Кіріспе

Пергамон патшалығы, Пергамен патшалығы немесе Аталид патшалығы – Эллинистік дәуірде Кіші Азияның батыс бөлігін Пергамон қаласынан басқарған грек мемлекеті. Оны Аталид әулеті билеген. Бұл патшалық Александр Македонскийдің қолбасшысы Лисимах билеген жерлерден құрылған мемлекеттің қалдығы болды. Лисимахтың лейтенанттарының бірі Филетаир көтеріліс жасап, Пергам қаласын және оның төңірегін өзімен бірге алып кетті; Лисимах б.з.д. 281 жылы қайтыс болды. Жаңа патшалық бастапқыда Селевкид империясына номиналдық бағынышты вассалдық қатынаста болды, бірақ үлкен автономияға ие болып, көп ұзамай толығымен тәуелсіз болды. Бұл Филетаирдың туыстары мен олардың ұрпақтары басқарған монархия еді. Рим республикасы бұл патшалықты б.з.д. 133–129 жылдар аралығында жаңғырту арқылы өз құрамына қосты, ал одан бұрын шамамен 150 жыл бойы өмір сүрді.

Автономиядан тәуелсіздікке дейін (б.з.д. 282-241)

Филетей қарапайым отбасынан шыққан, бірақ Александр Зұлқарнайынның қолбасшыларының бірі (диадохия) Лысимахтың лейтенанты болды. Филетер Пергам бекінісін басқаруға және Лысимахтың қазынасының көп бөлігін күзетуге сеніп, оның қарамағында 9000 талант болды. 281 жылға дейін Филетер Лысимахтан бас тартып, көтеріліс жасады, себебі Лысимахтың әйелі Арсиноя Лысимахтың ұлы Агатоклдің өліміне қатысты деп айыпталды және одан қорқып жүргендігі хабарланды. 281 жылы Александрдың тағы бір қолбасшысы Селевк I Никатор Корпудий шайқасында Лысимахты жеңіп, өлтірді, ал Селевк өзі де бірнеше айдан кейін қаза тапты. Филетер Селевкке және оның Селевки империясының мұрагерлеріне қызмет етуді ұсынды, бірақ үлкен дербестікке ие болды. Ол өзінің билігі мен ықпалын Пергам қаласынан тысқары жерлерге де кеңейтіп, көршілес қала-мемлекеттермен одақтасты. Ол Мизиядағы Кизикус қаласын галдардың шапқыншылығынан қорғау үшін әскер, ақша және азық-түлік жіберіп, осылайша өзіне және отбасына бедел мен жақсылық әкелді. Ол Пергам акрополісінде Деметрдің қасиетті орнын, Афинаның ғибадатханасын (Пергамның қамқоршы құдайы) және Пергамның алғашқы сарайын салды. Ол қаланың бекіністерін күшейтті. Филетердің немересі және асырап алған ұлы Евмен I 263 жылы қайтыс болғаннан кейін оның орнын басты. Ол 261 жылы Лидияның астанасы Сардисқа жақын жерде Селевкид патшасы Антиох I Сотерге қарсы көтеріліп, оны жеңді. Ол толығымен тәуелсіз Пергам мемлекетін құрып, оның аумағын кеңейтті. Ол солтүстікте Ида тауының етегінде, асырап алған әкесінің құрметіне Филетерея және шығыста, Тиатираның солтүстік-шығысында, Лик өзенінің бастауына жақын жерде, атасының құрметіне Аталлея сияқты гарнизондар құрды. Ол сондай-ақ Кайк өзенінің оңтүстігіне дейін, Киме шығанағына дейін билігін кеңейтті. Евмен I Филетердің суреті бар монеталар соғып, оның билігі кезінде Селевкид патшасы Селевк I Никатордың суреті әлі де монеталарда бейнеленген.

Аттал I Сотердің билігі (б.з.д.

