті деп жарияланды. 1987 жылғы қазан айында кеңестік диссиденттер Грузияның ұлттық жаңаруын және саяси тәуелсіздігін қолдаған Илья Чавчавадзе қоғамын құрды. 1989 жылы Тбилисидегі кеңеске қарсы наразылықтар кезінде князь Илья Чавчавадзенің өлеңдері, романдары және саяси сенімдері Грузияның тәуелсіздігі үшін күрестің қозғаушы күшіне айналды. 1998 жылы Стивен Кинзер Чавчавадзеге саяси спектрде кең таралған құрмет туралы былай деп жазды: «Бүгін Грузиядағы солшылдар Чавчавадзені әділетсіздікке деген жек көруі үшін құрметтейді, орталықшылдар оны зорлықсыз гуманизм үшін жақсы көреді, ал оңшыл ұлтшылдар оның «Отан, тіл, дін» ұранын қабылдады». Бұл контексте «дін» дегеніміз Грузин православиесін білдіреді. 2006 жылы Илия мемлекеттік университеті Илья Чавчавадзенің есімімен аталды. Оның құрметіне Тбилисидің орталық даңғылы, Илья Чавчавадзе даңғылы сияқты көптеген көшелер мен даңғылдар аталды. Чавчавадзенің «Адам – адам ба?!» сияқты негізгі шығармалары грузин тілі мен әдебиеті сабақтарында грузин мектептерінде оқытылады.

Жарияланған еңбектер

Грузин поэзиясы: Руставелиден Галактионға дейін: екі тілді антология. Лин Коффин аударған, Г. Жохадзенің көмегімен, Додона Кизирияның кіріспесімен. Славица, Блумингтон, Индиана, 2013 жыл. Georgische Dichter. Артюр Лейст аударған және құрастырған, Дрезден-Лейпциг, 1887 (Илия Чавчавадзе және басқа грузин ақындарының өлеңдері, неміс тілінде) Илия Чавчавадзе патшаның «Усақсырған» шығармасы. Марджори Уордроп грузин тілінен аударған, Лондон: Бернард Куарич, 1895 жыл.