Кіріспе
Өсімдіктердің тамыры – дәрілік препараттарда қолданылатын өсімдік тамыры.
the root of plants in the genus Panax
Ginseng ('/dʒ//ɪ//n//s//ɛ//ŋ/) is the root of plants in the genus Panax, such as Korean ginseng (P. ginseng), South China ginseng (P. notoginseng), and American ginseng (P. quinquefolius), characterized by the presence of ginsenosides and gintonin. Ginseng is common in the cuisines and medicines of China and Korea. Ginseng has been used in traditional medicine over centuries, though modern clinical research is inconclusive about its medical effectiveness. There is no substantial evidence that ginseng is effective for treating any medical condition and it has not been approved by the US Food and Drug Administration (FDA) to treat or prevent a disease or to provide a health benefit. Although ginseng is sold as a dietary supplement, inconsistent manufacturing practices for supplements have led to analyses of some ginseng products contaminated with toxic metals or unrelated filler compounds, and its excessive use may have adverse effects or untoward interactions with prescription drugs.
Панакс туысына жататын өсімдіктердің тамыры, мысалы, корей женьшені (P. ginseng), Оңтүстік Қытай женьшені (P. notoginseng) және американдық женьшені (P. quinquefolius) – гинзенозидтер мен гинтониннің болуымен сипатталады. Женьшень Қытай және Корея ас-тағамында және медицинасында кеңінен таралған. Женьшень ғасырлар бойы дәстүрлі медицинада қолданылып келген, бірақ қазіргі клиникалық зерттеулер оның медициналық тиімділігі туралы нақты қорытынды жасамайды. Женьшеньнің қандай да бір ауруды емдеуде тиімді екенін көрсететін маңызды дәлелдер жоқ және АҚШ Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) оны ауруды емдеу немесе алдын алу үшін, немесе денсаулыққа пайдалы екені үшін бекіткен жоқ. Женьшень диеталық қоспа ретінде сатылғанымен, қоспалардың өндірісіндегі тұрақсыздық салдарынан кейбір женьшень өнімдерінің құрамында зиянды металдар немесе басқа да қоспалар табылған, ал оны тым көп пайдалану денсаулыққа зиян келтіруі немесе тағайындалған дәрілермен әрекеттесуі мүмкін.
the root of plants in the genus Panax
Ginseng ('/dʒ//ɪ//n//s//ɛ//ŋ/) is the root of plants in the genus Panax, such as Korean ginseng (P. ginseng), South China ginseng (P. notoginseng), and American ginseng (P. quinquefolius), characterized by the presence of ginsenosides and gintonin. Ginseng is common in the cuisines and medicines of China and Korea. Ginseng has been used in traditional medicine over centuries, though modern clinical research is inconclusive about its medical effectiveness. There is no substantial evidence that ginseng is effective for treating any medical condition and it has not been approved by the US Food and Drug Administration (FDA) to treat or prevent a disease or to provide a health benefit. Although ginseng is sold as a dietary supplement, inconsistent manufacturing practices for supplements have led to analyses of some ginseng products contaminated with toxic metals or unrelated filler compounds, and its excessive use may have adverse effects or untoward interactions with prescription drugs.
Тарих
Жәнішектің дәрілік шөп ретінде қолданылуын қамтитын ең алғашқы жазба мәтіндердің бірі – Қытайда 196 жылы жазылған «Шэнь Нонг фармакопеясы». 1596 жылы жарық көрген «Материя медика» еңбегінде Ли Шижен жәнішенді «күшті тоник» деп сипаттаған. Дегенмен, бұл шөпті «барлыққа дертімді ем» ретінде емес, көбінесе созылмалы аурулары бар науқастарға және жазылып жатқандарға тоник ретінде қолданған. Қытай мен Кореядағы жәніше шабындықтарын бақылау мәселесі 16 ғасырда туындады.
Женьшень түрлері
Женьшень өсімдіктері тек Panax туысына жатады. Қазіргі кезде қытайдағы жабайы женьшень өсімдігі дерлік жойылып барады және бүкіл әлем бойынша қорғауға алынған. Бұл соңғы жылдары өнімге деген жоғары сұранысқа байланысты, жабайы өсімдіктер өсіп, көбейе алмай тұрып-ақ жиналып қалуына әкеп соқты. (Жабайы женьшень өсімдігінің пісуіне жылдар қажет болуы мүмкін). Жабайы женьшень қызыл немесе ақ женьшеньге өңделуі мүмкін. Америкалық жабайы женьшеньді американдықтар дәрі ретінде ұзақ жылдар бойы қолданып келген. 1700 жылдардың ортасынан бері ол халықаралық сауда үшін жиналады.
Өсірілген женьшень
Егілген женьшень (хангул=인삼) сирек табиғатта өсетін женьшеньге қарағанда арзан.
Жаңа женьшень
Жаңа женьшень (hangul=수삼), сонымен қатар "жасыл женьшень" деп те аталады, ол кептірілмеген, таза шикі өнім. Оның қолданылуы қолжетімділікпен шектеледі.