Аттал I Евмен I-ді асырап алғаннан кейін оның орнын иеленді. Ол билік құрғанның алғашқы жылдарында Кіші Азиядағы галаттарға (Паузаний оларды галлдар деп атаған) қарсы Кекус өзенінің жағасындағы шайқаста жеңіске жетті. Бұл жеңіс грек патшаларының заңдылығын нығайтып, оларды Ұлы Александрдың әскери даңқы үлгісіндегі патшалар ретінде көрсетуге және патшалықтың мәртебесі мен беделін арттыруға мүмкіндік берді. Аттал содан кейін Сотер, яғни «Құтқарушы» атағын алды және ресми түрде базилей, патша деген лауазымды қабылдады. Бірнеше жыл өткен соң, Селевкид империясында Селевкид II Каллиник пен Антиох Иеракс арасында «Бауырлар соғысы» басталды. Антиох Иеракс өзінің билігінің негізі болған Кіші Азиядағы басқа патшалармен, соның ішінде галаттармен және каппадокиялықтармен одақ құрды. Шамамен 230 жылға таяу, Иеракс галаттардың көмегімен Пергамонға шабуыл жасады. Аттал Афродизий шайқасында және шығыстағы екінші шайқаста галлдарды және Антиохты жеңді. Содан кейін ол Антиохпен Сардиске жақын жердегі шайқаста және 229 жылы Кариядағы Харпас шайқасында жекпе-жекке шықты. Осыдан кейін Антиох Месопотамияға жорыққа шықты, содан кейін 227 жылы Фракияға бет бұрды. Ол галлдармен және Тайлис патшалығымен болған шайқаста қаза тапты. Антиох Иеракс қайтыс болғаннан кейін, Аттал Тавр тауларының солтүстігіндегі Кіші Азиядағы Селевкидтердің барлық жерін бақылауына алды. Ол Селевкид II-нің орнына келген Селевкид III Кераунның жоғалған аумақтарды қайтаруға жасаған бірнеше әрекеттерін тойтарды. Жаңадан кеңейтілген патшалық ұзаққа созылмады. 223 жылы Селевкид III Таврды кесіп өтті, бірақ қаза тапты, ал генерал Ахей Селевкид әскерін өз қолына алды. Ұлы Антиох III Ахейді Селевкид аймақтарының билеушісі етіп тағайындады. Ахейдің әскери жорығы өте сәтті аяқталды. Екі жылдың ішінде ол жоғалған аумақтарды қайтарып алды, Пергамның дәстүрлі орталық аймақтарының бір бөлігін басып алды және Атталды Пергам қабырғаларына шегінуге мәжбүр етті. Алайда Ахей III Антиохқа қарсы шығып, өзін патша деп жариялады, мүмкін ол бұрынғыдан қастандық жасауға ниеттенгендіктен, немесе жеңіске ұшырған қуатынан мас болғандықтан. 220/219 жылға қарай Ахей мен Аттал бітімге келген сияқты. 218 жылы Ахей Таврдың оңтүстігіндегі Селгеге жорық жасады. Аттал тракиялық галлдардың көмегімен бұрынғы аумақтарын қайта басып алды. Ахей 217 жылы жеңіске жеткен жорығынан оралды және екеуі арасындағы жағдай қайта шиеленісе бастады. Аттал Антиох III-мен одақтасты, ол 214 жылы Сардиде Ахейді қоршап алды. Антиох қаланы басып алып, келесі жылы Ахейді өлімге жіберді. Аттал өзінің аумақтарын қайта иеленді. Атталидтер Бірінші Македония соғысы (214–205 жж.) кезінде Рим Республикасының одақтастары болды, бірақ олардың қатысуы өте тиімсіз және маңызсыз болды. Олар Римге көптеген келесі соғыстарда қолдау көрсетуді жалғастырды. Бірінші соғыста римдіктерге көмектескен Аттал I, Екінші Македония соғысында (200–197 жж.) да оларға көмек көрсетті.

Апамея келісімінен кейінгі кеңеюі (б.з.д.

Селевкидтердің патшасы Антиох III б.з.д. 198 жылы Пергам аумағының көп бөлігін жаулап алған немесе кем дегенде бейтараптыққа мәжбүр еткен сияқты; б.з.д. 196 жылы Антиох III әскерлерін қарсылықсыз аймақ арқылы жүріп өтуге қабілетті болды, ал Фокея және Тиатира сияқты маңызды Аталид қалалары Селевкидтердің иелігінде болды. Пергам мемлекетінің билігі б.з.д. 197 жылы Евмен II таққа отырғанда жіңішке жіптен ілінгендей еді. Евмен II Ахай одағымен одақ құрды, Селевкидтермен неке және одақ туралы ұсыныстан бас тартты және б.з.д. 192–188 жылдардағы Рим-Селевкид соғысында Римді қолдады. Б.з.д. 188 жылы, Апамея шарты бойынша соғыс аяқталғаннан кейін, римдіктер жеңілген Антиох III-нің Кіші Азиядағы иеліктерін басып алып, Мизия, Лидия, Фригия және Памфилияны Пергам патшалығына, ал Кіші Азияның оңтүстік-батыс бұрышындағы Кария, Ликия және Писидияны, тағы бір римдік одақтас Родосқа берді. Кейін римдіктер Родостың осы иеліктерін Пергамға берді. Бұл иеліктер Пергамның көлемін және ықпалын едәуір арттырды. Евмен II билік еткен жылдары пергамдықтар Галатия соғысына қатысып, Вифинияның Прусий I-імен (б.з.д. 188–184 ж.ш.), Понт патшасы I Фарнакспен (б.з.д. 183–179 ж.ш.) күресті, сондай-ақ үшінші Македония соғысында (б.з.д. 171–168 ж.ш.) римдіктерге қайтадан көмектесті. Евмен II Селевкид саясатына да сәтті араласып, Антиох IV Эпифанға Хелиодордан тақты тартып алуға көмектесті. Евмен II өмірінің соңғы он жылы ауыр сырқатпен өткізді, ал 159 жылы оның інісі Аттал II патша болды, бірақ Аттал II сол кезде-ақ көптеген маңызды міндеттерді өз мойнына алған еді. Патша болғанға дейін ол әскери қолбасшы болған. Б.з.д. 190 жылы ол Магнезия шайқасына қатысты, ол Селевкидтерге қарсы соғыста римдіктердің соңғы жеңісі болды. Б.з.д. 189 жылы ол Галатия соғысында Гней Манлий Вулсоның басқаруымен рим армиясының қанатын жапқан пергамдық әскерлерге басшылық етті. Ол Понтпен болған соғыста да жетекші қолбасшы болды. Өзі патша болғаннан кейін, ол римдіктердің көмегімен б.з.д. 156–154 жылдары Вифинияның Прусий II-іне қарсы соғыс жүргізді. Сонымен қатар, ол Каппадокияның Ариарат V-нен әскер алып, олармен одақтасты, оған оның ұлы Димитрий басшылық етті. Аттал патшалығын кеңейтіп, Памфилияда Филадельфия және Аталея қалаларын құрды. Б.з.д. 152 жылы екі патша және Рим Александр Баласқа Селевкид империясында азаматтық соғыс бастауға және Димитрий I Сотерден Селевкид тағын тартып алуға көмектесті. Б.з.д. 149 жылы Аттал Никомед II Эпифанға әкесі Прусий II-ден Вифиния тағын тартып алуға көмектесті. Аттал II Македонияның саяси күшінің жойылуына әкелген төртінші Македония соғысында римдіктерге де көмектесті.