Ақ женьшень
Ақ женьшень (hangul=백삼) – қабығынан тазартылып, кептірілген женьшень. Ол қабығынан аршылып, стандартты қайнау температурасында буға шарықталған, содан кейін кептірілген немесе күнде кептірілген женьшень. Көбінесе оны дәрілік шөптерден жасалған тұндырмаға маринадтайды, нәтижесінде тамыры өте нағыз болады.
Өндіріс
Кәсіптік женьшень 35-тен астам елде сатылады, ең ірі тұтынушысы – Қытай. 2013 жылы женьшенің әлемдік сатылымы 2 миллиард доллардан асты, оның жартысы Оңтүстік Кореяда өндірілді. 21-ші ғасырдың басында әлемдегі 80 000 тонна женьшенің 99 пайызы тек төрт елде өндірілді: Қытайда (44 749 тонна), Оңтүстік Кореяда (27 480 тонна), Канадада (6 486 тонна) және АҚШ-та (1 054 тонна).
Қолданылуы
Жинсенді шағын мөлшерде энергетикалық сусындарға немесе дәрілік шөптерден жасалған шайға қосуға болады, сондай-ақ диеталық қоспа ретінде сатуға да болады.
Тамақ немесе сусын
Тамыр көбінесе құрғатылған күйде, толық немесе тілімделген түрде қолжетімді. Корея асүйінде женьшень түрлі банчан (гарнирлер) және гук (сорып ішетін тағамдар), сондай-ақ шай мен спирттік сусындарда пайдаланылады. Женьшеньмен құйылған шай және спирттік ішімдік, инсам ча (әдеби мағынасында "женьшень шайы") және инсам джу ("женьшень арағы") деп белгілі.
Дәстүрлі медицина және фитохимиялық заттар
Женшен ғасырлар бойы дәстүрлі медицинада қолданылып келсе де, оның биологиялық әсерлері бар екенін көрсететін нақты зерттеулер жоқ. 2023 жылға дейін женшен қабылдаудың денсаулықты жақсартатынына немесе қандай да бір ауруға шағу қаупін азайтатынына сенімді дәлел табылмады. Тамырлары дәстүрлі қытай медицинасында қолданылса да, жапырақтары мен сабақтары тамырларға қарағанда фитохимиялық заттарға бай және оларды жинау оңай. Оның құрамында гинсенозидтер деп аталатын стероидтік сапониттер бар, бірақ 2021 жылға дейін осы женшен құрамының әсерлері жоғары сапалы клиникалық зерттеулермен толыққанды зерттелмеген, демек олар әлі де белгісіз.
FDA-ның ескерту хаттары
2019 жылға дейін АҚШ-тың FDA және Федералды сауда комиссиясы женьшеньді тағамдық қоспалар өндірушілеріне денсаулыққа немесе ауруларға қарсы тиімділік туралы жалған мәлімдемелер жасағаны үшін көптеген ескерту хаттарын жолдады, онда "өнімдер аталған қолдану салалары үшін қауіпсіз және тиімді деп мойындалмайды" және федералдық заң бойынша рұқсатсыз "жаңа дәрілік заттар" ретінде заңсыз екені айтылды.
Қауіпсіздік және жанама әсерлері
Женьшень қоспалары АҚШ-та Тағам және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) дәрілік препараттар сияқты нарыққа шығаруға дейін бекіту процедурасынан өтпейді. FDA өндірушілерге нарыққа шығар алдындағы жағдайда осы қоспалардың қауіпсіздігі мен тиімділігін растау міндеті жоқ, бірақ олардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуді талап етеді. Женьшень қоспалары құрамы жағынан күрделі болуы мүмкін, көбінесе бірнеше компоненттерден тұрады. Өнім таңбасында көрсетілген ингредиенттер мен қоспаның ішіндегі нақты компоненттердің арасында немесе олардың мөлшерінде айырмашылықтар кездесуі мүмкін. Сондай-ақ, имматинибпен және ламотригинмен өзара әрекеттесулер тіркелген, олар бауырға зиян келтіруі мүмкін.
Өте көп дозалау
Жалпы женьшеньдер (P. ginseng және P. quinquefolia) тіпті көп мөлшерде де салыстырмалы түрде қауіпсіз деп есептеледі. P. ginseng-тің жедел дозадан артық қабылдануының ең көп кездесетін және ерекше белгілерінің бірі – қан кету. Жеңіл дозаның белгілеріне ауыз бен еріндердің құрғауы, қозғыштық, тынышсыздық, ашушаңдық, дікілдеу, жүрек қағу, көрудің нашарлауы, бас ауруы, ұйқысыздық, дене температурасының көтерілуі, қан қысымының жоғарылауы, ісіну, тәбеттің азайуы, бас айналу, қышыма, экзема, таңғы диарея, қан кету және шаршау жатады. Ал екінші белгі (; ) – екі салалы «өсімдік тамыры»н білдіреді. Корей тілінен алынған «инсам» сөзі өсірілген женьшеньден (хангул=인삼) шыққан, ол жабайы женьшеньге қарағанда арзан. «Панакс» ботаникалық туысы грек тілінде «барлық ем» деген мағынаны білдіреді, «панцея» сөзімен ортақ түбірі бар және Карл Линней оның қытай медицинасында бұлшықеттерді босаңсытатын ретінде кеңінен қолданылатынын білгендіктен, осы туысқа қолданылған.