Өнер, дін және мәдениет

Пергамонның ерте дәуіріндегі екі маңызды культ – Кабири культі, грек нанымдары мен мифологиясымен біріккен, фригиялық немесе фракиялық текті пантеон, және ана құдайы Кибелені құлшынған Корибанттар (мүмкін, Кіші Азиядағы грек құдайы Реяның баламасы). Оларға арнап түрлі өнер туындылары мен мүсіндер жасалды. Кибеленің құлшынысы рим тарихымен байланысты. Ливийдің айтуынша, Рим мен Карфаген арасындағы екінші Пуни соғысы кезінде (б.з.д. 205 ж.), Сибилла оракулы Сенатқа Матер Деум Магна Идея (Магна Матер = «Ұлы Ана») культі Римге әкелінген жағдайда Карфаген жеңіледі деп айтқан. Сол кезде Пергам Грек Жерорта теңізі аймағындағы Римнің ең жақын одақтасы болды және олар сұранысқа сай аймақтан артефакттар іздеді, онда Кибеле ең жақын құдай болып саналды. Пергамның басшылығымен Кибелеге арналған қасиетті тас бір жыл ішінде Римге жіберілді (сондай-ақ басқа да жәдігерлер), ал Римдегі жаңа культ б.з.д. 201 ж. Римнің жеңісіне үлкен үлес қосты деп есептеді. Егер грек әлемінде кең таралған болса да, Афина құдайына арналған тағы бір маңызды культ болды. Б.з.д. III ғасырдың басында Афинаға арналған храм салынған, Лисимах Селевкидтердің билігін мойындаған кезде, ал Афинаның суреттері монеталарда пайда болды. Сонымен қатар, Панафея деп аталатын мереке де өткізілді, бірақ оның туралы ештеңе белгілі емес. 220 ж. Аттал I Афинаның құрметіне маңызды ойындар ұйымдастырды және Афина храмының аумағын кеңейтті. Аттал I билігінің соңында немесе Эвмен II билігінің басында Афинаға «Жеңіс сыйлаушы» деген жергілікті атақ – Никефор берілді. Эвмен II Афинаға арнап екі қабатты әсем храм салды, оның құрметіне 181 ж. Никефория фестивалін қайта жаңғыртты және қала сыртында Никефорион деп аталатын жерді арнады. Никефория б.з.д. II ғасырда Пергамдағы ең маңызды діни мереке болды. Апамея шартынан кейін Пергамның мәртебесі мен аумағы кеңейген соң, патша Эвмен II Пергамның жаңа мәртебесіне сай келетін ауқымды құрылыс бағдарламасын бастады. Ол әкесі Аттал I бастаған, жоғарыда аталған Афина храмына іргелес орналасқан Пергам кітапханасын кеңейтті. Ол сондай-ақ б.з.д. 180-ші жылдардың соңында ұлы Пергам алтарының құрылысын бастады. Оның ішінде жартылай құдай Гераклдың ұлы Телефтің өмірін бейнелейтін фриз бар. Билеуші әулет Телефті өз қаласымен байланыстырды және оны аңыздағы ата-бабасы, ал аталидтердің түбірі деп жариялады. Пергам грек әлеміне батыстағы қалаларға қарағанда кеш келгендіктен, ескі қалалар сияқты құдайлық мұрамен мақтана алмады, сондықтан грек мифологиясындағы орнын кейіннен құруға тура келді. Телефтің гиганттарды жеңгені қазіргі аталидтердің галаттар мен галдарды жеңгенімен теңестірілді, бұл әулеттің заңдылығын нығайту мақсатында жасалған. Сол сияқты, аталидтер Андромаха мен Неоптолемнің ұлы, маргиналды тұлға Пергам арқылы Ұлы Александрмен байланысты екенін мәлімдеді. Аталидтердің айтуынша, Пергам Пергам қаласын құрып, оған өз атын берген, ал Андромаха Александрдың анасы Олимпианың алыс туысы болған.